شب قدر: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = ماه رمضان

| عنوان مدخل  =  

| مداخل مرتبط = [[شب قدر در قرآن]] - [[شب قدر در حدیث]] - [[شب قدر در معارف دعا و زیارات]] - [[شب قدر در معارف و سیره علوی]] - [[شب قدر در معارف و سیره سجادی]] - [[شب قدر در فقه اسلامی]] - [[شب قدر در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =  

}}

«لیلة القدر» شب [[نزول قرآن]] بر [[پیامبر اکرم]] {{صل}} است که در [[ماه رمضان]] اتفاق افتاده است. از لیلة القدر به عنوان شب اندازه‌گیری امور و اَعمار (عمرها) نیز، یاد می‌شود. شبی که در تعیین آن [[اختلاف]] وجود دارد و یکی از شب‌های دهه آخر [[ماه مبارک رمضان]] است که نزد [[شیعیان]] یکی از سه شب نوزدهم، بیست و یکم و بیست و سوم و نزد اکثر [[اهل سنت]]، احتمالاً شب بیست و هفتم است. به هرحال، شب قدر، از شب‌های متبرک [[اسلامی]] است که در [[سوره قدر]] بزرگی و اهمیت آن یادآوری شده و به عنوان شبی که از هزار ماه بهتر است معرفی گردیده است که [[فرشتگان]] و [[روح]] در آن شب به [[اذن پروردگار]] خویش فرود می‌آیند. [[قرآن کریم]] درباره شب قدر می‌فرماید: {{متن قرآن|لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ * تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ * سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ}}<ref>«شب قدر از هزار ماه بهتر است * فرشتگان و روح (الامین) در آن، با اذن پروردگارشان برای هر کاری فرود می‌آیند * آن (شب) تا دمیدن سپیده (امن و) سلامت است» سوره قدر، آیه ۳.</ref>.

در روایتی از [[امام صادق]] {{ع}} نقل شده که: «تقدیر مقدرات، در شب نوزدهم، تحکیم آن در شب بیست و یکم و امضاء آن در شب بیست و سوم است»<ref>{{متن حدیث| اَلتَّقْدِيرُ فِي لَيْلَةِ اَلْقَدْرِ تِسْعَةَ عَشَرَ وَ اَلْإِبْرَامُ فِي لَيْلَةِ إِحْدَى وَ عِشْرِينَ، وَ اَلْإِمْضَاءُ فِي لَيْلَةِ ثَلاَثٍ وَ عِشْرِينَ}}، نور الثقلین، ج۵، ص۶۲۷.</ref>. شاید اینکه در [[روایات]]، شب قدر به طور مشخص و دقیق، بیان نگردیده، این باشد که [[مردم]] به همه این شب‌ها اهمیت بدهند تا بیشتر و بهتر آمادگی برای [[تقرب الی الله]] و در نتیجه لطافت [[روح]] بیشتری پیدا کنند. [[شب زنده‌داری]] در شب قدر بسیار تأکید و سفارش شده است<ref>[[محمد علی کوشا|کوشا، محمد علی]]، [[لیلة القدر - کوشا (مقاله)|مقاله «لیلة القدر»]]، [[دانشنامه معاصر قرآن کریم (کتاب)|دانشنامه معاصر قرآن کریم]]؛ [[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۶۰۱ -۶۰۳؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]؛ [[امیر شیرزاد|شیرزاد، امیر]]، [[دانشنامه صحیفه سجادیه (کتاب)|مقاله «لیلة‌القدر»، دانشنامه صحیفه سجادیه]]، ص ۳۹۰.</ref>.

== معناشناسی ==

«قدر» در لغت به معنای اندازه و «تقدیر» به‌معنای اندازه‌گیری و تعیین است<ref>قرشی بنابی، علی اکبر، قاموس قرآن، ج۵، ص۲۴۶-۲۴۷‌.</ref>. اگر تقدیر به [[خدا]] نسبت داده شود به دو گونه است: یکی اعطای [[قدرت]] بر اشیاء و دیگری آنکه اشیاء را بر مقدار مخصوص و وجه مخصوص قرار بدهد به اقتضای حکمت‌....، مثل تقدیر هسته خرما که از آن خرما بروید نه سیب و [[زیتون]]. پس تقدیر خدا بر دو وجه است یکی [[حکم]] به اینکه فلان‌طور باشد یا نباشد... و دوم اعطای قدرت بر اشیا...<ref>قرشی بنابی، علی اکبر، قاموس قرآن، ج۵، ص۲۴۸‌.</ref>.<ref>[[سید رضی سیدنژاد|سیدنژاد، سید رضی]]، [[بازخوانی و نگاهی دوباره به فضایل و ویژگی‌های شب قدر (مقاله)| مقاله «بازخوانی و نگاهی دوباره به فضایل و ویژگی‌های شب قدر»]]، ص ۸۸-۸۹.</ref>.

== [[فضایل]] و ویژگی‌های شب قدر ==

از [[آیات قرآن]] به‌خوبی استفاده می‌شود که این کتاب در [[ماه مبارک رمضان]] نازل شده است‌. [[خداوند متعال]] می‌فرماید: {{متن قرآن|شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ}}<ref>«ماه رمضان است که قرآن را در آن فرو فرستاده‌اند» سوره بقره، آیه ۱۸۵.</ref>؛ ظاهر [[آیه]] آن است که تمام [[قرآن]] در این ماه نازل گردید و در نخستین آیۀ [[سوره قدر]] نیز می‌فرماید‌: {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ}}<ref>«ما آن (قرآن) را در شب قدر فرو فرستادیم» سوره قدر، آیه ۱.</ref>. گر‌چه در [[کلام]] [[خدای تعالی]] به‌صراحت نام قرآن ذکر نشده، ولی مسلم است که ضمیر {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ}} به قرآن باز می‌گردد و ابهام ظاهری آن برای بیان عظمت است<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه‌، ج۲۷، ص۱۸۱.</ref>.

[[قرآن کریم]] علت دیگر [[فضیلت]] این شب بزرگ را تعیین [[مقدرات]] [[انسان]] قلمداد کرده و می‌فرماید‌: {{متن قرآن|إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ إِنَّا كُنَّا مُنْذِرِينَ فِيهَا يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ}}<ref>«که ما آن را در شبی خجسته فرو فرستادیم، بی‌گمان ما بیم‌دهنده بودیم» سوره دخان، آیه ۳-۴.</ref>. [[امام باقر]]{{ع}} در [[تفسیر]] و تبیین معنای این [[آیه]] و مراد از «لیلة المبارکه» می‌فرماید: "[[سوگند]] به [[کتاب مبین]]، ما آن را در شبی [[مبارک]] نازل کردیم. ما [[قرآنی]] بر تو نازل کردیم که به‌صورت [[آیات]] جدا از هم است تا آن را تدریجاً و با [[آرامش]] بر [[مردم]] بخوانی و به‌طور قطع این قرآن را ما نازل کردیم. آنان که [[کافر]] شدند گفتند: چرا قرآن یکباره بر او نازل نشد، بله یکباره نازل نکردیم تا [[قلب]] تو را [[ثبات]] و آرامش بخشیم، و بدین منظور آیه آیهاش کردیم. آن شب قدر است که همه‌ساله در [[ماه رمضان]] و در دهه آخر آن، تجدید می‌شود. شبی که [[قرآن]] جز در آن شب نازل نشده و آن شبی است که [[خدای تعالی]] درباره‌اش فرموده: «در آن شب هر امری با [[حکمت]]، متعین و ممتاز می‌گردد". آنگاه فرمود: "در شب قدر هر حادثه‌ای که باید در طول آن سال واقع گردد، تقدیر می‌شود: [[خیر و شر]]، [[طاعت]] و [[معصیت]] و [[فرزندی]] که قرار است متولد شود یا اجلی که قرار است فرارسد یا رزقی که قرار است برسد و..."<ref>طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲۰، ص۳۳۴‌.</ref>.

[[قرآن کریم]] شب قدر را شب نزول فرشتگان و [[روح]] بر [[زمین]]، برای تقدیر و تعیین سرنوشت بندگان‌ و آوردن هر خیر و برکتی معرفی می‌کند: {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ}}<ref>«فرشتگان و روح (الامین) در آن، با اذن پروردگارشان برای هر کاری فرود می‌آیند» سوره قدر، آیه ۴.</ref>.

با‌توجه به اینکه {{متن قرآن|تُنَزَّلَ}} فعل مضارع بوده و دلالت بر استمرار دارد‌، روشن می‌شود که شب قدر ویژۀ [[زمان]] [[پیغمبر اکرم]]{{صل}} و نزول [[قرآن مجید]] نبوده، بلکه امری مستمر و شبی مداوم است که در هر سال تکرار می‌شود. نزول [[ملائکه]] و روح در چنین شبی نشانۀ [[شرافت]] و [[برتری]] آن بر هزار ماه است‌.

=== شب رحمت خاصۀ الهی ===

در نگرش [[دینی]] زمان و مکان یکی از عواملی است که در [[میزان]] [[ارزش]] و [[پاداش اعمال]] [[انسان]] تأثیر می‌گذارد. اینکه در [[آموزه‌های دینی]] [[ثواب]] [[نماز]] در [[مسجد]] با نماز در غیر مسجد، [[اعمال]] در [[ماه رمضان]] با همین اعمال در غیر ماه رمضان و... متفاوت ذکر شده است و یا [[عبادت]] در برخی از زمان‌ها همچون [[شب‌های جمعه]] و هنگامۀ [[سحر]] بر دیگر ایام برتری داده شده است، اشاره به همین حقیقت دارد. علت این تفاوت در این نکته نهفته است که وقتی زمان و مکانی مورد عنایت و توجه [[خداوند متعال]] قرار گرفت، رنگ خدایی یافته و ارزش پیدا می‌کند. از‌این‌رو، عمل در آن زمان یا مکان [[پاداش]] و اجری متفاوت با دیگر زمان‌ها و مکان‌ها خواهد داشت‌. شب قدر از جمله شب‌هایی است که مورد عنایت خاص [[خداوند متعال]] قرار گرفته است به‌همین‌خاطر، [[رحمت]] ویژۀ خود را شامل بندگانش می‌کند‌.  

[[امام باقر]]{{ع}} می‌فرماید: «[[عمل صالح]] در شب قدر از قبیل [[نماز]]، [[زکات]] و [[کارهای نیک]] دیگر، بهتر است از عمل در هزار ماهی که در آن شب قدر نباشد»<ref>{{متن حدیث|الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهَا مِنَ الصَّلَاةِ وَ الزَّكَاةِ وَ أَنْوَاعِ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ فِي أَلْفِ شَهْرٍ لَيْسَ فِيهَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ}}؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۴، ص۱۵۸.</ref>.

=== شب [[مغفرت]] و [[آمرزش گناهان]] ===

اگرچه درهای [[غفران الهی]] همیشه به روی بندگانش باز است ولی در روزها و شب‌هایی، [[رحمت]] خاصۀ [[الهی]] شامل بندگانش می‌شود که بهترین فرصت برای خطاکاران و [[گناهکاران]] است تا فرصت را مغتنم شمرده و از آن بهره بگیرند و ضمن [[پشیمانی]] از [[اعمال]] ناشایست‌، از خدای غفار و [[مهربان]] طلب [[عفو]] و [[بخشش]] نمایند‌. از فضیلت‌های شب قدر این است که هر مؤمنی آن را احیا بدارد، گناهانش آمرزیده می‌شود. در منهج الصادقین در [[تفسیر]] [[سوره قدر]] از [[پیامبر خدا]]{{صل}} [[روایت]] شده که فرمودند: «هر‌کس شب قدر را احیا دارد و [[مؤمن]] باشد و به [[روز جزا]] [[اعتقاد]] داشته باشد، تمامی گناهانش آمرزیده می‌شود<ref>کاشانی، ملافتح‌الله، منهج الصادقین فی الزام المخالفین، ج۱۰، ص۳۰۸.</ref>.

=== شب [[اسارت]] [[شیطان]] و [[ایمنی]] [[انسان]] ===

شب قدر شبی است که به عنایت [[خداوند تبارک و تعالی]] [[شیاطین]] در بند اسارت‌اند و از‌این‌رو، زمینه و بستری که بر اساس آن [[انسان‌ها]] را به [[گمراهی]] می‌کشاندند از بین می‌رود و انسان‌ها در ایمنی به سر می‌برند. [[پیامبر اعظم]]{{صل}} دراین‌زمینه می‌فرماید: «[[ماه رمضان]] فرا رسیده، ماهی با [[برکت]] که [[خدا]] روزه‌اش را بر شما [[واجب]] گردانید. درهای [[بهشت]] در این ماه باز می‌شود و شیاطین در غل و زنجیرند. در این ماه شب قدر است که [[فضیلت]] آن از هزار ماه بیشتر است. در‌حقیقت، [[محروم]] کسی است که از [[برکات]] آن شب محروم باشد»<ref>{{متن حدیث|قَدْ جَاءَكُمْ شَهْرُ رَمَضَانَ شَهْرٌ مُبَارَكٌ شَهْرٌ فَرَضَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ صِيَامَهُ تُفَتَّحُ فِيهِ أَبْوَابُ الْجِنَانِ وَ تُغَلُّ فِيهِ الشَّيَاطِينُ فِيهِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ مَنْ حُرِمَهَا فَقَدْ حُرِمَ}}؛ حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه‌، ج۱۰، ص۲۴۶.</ref>.

یکی دیگر از امتیازهای شب قدر ولایت و امامت [[ائمۀ اطهار]]{{عم}} است. بر اساس آنچه از [[روایات اسلامی]] بر می‌آید، در کنار دیگر امور هستی که در شب قدر، تقدیر، اندازه‌گیری و امضا می‌گردد، ولایت اهل‌بیت‌{{عم}} نیز در این شب مقدر و امضا گردیده است. [[امام علی]]{{ع}} می‌فرماید: [[رسول خدا]]{{صل}} به من فرمود: «ای علی، آیا می‌دانی معنای شب قدر چیست؟ گفتم: یا [[رسول الله]] نمی‌دانم. فرمود: [[خداوند تبارک و تعالی]] در شب قدر، آنچه را تا [[روز قیامت]] قرار است اتفاق بیفتد، مقدر کرده و از جمله آنچه مقدر نموده، [[ولایت]] تو و ولایت امامان از [[نسل]] تو تا روز قیامت است»<ref>{{متن حدیث|يَا عَلِيُّ أَ تَدْرِي مَا مَعْنَى لَيْلَةِ الْقَدْرِ فَقُلْتُ لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ{{صل}} إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى قَدَّرَ فِيهَا مَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَكَانَ فِيمَا قَدَّرَ عَزَّ وَ جَلَّ وَلَايَتُكَ وَ وَلَايَةُ الْأَئِمَّةِ مِنْ وُلْدِكَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ}}؛ شیخ صدوق، محمد بن علی، معانی الاخبار، ص۳۱۵‌.</ref>.

=== شب مخصوص [[امام زمان]]{{ع}} ===

از دیگر ویژگی‌های شب قدر این است که [[خداوند متعال]]، کامل‌ترین و شایسته‌ترین و برترین [[انسان]] را از [[برنامه‌ریزی]] و [[حکم]] خود [[آگاه]] می‌کند‌؛ چراکه [[قرآن کریم]] از استمرار تنزل [[فرشتگان]] و [[روح]] از جانب [[خدای متعال]] خبر می‌دهد و این امر یک ولی می‌خواهد که متولی آن باشد و آن همان [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} است. چنان که در [[تفسیر القمی]] در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا}}<ref>«فرشتگان و روح (الامین) در آن، با اذن پروردگارشان برای هر کاری فرود می‌آیند» سوره قدر، آیه ۴.</ref> آمده است: «فرشتگان و [[روح‌القدس]] بر امام زمان{{ع}} فرود می‌آیند و از این امور آنچه را نوشته‌اند به او تقدیم می‌کنند‌»<ref>{{متن حدیث|تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَ رُوحُ الْقُدُسِ عَلَى إِمَامِ الزَّمَانِ وَ يَدْفَعُونَ إِلَيْهِ مَا قَدْ كَتَبُوهُ مِنْ هَذِهِ الْأُمُورِ}}؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۴۳۲‌.</ref>.  

بنابراین، [[مؤمن حقیقی]] کسی است که هم استمرار شب قدر تا [[قیامت]] را بپذیرد و هم وجود [[حجت]] [[زمان]] و [[ولی امر]] و [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} را که دریافت‌کنندۀ این [[امر الهی]] است و امروزه در وجود [[مقدس]] [[بقیة الله الاعظم]]، [[حضرت مهدی]]{{ع}}، تبلور و ظهور یافته است. بی‌شک شبی که اختصاص به [[امام زمان]]{{ع}} دارد‌، شب خاصی است. از‌این‌رو، [[توسل]] به آن [[حجت خدا]]، در این شب با‌برکت، نقش مؤثری در [[گشایش]] کارهای [[انسان]] و گشودن آفاق در پیش او دارد و می‌تواند [[سرنوشت انسان]] را در جهتی که دستاوردهای بیشتری را در سال [[آینده]] نصیب او سازد تنظیم کند<ref>[[سید رضی سیدنژاد|سیدنژاد، سید رضی]]، [[بازخوانی و نگاهی دوباره به فضایل و ویژگی‌های شب قدر (مقاله)| مقاله «بازخوانی و نگاهی دوباره به فضایل و ویژگی‌های شب قدر»]]، ص ۸۹-۹۷.</ref>.

== آداب و اعمال شب قدر ==

برخی از آداب و اعمال در شب قدر [[مستحب]] است به جا آورده شوند؛ از جمله:  

# [[غسل]] کردن در آغاز شب‌های نوزده، بیست و یک و بیست و سوم و نیز در آخر شب بیست و سوم.

# احیای شب به [[ذکر]] و [[دعا]] و [[شب‌زنده‌داری]] به [[عبادت]]<ref>جامع المقاصد ۱/ ۷۴ ـ ۷۵؛ هدایة الأمّة ۴/ ۲۵۳ ـ ۲۵۵.</ref> و [[تلاوت قرآن]]<ref>هدایة الأمّة ۳/ ۷۸.</ref>.

# [[زیارت امام حسین]] {{ع}}<ref>هدایة الأمّة ۵/ ۴۸۷.</ref>.  

# خواندن [[سوره عنکبوت]] و [[سوره روم]] و هزار بار [[سوره قدر]] در شب بیست و سوم<ref>وسائل الشیعة ۱۰/ ۳۶۱.</ref>.<ref>[[سید محمود هاشمی شاهرودی|هاشمی شاهرودی، سید محمود]]، [[فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (کتاب)|فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت]] ج۴، صفحه ۶۰۱ -۶۰۳؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]].</ref>

{{مدخل وابسته}}

* [[قضا و قدر]]

{{پایان مدخل وابسته}}

# [[پرونده:IM010558.jpg|22px]] [[سید رضی سیدنژاد|سیدنژاد، سید رضی]]، [[بازخوانی و نگاهی دوباره به فضایل و ویژگی‌های شب قدر (مقاله)|'''بازخوانی و نگاهی دوباره به فضایل و ویژگی‌های شب قدر''']]، [[پیام (نشریه)|فصلنامه پیام]]