شجره: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

در [[قرآن کریم]] بارها سخن از شجره شده، شجره مبارکه و [[شجره ملعونه]]. شجره مبارکه آن درختی است که منشأ [[نور]] و نورانیت: {{متن قرآن|شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ}}<ref>«خداوند، نور آسمان‌ها و زمین است، مثل نور او چون چراغدانی است در آن چراغی، آن چراغ در شیشه‌ای، آن شیشه گویی ستاره‌ای درخشان است کز درخت خجسته زیتونی می‌فروزد که نه خاوری است و نه باختری، نزدیک است روغن آن هر چند آتشی بدان نرسیده برفروزد، نوری است فرا نور» سوره نور، آیه ۳۵.</ref> است و [[خدا]] به وسیله آن با [[موسی]] سخن گفته است: «نُ{{متن قرآن|نُودِيَ}}<ref>«و چون به آن رسید ندا داده شد: ای موسی!» سوره طه، آیه ۱۱.</ref>... {{متن قرآن|فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ}}<ref>«چون به آن (آتش) رسید از کناره راست آن درّه در آن پاره زمین خجسته، از آن درخت بانگ برآمد که: ای موسی! منم، خداوند پروردگار جهانیان» سوره قصص، آیه ۳۰.</ref> و شجره‌ای که [[پیامبر]] در زیر آن با [[بیعت]] [[پیامبر]] کردند: {{متن قرآن|يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref> و شجره‌ای که در اصل جحیم و زقوم است: «{{متن قرآن|شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ}}<ref>«بی‌گمان آن درختی است که در ژرفای دوزخ می‌بالد» سوره صافات، آیه ۶۴.</ref>ِ» و زمینه [[وسوسه]] و [[حرص]] بنی [[آدم]] را فراهم کرد: {{متن قرآن|فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا}}<ref>«پس آنان را با فریب فرو لغزاند؛ و چون از آن درخت چشیدند شرمگاه‌هایشان بر آنان نمودار گشت و به چسباندن از برگ‌های بهشت بر آنها آغازیدند و پروردگارشان به آن دو ندا داد: آیا شما را از این درخت باز نداشته و به شما نگفته بودم که به راستی شیطان، شما را دشمنی» سوره اعراف، آیه ۲۲.</ref> و در تمثیلی رؤیایی خطاب به [[پیامبر]] وسیله [[فتنه]] [[مردم]]. بنابراین جدا از معنای لغوی آن اگر تمثیل نباشد، نمادین است و حقایق دیگری را بیان می‌کند.

== شجره مبارکه ==

#{{متن قرآن|لَقَدْ رَضِيَ اللَّهُ عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبَايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِيبًا}}<ref>«به راستی خداوند از مؤمنان خشنود شد هنگامی که با تو در زیر آن درخت بیعت می‌کردند پس آنچه در دل داشتند معلوم داشت، از این رو آرامش را بر آنها فرو فرستاد و به پیروزی زودرسی پاداششان داد» سوره فتح، آیه ۱۸.</ref>.

#{{متن قرآن|فَلَمَّا أَتَاهَا نُودِيَ مِنْ شَاطِئِ الْوَادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسَى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«چون به آن (آتش) رسید از کناره راست آن درّه در آن پاره زمین خجسته، از آن درخت بانگ برآمد که: ای موسی! منم، خداوند پروردگار جهانیان» سوره قصص، آیه ۳۰.</ref>.

== [[پیامبر]] و [[شجره ملعونه]] ==

#{{متن قرآن|إِنَّهَا شَجَرَةٌ تَخْرُجُ فِي أَصْلِ الْجَحِيمِ}}<ref>«بی‌گمان آن درختی است که در ژرفای دوزخ می‌بالد» سوره صافات، آیه ۶۴.</ref>.

#{{متن قرآن|إِنَّ شَجَرَتَ الزَّقُّومِ}}<ref>«بی‌گمان درخت زقّوم،» سوره دخان، آیه ۴۳.</ref>.

#{{متن قرآن|وَقُلْنَا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلَا مِنْهَا رَغَدًا حَيْثُ شِئْتُمَا وَلَا تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَةَ فَتَكُونَا مِنَ الظَّالِمِينَ}}<ref>«و گفتیم: ای آدم! تو و همسرت در بهشت جای گیرید و از (نعمت‌های) آن، از هر جا خواهید فراوان بخورید اما به این درخت نزدیک نشوید که از ستمگران گردید» سوره بقره، آیه ۳۵.</ref>.

#{{متن قرآن|فَوَسْوَسَ لَهُمَا الشَّيْطَانُ لِيُبْدِيَ لَهُمَا مَا وُورِيَ عَنْهُمَا مِنْ سَوْآتِهِمَا وَقَالَ مَا نَهَاكُمَا رَبُّكُمَا عَنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ إِلَّا أَنْ تَكُونَا مَلَكَيْنِ أَوْ تَكُونَا مِنَ الْخَالِدِينَ}}<ref>«پس شیطان آن دو را به وسوسه افکند تا از شرمگاه‌هایشان آنچه را بر آن دو پوشیده بود بر آنها آشکار سازد و گفت: پروردگارتان شما را از این درخت باز نداشت مگر بدین رو که مبادا دو فرشته شوید یا از جاودانگان گردید» سوره اعراف، آیه ۲۰.</ref>.

#{{متن قرآن|فَدَلَّاهُمَا بِغُرُورٍ فَلَمَّا ذَاقَا الشَّجَرَةَ بَدَتْ لَهُمَا سَوْآتُهُمَا وَطَفِقَا يَخْصِفَانِ عَلَيْهِمَا مِنْ وَرَقِ الْجَنَّةِ وَنَادَاهُمَا رَبُّهُمَا أَلَمْ أَنْهَكُمَا عَنْ تِلْكُمَا الشَّجَرَةِ وَأَقُلْ لَكُمَا إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمَا عَدُوٌّ مُبِينٌ}}<ref>«پس آنان را با فریب فرو لغزاند؛ و چون از آن درخت چشیدند شرمگاه‌هایشان بر آنان نمودار گشت و به چسباندن از برگ‌های بهشت بر آنها آغازیدند و پروردگارشان به آن دو ندا داد: آیا شما را از این درخت باز نداشته و به شما نگفته بودم که به راستی شیطان، شما را دشمنی» سوره اعراف، آیه ۲۲.</ref>.

#{{متن قرآن|وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلَّا فِتْنَةً لِلنَّاسِ وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا يَزِيدُهُمْ إِلَّا طُغْيَانًا كَبِيرًا}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که با تو گفتیم: پروردگارت به مردم چیرگی دارد و خوابی که ما به تو نمایاندیم و درخت لعنت شده در قرآن را جز برای آزمون مردم قرار ندادیم و آنان را بیم می‌دهیم اما جز سرکشی بزرگ، به آنان نمی‌افزاید» سوره اسراء، آیه ۶۰.</ref>.

== نکات ==

[[آیه]] اخیر اشاره به رؤیای [[پیامبر]] و [[شجره ملعونه]] دارد؛ زیرا در آن به این شجره‌ای اشاره می‌کند که وسیله [[آزمایش]] [[مردم]] شده است: یاد کن هنگامی را که به تو گفتیم: «به [[راستی]] پروردگارت بر [[مردم]] احاطه دارد». و آن رؤیایی را که به تو نمایاندیم، و [نیز] آن درخت [[لعنت]] شده در [[قرآن]] را جز برای [[آزمایش]] [[مردم]] قرار ندادیم و ما آنان را [[بیم]] می‌دهیم، ولی جز بر [[طغیان]] بیشتر آنها نمی‌افزاید، و رؤیاهایی که در [[آیه]]: {{متن قرآن|إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ}}<ref>«(یاد کن) آنگاه را که خداوند آنان را به تو در خوابت «اندک» نشان داد و اگر آنان را «بسیار» نشان داده بود سست می‌شدید و در کار (جنگ) اختلاف می‌یافتید ولی خداوند (شما را) در امان داشت که او به اندیشه‌ها داناست» سوره انفال، آیه ۴۳.</ref> و [[آیه]] {{متن قرآن|لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ}}<ref>«خداوند، به حق رؤیای پیامبرش را راست گردانیده است؛ شما اگر خداوند بخواهد با ایمنی، در حالی که سرهای خود را تراشیده و موها را کوتاه کرده‌اید، بی‌آنکه بهراسید به مسجد الحرام وارد می‌شوید بنابراین او چیزی را می‌دانست که شما نمی‌دانید، از این رو پیش از آن پ» سوره فتح، آیه ۲۷.</ref> آمده هیچ‌یک با رؤیای در [[آیه]] مورد بحث [[تطبیق]] نمی‌کند، چون اولا [[آیه]] مورد بحث در [[مکه]] نازل شده و مربوط به [[قبل از هجرت]] است، و آن دو [[آیه]] مربوط به حوادث بعد از [[هجرت]] هستند، ثانیا در خواب‌های [[مدنی]] جنبه منفی ندارد و این [[آیه]] دارد. اما کلید روشن شدن آن خود [[قرآن]] است، زیرا اگر به [[آیات]] دیگر مراجعه کنیم روشن می‌شود که [[شجره ملعونه]]، همان [[شجره ممنوعه]] می‌باشد که وسیله [[امتحان]] [[آدم]] هم شد. اما جمعی از [[مفسران شیعه]] و [[اهل سنت]] [[نقل]] کرده‌اند که: این [[آیه]] اشاره به داستانی دارد که [[پیامبر]] در [[خواب]] دید میمون‌هایی از [[منبر]] او بالا و پایین می‌روند، بسیار از این مسأله [[غمگین]] شد، آن چنان که بعد از آن کمتر می‌خندید - این میمون‌ها را به [[بنی امیه]] [[تفسیر]] کرده‌اند که یکی بعد از دیگری بر جای [[پیامبر]] نشستند در حالی که از یکدیگر [[تقلید]] می‌کردند و افرادی فاقد [[شخصیت]] بودند و [[حکومت اسلامی]] و [[خلافت]] [[رسول الله]] را به [[فساد]] کشیدند. اما [[شجره ملعونه]] - در [[قرآن]] که مصداق آن [[بنی امیه]] در برخی [[روایات]] آمده، ممکن است در اصل صورت کلی و معنای سمبلیک داشته باشد و موضوع آن اشاره به داستان رمزی [[شجره ممنوعه]] باشد یعنی آن درختی که وسیله بیرون بردن [[آدم]] از [[بهشت]] شد و در [[قرآن]] ذکر شده است: {{متن قرآن|وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ}}<ref> سوره اسراء، آیه ۶۰.</ref> و [[پیامبر]] دل‌نگران تکرار آن در [[امت]] محمدی بلکه [[جامعه انسانی]] است: {{متن قرآن|وَنُخَوِّفُهُمْ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که با تو گفتیم: پروردگارت به مردم چیرگی دارد و خوابی که ما به تو نمایاندیم و درخت لعنت شده در قرآن را جز برای آزمون مردم قرار ندادیم و آنان را بیم می‌دهیم اما جز سرکشی بزرگ، به آنان نمی‌افزاید» سوره اسراء، آیه ۶۰.</ref>. اما در تحقق [[عینی]] و مصداق خارجی صورت‌های مختلفی داشته باشد و شامل هر گروه [[منافق]] و خبیث و مطرود درگاه [[خدا]]، مخصوصا گروه‌هایی همانند [[حاکمان]] [[مستبد]] ([[بنی امیه]] و [[یهودیان]] سنگدل) و لجوج و همه کسانی که در خط آنها گام بر می‌دارند، باشد، و شجره [[زقوم]] در [[قیامت]] تجسمی از وجود این [[شجره خبیثه]] در [[جهان]] دیگر است، و همه اینها مایه [[آزمایش]] و [[امتحان]] [[مؤمنان راستین]] در این [[جهان]] هستند<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۱]]، ص ۷۶۱.</ref>.

== منابع ==

[[رده:اصطلاحات قرآنی]]