تفویض مطلق: تفاوت میان نسخه‌ها

| موضوع مرتبط = تفویض

مقصود از تفویض مطلق، آن است که شخصی بر [[نظام تکوین]] [[ولایت]] داشته، [[خداوند متعال]] [[مسئولیت]] امور را بدو واگذار کرده باشد. به‌نظر می‌رسد این مسئله، همان مسئله‌ای است که معرکه آرا بوده، مخالفان و موافقان جدی داشته، و از آن به "[[تفویض]]" یاد شده است. پیش از ورود به این بحث، بیان یک مقدمه ضروری است. اینکه [[پیامبر]] یا [[امام]]، [[مسئول]] کار [[خلق]] و [[رزق]] و [[تدبیر]] عالم باشد، می‌تواند چند گونه تصویر شود:

فرض دوم و سوم را می‌توان [[تفویض]] نامید؛ با این تفاوت که [[تفویض]] در قسم دوم به‌گونه [[تفویض]] در «لا [[جبر]] و لا [[تفویض]] بل [[امر بین الامرین]]» بوده، به‌گونه‌ای که [[خداوند]]، تمام [[مسئولیت]] را به فرد واگذار، و او نیز مستقل عمل کرده است و [[خداوند]] همان است که از او به‌عنوان خدای ساعت‌ساز یاد می‌شود. قسم سوم نیز [[تفویض]] طولی و از گونه "[[امر بین الامرین]]" به‌شمار می‌رود.

== اثبات تفویض و [[روایات]] آن ==

[[قرآن کریم]] درباره این مسئله سخنی نگفته؛ از‌این‌رو، مستند مخالفان و موافقان نظريه [[تفویض]]، [[روایات]] است. برخی مواردی که می‌تواند مستند باورمندان به تفويض مطلق باشد،<ref>در پیدا کردن برخی روایات، از این پایان‌نامه کمک گرفته شده است: حمیدرضا مقیمی، تفويض ولایت تکوینی به [[ائمه]] {{عم}} تا پایان غیبت صغری.</ref> عبارت‌اند از:

# [[خطبه]] [[امام علی|اميرالمؤمنين]] {{ع}} مشهور به "خطبة البيان" که در برخی منابع شیعه و [[سنی]] آمده است.<ref>خطبة البيان که منسوب به [[امام علی]] {{ع}} است، همواره مورد بحث بوده است. این خطبه در ضمن خطبه‌هایی که سید رضی در نهج البلاغه آورده است، نیامده و دقیقاً روشن نیست که برای نخستین بار این خطبه در کدام کتاب آمده است. نکته دیگر آنکه گاه گفته می‌شود که این خطبه همان خطبة الافتخار یا خطبة التطنجية است و گاه این دو خطبه را بخش‌هایی از خطبة البيان می‌دانند (آقا بزرگ طهرانی، الذريعة، ج۷، ص۱۹۷ و ۲۰۰). سید حیدر آملی (حدود ۷۹۰ق) از این خطبه یاد کرده و فقراتی از آن را آورده است (سیدحیدر آملی، جامع الاسرار، ص۳۸۳). رجب برسی (۸۱۳ق) بخش‌هایی از این خطبه را با عنوان خطبة الافتخار آورده است (رجب بن محمد حافظ برسی، مشارق انوار اليقين، ص۲۶۰-۲۶۵). از علمای اهل سنت، قندوزی این خطبه را نقل کرده است (سلیمان بن ابراهیم قندوزی، ینابیع المودة، ج۳، ص۲۰۷ و ۲۰۸). اسماعیلیه هم شرح آن را به حسن صباح نسبت می‌دهند. نسخه‌های خطی این خطبه فراوان است و تاکنون حدود پنجاه نسخه از این خطبه در کتابخانه‌های ایران، شناسایی شده است. ترجمه‌های فراوانی برای این خطبه نگاشته، و شروح فراوانی بر این خطبه زده شده که از جمله آنها شرح مرحوم محمد تقی مجلسی است. برای تفصیل بیشتر، ر. ک: مسعود بیدآبادی، «نگاهی به خطبة الافتخار و خطبة نطنجيه» در: علوم حدیث، ش۲۵، ص۶۹-۸۱.</ref> عبارات این [[خطبه]] در منابع مختلف، یکسان نیست، با وجود این، در تمام منابع، عباراتی وجود دارد که مؤيد نظريه [[تفویض]] است. برخی از فقرات این [[خطبه]] عبارت‌اند از: {{عربی|"أنا منزل الملائكة منازلها،<ref>رجب بن محمد حافظ برسی، مشارق انوار اليقين، ص۲۶۰.</ref>... أنا صاحب ثمود و الآيات، أنا مدمّرها، أنا مزلزلها، أنا مرجعها، أنا مهلكها، أنا مدبرها، أنا بانيها، أنا داحيها، أنا مميتها، أنا محييها... أنا صاحب الأزلية الأولية... أنا مدبر العالم الأول حين لا سماؤكم هذه و لا غبراؤكم... ألا فابشروا، فإليّ يرد أمر الخلق<ref>همان، ص۲۶۵.</ref>...أنا باب الأبواب، أنا مسبّب الأسباب... أنا مسدّد الخلائق، أنا محقّق الحقائق، أنا جوهر القدم، أنا مرتب الحکم... أنا محیی البررة...."}}<ref>علی یزدی حائری، الزام الناصب، ج۲، ص۱۷۸.</ref> در برخی دیگر از نسخه‌ها نیز این عبارات آمده است: {{عربی|"انا مقلّب القلوب و الابصار<ref>محمد بن محمود دهدار شیرازی، شرح خطبة البيان، ص۶۴.</ref>...انا الّذى اتولّى حساب الخلائق<ref>همان، ص۶۲.</ref>...انا مفجّر العيون، انا مطرد الانهار<ref>همان، ص۶۹.</ref>...انا داحى الارضين، انا سمّاك السّماوات<ref>همان، ص ۷۰.</ref>...انا مُخرج المؤمنين من القبور<ref>همان، ص۸۴.</ref>...انا اقمت السّماوات السّبع بنور ربّى و قدرته الكاملة، انا الغفور الرّحيم و انّ عذابى هو العذاب الاليم<ref>همان، ص۸۶.</ref>...انا ولىّ اللّه فى الارض و المفوّض اليه امره<ref>همان، ص۹۲.</ref>...انا فطرت العالَمَين<ref>همان، ص۹۷.</ref>...انا البارئ، انا المصوّر فى الأرحام<ref>همان، ص۱۱۲.</ref>...انا آيات اللّه و امين اللّه، انا أُحيي و اُميت، انا اخلق و ارزق، انا السّميع، انا العليم، انا البصير...."}}<ref>همان، ص۱۳۰.</ref> فارغ از این [[خطبه]]، صاحب كتاب مشارق [[انوار]] اليقين، خطبه‌ای دیگر را نیز از [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} [[نقل]] کرده که ایشان در آن [[خطبه]] بر این مطلب که امر [[بندگان]] به او واگذار شده، تأکید کرده است.<ref>أنا المفوَّض إلىّ أمر الخلائق (همان، ص۲۶۸).</ref>

== انکار تفویض و [[روایات]] آن ==

در طول [[تاریخ]]، عالمان شیعه به مذمت و [[انکار]] نظريه [[تفویض]] پرداخته‌اند. برای نمونه، [[شیخ صدوق]] [[غالیان]] و [[مفوضه]] را در شمار [[کافران]] قرار داده، آنها را از [[یهود]]، [[نصارا]]، [[مجوس]] و به‌طور کلی از تمام بدعت‌گذاران و فرقه‌های [[گمراه]] بدتر می‌داند.<ref>محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، الاعتقادات، ص۹۷.</ref> وی نشانه [[مفوضه]] و [[غلات]] را نیز این می‌داند که [[مشایخ]] و علمای [[قم]] را به [[تقصیر]] متهم می‌کنند.<ref>همان، ص۱۰۱. گفتنی است [[شیخ مفید]] این سخن از شیخ صدوق را برنتافته و با ایراد نسبت به معیار دانستن علمای قم، برخی از شیوخ و علمای قم را از مقصره می‌داند. وی برای نمونه به ابن‌ولید اشاره می‌کند که بنابر آنچه نقل شده، نه‌تنها به سهوالنبی {{صل}} قایل بوده، بلکه انکار سهوالنبی {{صل}} را اولین درجه غلو می‌دانست. شیخ مفید، ابن ولید را به‌خاطر این باور، از مقصره می‌داند (محمد بن محمد بن نعمان عکبری بغدادی (شیخ مفید)، تصحيح الاعتقاد، ص۱۳۵).</ref> [[شیخ صدوق]] در توضیح مقصود خود از [[تفویض]]، روایتی را بیان می‌کند که [[امام رضا]] {{ع}} [[مفوضه]] را به‌شدت نکوهیده و آنها را باورمند به این دانسته که [[خداوند]] [[امر]] [[خلق]] و [[رزق]] را به [[امامان]] {{عم}} واگذار کرده است.<ref>محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق)، الاعتقادات، ص۱۰۰. در ادامه این روایت را نقل خواهیم کرد.</ref>.