آیات نام‌دار: تفاوت میان نسخه‌ها

به آیاتی که بر آنها نامی خاص نهاده باشند، [[آیات]] نام‌دار یا [[آیات]] [[صاحب]] عنوان می‌گویند. این نام، به طور معمول از واژگان به کار رفته در [[آیات]] یا محتوای آنها اتّخاذ می‌شود. منشأ نام‌گذاری بیش‌تر این [[آیات]]، به [[دلیل]] کارکرد فراوان آنها در رشته‌های گوناگون [[علوم اسلامی]] است که برای سهل بودنِ اشاره به آنها، نامی خاص گرفته‌اند. بسیاری از مفسّران و دانشوران [[علوم قرآنی]]، هنگام بررسی و شمارش [[آیات]] [[ناسخ و منسوخ]]، تعداد فراوانی از این [[آیات]] را نام‌گذاری کرده‌اند. بسیاری از دانشمندان [[شیعه]] و [[اهل سنت|سنّی]]، در مجادله‌های [[کلامی]] خود و در [[مقام]] بیان [[فضایل]] [[اهل بیت]] {{عم}} به آیاتی استناد کرده و بر آنها نام نهاده‌اند. [[فقیهان]] و اصولیان نیز در نام‌گذاری تعدادی از [[آیات]]، سهمی فراوان داشته‌اند. منشأ نام‌دار شدن برخی از این [[آیات]]، روایاتی است که بر اساس آن، [[پیامبر]] {{صل}} و [[امامان معصوم]] {{عم}} برخی [[آیات]] مانند "[[آیة الکرسی]]" و "[[آیه]] [[ملک]]" را نام نهاده‌اند یا در [[فضیلت]] آیه‌ای مانند "[[آیه]] آمن الرسول" سخن گفته‌اند؛ البتّه بسیاری از [[آیات]] نام‌داری که در این مقاله از آنها بحث می‌شود [[شهرت]] ندارند و فقط یک یا چند نفر از دانشوران این نام‌گذاری را داشته‌اند. با جستوجوهای انجام شده، مجموع این [[آیات]]، به بیش از صد و هفتاد [[آیه]] می‌رسد که در همین مقاله به ترتیب الفبا به آنها پرداخته می‌شود و آیاتی که بیش از یک نام دارند، به نامی که از [[شهرت]] بیش‌تری برخوردار است، ارجاع می‌گردد. شایان ذکر است که:

# تفصیل محتوایی هر یک از [[آیات]] نام‌دار در جای خود "مضافٌ الیه" بحث می‌شود؛ به طور مثال، محتوای مفصّل "[[آیه]] [[خمس]]"، "[[آیه]] فیء" و "[[آیه مباهله]]" در مدخل‌های [[خمس]]، فیء و [[مباهله]] مورد بحث قرار می‌گیرد؛ از این رو در این مقاله، فقط به محتوای اجمالی [[آیات]] و نیز [[شأن نزول]] و [[فضیلت]] آنها پرداخته شده، از تبیین تفصیلی موضوع [[آیه]] پرهیز می‌گردد؛ البتّه در مواردی که [[جری]] و تطبیق در نام‌دار شدن آیه‌ای نقش داشته باشد، به آن اشاره می‌شود.

# برخی [[آیات]] را با [[انتخاب]] جمله‌هایی از خود [[آیه]] نام‌گذاری کرده‌اند؛ برای مثال از [[آیه]] ۲۹ [[سوره]] [[فتح]] به {{متن قرآن|لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ }}<ref>نهج الحق، ص‌۲۰۷.</ref> یا از [[آیه]] ۱۶۰ [[سوره]] انعام به {{متن قرآن|مَن جَاءَ بِالْحَسَنَةِ}} یاد کرده‌اند<ref>نهج الحق، ص‌۲۰۰.</ref> که در این گونه موارد، این نام‌گذاری مورد توجّه قرار نگرفته است، جز سه [[آیه]] {{متن قرآن|آمَنَ الرَّسُولُ }}، {{متن قرآن|وَإِن يَكَادُ}} و {{متن قرآن|أَمَّن يُجِيبُ }} که به [[دلیل]] شهرت به آنها پرداخته شده است.

# کوشیده شده است [[آیات]] نام‌دار، تک واژه‌ای باشد و از مواردی که نام‌گذاری به شکل جمله یا همراه با تتابع اضافات است، حتّی المقدور پرهیز شده است؛ برای مثال از آوردن [[آیه]] {{متن قرآن|وَأَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الأَكْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِيءٌ مِّنَ الْمُشْرِكِينَ وَرَسُولُهُ فَإِن تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَإِن تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُواْ أَنَّكُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَبَشِّرِ الَّذِينَ كَفَرُواْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ }}<ref>سوره توبه، آیه۲. نهج الحق، ص‌۲۰۴.</ref> تحت عنوان [[آیات]] نام‌دار پرهیز شده است<ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱]]، ص۳۶۴ - ۴۰۸.</ref>.

== آیه‌های نامدار ==

منشأ و تاریخچه کاربرد نام این‌گونه آیات به [[صدر اسلام]] و سخنان [[نورانی]] شخص [[پیامبر اکرم]] {{صل}}، بازمی‌گردد، اما این‌گونه نبوده است که کلیه [[آیه‌های نامدار]] در بیان آن [[حضرت]] به کار رفته باشد؛ از این‌رو می‌توان گفت که نام بقیه آیه‌ها، پس از وی به وسیله [[ائمه اهل بیت]] {{عم}} و سپس توسط دانشمندان و [[فقهای اسلامی]] وضع شده است. برخی [[دانشمندان اسلامی]] - از جمله [[سیوطی]] - به نقل [[ابن ماجه]] قزوینی در سُنن از قول [[رسول خدا]] {{صل}} این‌گونه گزارش کرده‌اند: "بزرگ‌ترین آیه در قرآن، [[آیة الکرسی]] است". [[عبدالرؤوف المَناوی]] مشهور نیز به نقل از [[صحیح بخاری]]، همین بیان را از قول آن [[حضرت]] {{صل}} آورده است. [[سیوطی]] در بیانی دیگر از قول وی چنین گزارش نموده است: {{متن حدیث|سَيِّدُ الْكَلَامِ الْقُرْآنُ وَ سَيِّدُ الْقُرْآنِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ وَ سَيِّدُ سُورَةِ الْبَقَرَةِ آيَةُ الْكُرْسِيِّ}} "سروَر سخن‌ها [[قرآن]] و [[سرور]] قرآن [[سوره بقره]] و سرور بقره، [[آیة الکرسی]] است".

افزون بر [[احادیث]] [[شریف]] [[نبوی]] و [[ائمه]] {{عم}}، تعدادی از این قبیل [[آیات]] توسط بسیاری از [[دانشمندان]] [[علوم قرآنی]] و [[مفسران]]، هنگام بررسی و شمارش آیات [[ناسخ و منسوخ]]، برای تسهیل اشاره به آنها، نام‌گذاری شده‌اند. مانند [[آیه]] "تبدیل" {{متن قرآن|وَإِذَا بَدَّلْنَا آيَةً مَكَانَ آيَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُنَزِّلُ قَالُوا إِنَّمَا أَنْتَ مُفْتَرٍ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}}<ref> «و چون آیه‌ای را به جای آیه‌ای دیگر آوریم- و خداوند به آنچه فرو می‌فرستد داناتر است- می‌گویند: تو تنها دروغبافی؛ (چنین نیست) بلکه بیشتر آنان نمی‌دانند» سوره نحل، آیه ۱۰۱.</ref>؛ آیه "جزای فاحشه "{{متن قرآن|وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}}<ref> «و از زنان شما آنان که زنا کنند چهار تن از میان خود بر آنان گواه گیرید و اگر گواهی دهند، آنها را در خانه‌ها بازدارید تا مرگ، آنان را دریابد یا خداوند، راهی (دیگر) پیش پای آنها بگذارد» سوره نساء، آیه ۱۵.</ref>؛ و آیه "[[سیف]]" {{متن قرآن|فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref> «و چون ماه‌های حرام به پایان رسید مشرکان را هر جا یافتید بکشید و دستگیرشان کنید و به محاصره درآورید و در هر کمینگاهی به کمین آنان بنشینید؛ و اگر توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات دادند آزادشان بگذارید که بی‌گمان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره توبه، آیه ۵.</ref>.

گروه بسیاری از [[علمای شیعه]] و [[سنی]] در بحث‌ها و [[مجادلات]] [[کلامی]] خود در مباحث مربوط به [[امامت]] و همچنین به هنگام برشمردن [[مناقب]] و [[فضائل]] [[ائمه اهل بیت]] {{عم}} به آیاتی [[احتجاج]] نموده و بر آنها نام نهاده‌اند. [[علامه حلی]] [[آیات]] فراوانی از این دست را در مباحث [[کلامی]] [[کتاب]]"نهج الحق" آورده و با نام ویژه از آنها یاد کرده است؛ مانند [[آیه]] "[[اعتصام]]" {{متن قرآن|وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}}<ref> «و همگان به ریسمان خداوند بیاویزید و مپراکنید و نعمت‌های خداوند را بر خود فرا یاد آورید که دشمنان (همدیگر) بودید و خداوند دل‌های شما را الفت داد و به نعمت او با هم برادر شدید و در لبه پرتگاهی از آتش بودید که شما را از آن رهانید؛ بدین‌گونه خداوند آیات خود را برای شما روشن می‌گوید باشد که شما راهیاب گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.</ref>؛ آیه "نجوی" {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref> «ای مؤمنان! چون می‌خواهید با پیامبر رازگویی کنید پیش از رازگویی‌تان صدقه‌ای بپردازید، این برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است ولی اگر (چیزی) نیابید بی‌گمان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره مجادله، آیه ۱۲.</ref>؛ "[[آیه تطهیر]]" {{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}}<ref> «جز این نیست که خداوند می‌خواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند» سوره احزاب، آیه ۳۳.</ref>.

 

== فهرست آیات دارای نام متداول (آیات نام‌دار) ==

#[[پرونده:000052.jpg|22px]] [[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱''']]