←اصول و شرایط کلی تأویل
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵: | خط ۵: | ||
تأویل از ریشه «اَوْل» به معنای برگشتن و برگرداندن چیزی به اصل خود است<ref>جوهری، تاج اللغة، ۴/۱۶۲۷؛ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۹۹؛ ابناثیر، النهایة، ۱/۸۰.</ref>. تأویل در [[کلام]] به معنای برگرداندن معنای ظاهری کلام به معنای غیر ظاهر<ref>طریحی، مجمع البحرین، ۵/۳۱۲.</ref> و در اصطلاح [[مفسران]] تعریفهای مختلفی دارد. مشهور متقدمان، تأویل را به همان معنای [[تفسیر]] میدانند<ref>طبری، جامع البیان، ۳/۱۲۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۷/۱۴۵.</ref>؛ اما مشهور متأخران تأویل را معنای مخالف با ظاهرِ لفظ شمردهاند<ref>طباطبایی، المیزان، ۳/۴۴.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰؛ [[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[تأویل - شاکر (مقاله)|تأویل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷]]، ص۸۹ ـ ۹۲.</ref> | تأویل از ریشه «اَوْل» به معنای برگشتن و برگرداندن چیزی به اصل خود است<ref>جوهری، تاج اللغة، ۴/۱۶۲۷؛ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۹۹؛ ابناثیر، النهایة، ۱/۸۰.</ref>. تأویل در [[کلام]] به معنای برگرداندن معنای ظاهری کلام به معنای غیر ظاهر<ref>طریحی، مجمع البحرین، ۵/۳۱۲.</ref> و در اصطلاح [[مفسران]] تعریفهای مختلفی دارد. مشهور متقدمان، تأویل را به همان معنای [[تفسیر]] میدانند<ref>طبری، جامع البیان، ۳/۱۲۳؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۷/۱۴۵.</ref>؛ اما مشهور متأخران تأویل را معنای مخالف با ظاهرِ لفظ شمردهاند<ref>طباطبایی، المیزان، ۳/۴۴.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰؛ [[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[تأویل - شاکر (مقاله)|تأویل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷]]، ص۸۹ ـ ۹۲.</ref> | ||
== تفاوت تفسیر با تأویل == | === تفاوت تفسیر با تأویل === | ||
بیشتر [[اندیشمندان اسلامی]] معتقدند تفسیر با تأویل تفاوتهای فراوانی دارد، ازجمله: | بیشتر [[اندیشمندان اسلامی]] معتقدند تفسیر با تأویل تفاوتهای فراوانی دارد، ازجمله: | ||
# تفسیر [[کشف]] مدلول کلام<ref>طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۳/۱۳۷.</ref> و مقصود اصلی [[کتاب الهی]]<ref>امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۹۲.</ref> است؛ اما تأویل بازگرداندن لفظ به معنای مخالف ظاهر آن است<ref>تلمسانی، شرح منازل السائرین، ۱/۱۷۷.</ref>. | # تفسیر [[کشف]] مدلول کلام<ref>طبرسی، تفسیر جوامع الجامع، ۳/۱۳۷.</ref> و مقصود اصلی [[کتاب الهی]]<ref>امام خمینی، آداب الصلاة، ۱۹۲.</ref> است؛ اما تأویل بازگرداندن لفظ به معنای مخالف ظاهر آن است<ref>تلمسانی، شرح منازل السائرین، ۱/۱۷۷.</ref>. | ||
| خط ۲۶: | خط ۲۶: | ||
اصولیان و [[فقهای شیعه]] نیز ضمن [[تأیید]] [[صحت]] جنبه [[باطنی]] [[قرآن]]، بر تنافی نداشتن آن با [[حجیت ظواهر]] تأکید کردهاند<ref>شهید اول، القواعد و الفوائد، ۲۴۱؛ اردبیلی، زبدة البیان، ۹؛ خویی، البیان، ۲۲۳.</ref>. همچنین این روش را در عصر حاضر، در مسلک تعدد [[قرائتها]] و [[هرمنوتیک]] میتوان [[مشاهده]] کرد<ref>ایازی، تفسیر قرآن، ۱/۳۵۷.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰؛ [[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[تأویل - شاکر (مقاله)|تأویل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷]]، ص۹۲ ـ ۹۶.</ref> | اصولیان و [[فقهای شیعه]] نیز ضمن [[تأیید]] [[صحت]] جنبه [[باطنی]] [[قرآن]]، بر تنافی نداشتن آن با [[حجیت ظواهر]] تأکید کردهاند<ref>شهید اول، القواعد و الفوائد، ۲۴۱؛ اردبیلی، زبدة البیان، ۹؛ خویی، البیان، ۲۲۳.</ref>. همچنین این روش را در عصر حاضر، در مسلک تعدد [[قرائتها]] و [[هرمنوتیک]] میتوان [[مشاهده]] کرد<ref>ایازی، تفسیر قرآن، ۱/۳۵۷.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰؛ [[محمد کاظم شاکر|شاکر، محمد کاظم]]، [[تأویل - شاکر (مقاله)|تأویل]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۷]]، ص۹۲ ـ ۹۶.</ref> | ||
== | == انواع و گونهها == | ||
[[اندیشمندان اسلامی]] تأویل را به دو قسم تأویل صحیح و تأویل [[باطل]] تقسیم کردهاند<ref>آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ۱/۲۹۳.</ref>. | [[اندیشمندان اسلامی]] تأویل را به دو قسم تأویل صحیح و تأویل [[باطل]] تقسیم کردهاند<ref>آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ۱/۲۹۳.</ref>. | ||
# تأویل باطل: تأویل باطل تأویلی است که بر اساس [[اعمال]] نظر شخصی یا [[هوای نفس]] باشد<ref>ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۴/۱۴۶؛ شاهرودی، ارغنون آسمانی، ۴۶۸.</ref>. این تأویلِ [[اهل]] [[ضلالت]] و [[گمراهی]] است که [[متشابهات]] [[قرآن]] را بر اساس [[اعتقادات]] خود تأویل میکنند، مانند مجسمه، معطله و [[اسماعیلیه]] و مانند اینها<ref>نراقی، اللمعات العرشیه، ۱۱۴؛ شاهرودی، ارغنون آسمانی، ۴۶۸.</ref>. | # '''تأویل باطل:''' تأویل باطل تأویلی است که بر اساس [[اعمال]] نظر شخصی یا [[هوای نفس]] باشد<ref>ابنعاشور، التحریر و التنویر، ۴/۱۴۶؛ شاهرودی، ارغنون آسمانی، ۴۶۸.</ref>. این تأویلِ [[اهل]] [[ضلالت]] و [[گمراهی]] است که [[متشابهات]] [[قرآن]] را بر اساس [[اعتقادات]] خود تأویل میکنند، مانند مجسمه، معطله و [[اسماعیلیه]] و مانند اینها<ref>نراقی، اللمعات العرشیه، ۱۱۴؛ شاهرودی، ارغنون آسمانی، ۴۶۸.</ref>. | ||
# تأویل صحیح: تأویل صحیح دارای اقسامی است، یک قسم مربوط به علمای ظاهر و اهل [[شریعت]] و قسمی مربوط به علمای [[باطن]] و اهل [[طریقت]] است؛ اما قسم اول مانند تأویل بعضی از [[آیات متشابه]] که [[حفظ]] [[ظاهر آیات]]، مخالف با [[براهین عقلی]] است؛ مانند تأویل ید و [[عرش]] و مانند این امور که سبب مشابهت [[حقتعالی]] با [[خلق]] و اتصاف به امکان و حدوث میگردد؛ بر همین اساس متشابهات قرآن به [[محکمات]] آن بازگردانده میشوند و تأویل [[متکلمان]] و [[فقها]] از این قسم است<ref>آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ۱/۲۰۴–۲۰۵؛ شاهرودی، ارغنون آسمانی، ۴۶۹–۴۷۰؛ امام خمینی، آداب الصلاة، ۲۰۰.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰.</ref> | # '''تأویل صحیح:''' تأویل صحیح دارای اقسامی است، یک قسم مربوط به علمای ظاهر و اهل [[شریعت]] و قسمی مربوط به علمای [[باطن]] و اهل [[طریقت]] است؛ اما قسم اول مانند تأویل بعضی از [[آیات متشابه]] که [[حفظ]] [[ظاهر آیات]]، مخالف با [[براهین عقلی]] است؛ مانند تأویل ید و [[عرش]] و مانند این امور که سبب مشابهت [[حقتعالی]] با [[خلق]] و اتصاف به امکان و حدوث میگردد؛ بر همین اساس متشابهات قرآن به [[محکمات]] آن بازگردانده میشوند و تأویل [[متکلمان]] و [[فقها]] از این قسم است<ref>آملی، تفسیر المحیط الاعظم، ۱/۲۰۴–۲۰۵؛ شاهرودی، ارغنون آسمانی، ۴۶۹–۴۷۰؛ امام خمینی، آداب الصلاة، ۲۰۰.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰.</ref> | ||
== اصول و شرایط کلی | == اصول و شرایط کلی == | ||
برای تأویل اصول و شرایطی بیان شده است، ازجمله: | برای تأویل اصول و شرایطی بیان شده است، ازجمله: | ||
# سازگاری با اصول [[عقل]] و [[شرع]]: تأویل باید به گونهای باشد که به [[اثبات]] حکمی برخلاف عقل و شرع نینجامد<ref>قونوی، اعجاز البیان، ۱۸۷؛ امام خمینی، چهل حدیث، ۵۶۸–۵۶۹.</ref>. | # '''سازگاری با اصول [[عقل]] و [[شرع]]:''' تأویل باید به گونهای باشد که به [[اثبات]] حکمی برخلاف عقل و شرع نینجامد<ref>قونوی، اعجاز البیان، ۱۸۷؛ امام خمینی، چهل حدیث، ۵۶۸–۵۶۹.</ref>. | ||
# نبود تنافی میان ظاهر و [[باطن]]: تأویل با ظاهر الفاظ در [[شریعت]]، همخوانی دارد؛ از اینرو عارفان بیشترِ تأویلاتِ [[متکلمان]] و [[فلاسفه]] را که خلاف ظاهر [[شریعت]] است، نمیپذیرند<ref>امام خمینی، آداب الصلاة، ۲۵۵ و ۲۹۰–۲۹۱.</ref>؛ زیرا [[تأویلات عرفانی]]، اگرچه مستند به [[کشف]] و ذوق [[عارفان]] است، اینچنین نیست که ضابطهمند نباشند، بلکه در نظر عارفان، تأویل صحیح مانند [[مکاشفه]] منوط به تنافی نداشتن با [[ظواهر قرآن]] است<ref>ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۸۴–۸۶.</ref>. | # '''نبود تنافی میان ظاهر و [[باطن]]:''' تأویل با ظاهر الفاظ در [[شریعت]]، همخوانی دارد؛ از اینرو عارفان بیشترِ تأویلاتِ [[متکلمان]] و [[فلاسفه]] را که خلاف ظاهر [[شریعت]] است، نمیپذیرند<ref>امام خمینی، آداب الصلاة، ۲۵۵ و ۲۹۰–۲۹۱.</ref>؛ زیرا [[تأویلات عرفانی]]، اگرچه مستند به [[کشف]] و ذوق [[عارفان]] است، اینچنین نیست که ضابطهمند نباشند، بلکه در نظر عارفان، تأویل صحیح مانند [[مکاشفه]] منوط به تنافی نداشتن با [[ظواهر قرآن]] است<ref>ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۸۴–۸۶.</ref>. | ||
# اتصال و هماهنگی میان [[آیات]]: در تأویل لازم است که تناسب و هماهنگی میان آیات رعایت شود؛ از اینرو تأویلات قرآن و [[آیات متشابه]] آن باید در راستای این هماهنگی [[تفسیر]] شوند و هر آیه در ضمن حفظ ظاهر و اتصال و [[پیوستگی]] میان آنها مکمل و [[متمم]] تفسیر ظاهری و در طول آن خواهد بود که [[روح]] و باطن آن، [[حاکم]] بر ظاهر و ظاهر جلوه باطن است<ref>ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۸۲.</ref>. | # '''اتصال و هماهنگی میان [[آیات]]:''' در تأویل لازم است که تناسب و هماهنگی میان آیات رعایت شود؛ از اینرو تأویلات قرآن و [[آیات متشابه]] آن باید در راستای این هماهنگی [[تفسیر]] شوند و هر آیه در ضمن حفظ ظاهر و اتصال و [[پیوستگی]] میان آنها مکمل و [[متمم]] تفسیر ظاهری و در طول آن خواهد بود که [[روح]] و باطن آن، [[حاکم]] بر ظاهر و ظاهر جلوه باطن است<ref>ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۸۲.</ref>. | ||
# اعمال نکردن نظر شخصی: در تأویل لازم است که از [[اعمال]] نظر و آرای شخصی پرهیز شود؛ زیرا این کار در [[حقیقت]] تفسیر به رأیی است که در شریعت نکوهش شده است و از این جهت تأویلاتی که این شرط را ندارند و از تحکمات [[عقلی]] و ابراز [[عقیده]] شخصی نشئت میگیرند، نزد [[اهل معرفت]] پذیرفته شده نیستند<ref>جندی، شرح فصوص الحکم، ۲۹۳؛ کاشانی، شرح منازل السائرین، ۲۹۶–۲۹۷.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰.</ref> | # '''اعمال نکردن نظر شخصی:''' در تأویل لازم است که از [[اعمال]] نظر و آرای شخصی پرهیز شود؛ زیرا این کار در [[حقیقت]] تفسیر به رأیی است که در شریعت نکوهش شده است و از این جهت تأویلاتی که این شرط را ندارند و از تحکمات [[عقلی]] و ابراز [[عقیده]] شخصی نشئت میگیرند، نزد [[اهل معرفت]] پذیرفته شده نیستند<ref>جندی، شرح فصوص الحکم، ۲۹۳؛ کاشانی، شرح منازل السائرین، ۲۹۶–۲۹۷.</ref>.<ref>[[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری، سید علی]]، [[تأویل - احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تأویل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)| دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص ۲۰۰ ـ ۲۱۰.</ref> | ||
== دستیابی به تأویل == | == دستیابی به تأویل == | ||