مدیران رابط کاربری، مدیران، templateeditor
۲۸٬۲۵۶
ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
(صفحهای تازه حاوی «==مقدمه== *از جمله مباحثی که در حوزه اخلاق مطرح میباشد و شاید جایگاه تم...» ایجاد کرد) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲۴ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۵ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
== | {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = فضیلت| عنوان مدخل = فضیلت | مداخل مرتبط = [[فضیلت در اخلاق اسلامی]] | پرسش مرتبط = }} | ||
== | == مقدمه == | ||
از جمله مباحثی که در حوزه [[اخلاق]] مطرح میباشد و شاید جایگاه تمام مباحث [[اخلاقی]] را به خود سوق میدهد بحث [[فضائل]] و [[رذایل اخلاقی]] است مباحثی از قبیل چیستی فضیلت و [[رذیلت]] و ملاک [[شناخت]] و اقسام آنها و اینکه چگونه میتوان به [[فضایل]] آراسته شد و از [[رذایل]] دوری جست. یا اینکه آراسته شدن به [[فضایل]] دفعی است یا تدریجی و دوری از [[رذایل]] نیز به یکدفعه تحقق پیدا میکند یا باید ریشهیابی نمود و از پایه آغاز کرد مباحث مهمی است که در کتب [[اخلاقی]] از آن بحث به میان میآید زیرا فضیلت و [[رذیلت]] از واژههای کلیدی در حوزه [[اخلاق]] به شمار میآید به حدی که بسیاری از [[عالمان]] [[اخلاق]] این [[علم]] را به چگونگی آراستن به [[فضایل]] و دوری جستن از [[رذایل]] معنا کردهاند، مرحوم [[علامه طباطبایی]] به مناسبت در جاهای گوناگون این مباحث را به صورت علمی و دقیقه مطرح نموده است. | |||
== | == پیشینه و تعریف [[فضایل]] و [[رذایل اخلاقی]] == | ||
پیش از آنکه به نظریه مرحوم [[علامه طباطبایی]] در این زمینه پرداخته شود مناسب است به گذشته بحث فضیلت و [[رذیلت]] مروری شود تا اهمیت آن روشنتر و ارزیابی دقیقتری از آن صورت پذیرد. | |||
== | این بحث در کتب [[فیلسوفان]] پیش از میلاد مانند [[سقراط]]، [[افلاطون]] و [[ارسطو]] به طور گسترده مطرح شده است. آنها [[اعتدال]] در قوای [[انسانی]] را فضیلت میدانستند و [[افراط]] و [[تفریط]] در آن را [[رذیلت]]، که البته باید به صورت ملکه [[نفسانی]] باشد و تا زمانی که به صورت ملکه [[نفسانی]] در نیاید نمیتوان آنها را فضیلت یا [[رذیلت]] دانست و با توجه به اینکه [[انسان]] دارای سه [[قوه]] به نامهای شهویه و غضبیه و عاقله است و [[عقل]] نیز به دو قسم عملی و نظری دانسته شد، در مجموع [[اعتدال]] هر کدام از این قوا فضیلت شمرده شد که به ترتیب عبارتند از: [[عفت]]، [[شجاعت]]، [[عدالت]] و [[حکمت]] و این چهار مورد در [[حقیقت]] جنس فضیلت به شمار میآید، و [[افراط]] و [[تفریط]] در هر کدام که در مجموع هشت مورد میباشد به عنوان اجناس [[رذیلت]] دانسته شده که در [[قوه شهویه]] [[شره]] و خمول و در [[قوه غضبیه]] تهوّر و [[جبن]] و در [[عقل عملی]] [[ظلم]] و [[انظلام]] و در [[عقل نظری]] [[سفسطه]] و [[جهل]] نامگذاری شده است<ref>اخلاق نیکوماخس، ج ۱، ص ۲۳.</ref>. | ||
{{ | |||
{{ | در نتیجه فضیلت از نظر [[ارسطو]] رعایت [[اعتدال]] بین قوای نفس و خودداری از [[افراط]] و [[تفریط]] میباشد. او دو وجه امتیاز را برای [[اعمال]] خوب و فضیلتآمیز قائل شده است. | ||
اوّل، آنکه [[اعمال]] انجام شده درست و [[شایسته]] اوضاع و احوال باشد. دوّم، آنکه محرّک آن عمل، [[حسن]] [[نیّت]] و خیر باشد. در نتیجه عواطفی مانند [[خشم]] و کین که [[عواطف]] بسیطند از نظر [[ارسطو]] فضیلت به شمار نمیآید، زیرا در [[عواطف]] [[انتخاب]] به کار نرفته است و نیز استعداد از نظر [[ارسطو]] فضیلت دانسته نمیشود، بلکه فضیلت آن ملکهای است که با تمرین و ممارست استعدادهای بالقوه به دست میآید و الّا در صرف استعداد که هیچ نوع [[اراده]] عملی [[ظهور]] پیدا نکرده فضیلتی وجود ندارد و افرادی که مستعدند، [[مستحق مدح]] و ذمّ نیستند و نیز از نظر ارسطو [[اعمال]] جزئی و نادر هیچ نوع [[ارزش]] [[اخلاقی]] ندارد. مثلاً کسی که به طور نادر و گهگاه [[بخشش]] مینماید به او سخاوتمند گفته نمیشود بلکه به کسی که ملکه [[سخاوت]] دارد و همواره [[بخشش]] از او آشکار میشود سخّی اطلاق میشود. | |||
نکته دیگری که در [[اخلاق]] ارسطوئی وجود دارد این است که اگر خصوصیاتی برای همه فراهم نباشد جزء فضیلت به حساب نمیآید مانند [[بزرگمنشی]] که مستلزم [[ثروت]] زیاد و اصالت [[خانوادگی]] است و نکتۀ دیگر آن است که فرد [[نیک]] کسی است که در [[اعمال]] نیکش [[احساس]] لذّت کند<ref>ارسطو، اخلاق نیکوماخس، ص ۲۲–۲۷.</ref>. | |||
خواجه نصیرالدین برای [[فضایل]] سه [[درجه]] قائل است: | |||
# فضایلی که [[مردم]] آن را [[سعادت]] نامیدهاند و آن صرف [[اراده]] و طلب در [[مصالح]] خویش در همین عالم محسوس و امور حسّی است که متعلق به نفس و [[بدن]] است، مشروط به رعایت [[اعتدال]] در آنچه ملایم احوال است. گرچه هنوز [[آدمی]] از [[هواهای نفسانی]] و [[شهوات]] خالی نباشد ولی حدّ [[اعتدال]] نگه دارد، و معنی [[اعتدال]] نگهداشتن حد وسط بین درخواست نفس و [[فرمان]] [[عقل]] است. | |||
# فضیلت، صرف [[اراده]] و [[همت]] در امری [[افضل]] از امور نفس و [[بدن]] است و معرّا از اهواء، [[شهوات]] و امور حسّی است و بجز آنچه ضروری و ناگزیر باشد التفات نکند. افراد در این مرتبه از [[فضایل]] درجات متفاوت و رو به تزاید دارند، از جهت اختلافشان در طبایع، عادات، [[علم]]، [[فهم]]، [[معرفت]]، [[همّت]]، [[شوق]] و [[تحمل]] [[مشقت]]. | |||
# آخرین مرتبه فضیلت، آن است که [[افعال]] [[مردم]] همه [[الهی]] محض شود و [[افعال الهی]] [[خیر]] محض است و فعلی که خیر محض است فاعلش برای غرض جز نفس آن فعل، آن را انجام نمیدهد. بدین معنی که [[افعال الهی]] را برای جذب حظّی، عوض، مباهاتی یا دفع مجازاتی انجام نمیدهد بلکه فعل او بعینه غرض اوست و این منتهای [[حکمت]] است<ref>طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاق ناصری، ص ۸۹–۹۱.</ref>. | |||
بیشک وقتی [[آدمیان]] فضیلت را بشناسند به دنبال آن [[رذیلت]] را هم خواهند [[شناخت]]. در عین حال در طرح مباحث مربوط به [[رذیلت]] دیدگاههای متفاوتی وجود دارد که در ذیل به برخی از آنها اشاره میشود. | |||
نزد در [[حکما]] [[خروج]] از [[اعتدال]] هر خلقی [[ناپسند]] است و لذا [[ارسطو]] [[افراط]] و [[تفریط]] در جنس هر فضیلتی را [[رذیلت]] دانسته است، از این رو او سه نوع خلقیات را قائل است. دو [[رذیلت]] یکی در طرف [[افراط]] و دیگری [[تفریط]] و تنها یک فضیلت وجود دارد و آن حد وسط و [[اعتدال]] بین [[افراط]] و [[تفریط]] است <ref>ارسطو، اخلاق نیکوماخس، ص ۵۵.</ref>. | |||
[[خواجه نصیرالدین طوسی]] مانند [[ارسطو]]، [[افراط]] و [[تفریط]] در [[حکمت]]، [[شجاعت]]، عفّت و [[عدالت]] را [[رذیلت]] دانسته است<ref> طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاقی ناصری، ص ۱۱۷، ۱۴۲ و ۱۴۳.</ref> و در بیان دیگری [[شقاوت]] را چهار چیز دانسته، اول [[تنبلی]] و بطالت که موجب [[تضییع عمر]] میشود، دوم [[جهل]] و غباوت که موجب ترک [[حکمت نظری]] و [[تضعیف]] [[قوه]] نظری میشود، سوم وقاحتی که از اهمال نفس و [[پیروی]] از [[شهوات]] پدید میآید، چهارم تکرار و [[اصرار]] بر [[قبایح]] که موجب بازگشت به [[اعمال صالح]] میشود<ref> طوسی، خواجه نصیرالدین، اخلاقی ناصری، ص ۱۱۷، ۱۴۲ و ۱۴۳.</ref>. | |||
[[غزالی]] نیز مانند [[خواجه نصیرالدین طوسی]]، [[افراط]] یا [[تفریط]] در سه [[قوه]] [[علم]]، [[غضب]] و [[شهوت]] را منشأ پیدایش [[اخلاق]] سوء دانسته و گفته است از [[افراط]] [[قوه]] [[علم]]، گربزُی پدید آید و از نقصان آن ابلهی و [[حماقت]] (البته خواجه آن را [[افراط]] چهارم [[قوه]] نامید) و چون [[معتدل]] باشد، [[تدبیر]] و [[رأی]] [[نیکو]] و درست پدید آید. [[افراط]] قوۀ [[خشم]] را، تهور گویند و [[تفریط]] و نقصان آن را بزدلی و بیحمیتی خوانند و [[اعتدال]] آن را [[شجاعت]] گویند، از تهور، لاف و [[عجب]] و [[کبر]] و به خطر انداختن خویشتن و امثال آن خیزد و از [[تفریط]] و [[نقص]] قوۀ [[خشم]]، [[بیچارگی]]، [[جزع]]، [[تملق]] و مذلّت نتیجه میشود. [[افراط]] قوۀ [[شهوت]] به [[شره]] انجامد که موجب [[شوخی]]، [[پلیدی]]، بیمروّتی، ناپاکی، [[حسد]] و [[خواری]] کشیدن از [[توانگران]] و حقیر داشتن درویشان و امثال این خیزد. اگر [[قوه شهوت]] ناقص بود، نامردی، [[سستی]]، و چون [[معتدل]] بود آن را [[عفت]] گویند، از آن [[شرم]]، [[قناعت]]، [[مسامحه]]، [[صبر]]، ظرافت و موافقت نتیجه میشود<ref>ر. ک: غزالی، محمد، کیمیای سعادت، ص ۴۲۹-۴۳۱.</ref>. | |||
[[فیض کاشانی]] که از علمای بزرگ [[اخلاق اسلامی]] است [[اعتدال]] سه [[قوه]] را [[اخلاق]] محسوب کرده است یعنی [[برقراری عدالت]] بین [[علم]] و [[خشم]] و [[شهوت]] را [[اخلاق حسنه]] و [[خروج]] از [[اعتدال]] این سه [[قوه]] را [[رذیلت]] میداند و منظور از [[اعتدال]] نزد او، مضبوط کردن [[خشم]] و [[شهوت]] تحت نظر [[عقل]] و [[شرع]] است<ref>فیض کاشانی، محسن، المحجة البیضاء، ص ۱۰–۱۴.</ref>. | |||
جناب [[فیض کاشانی]]، مانند [[غزالی]] راه معالجه خویهای بد را، [[شناخت]] آنها و خشکانیدن ریشههای آن با [[اعمال]] ضد آن [[پیشبینی]] کرده و برخی مانند [[سنایی]]<ref>سنایی، مجدود بن آدم، حدیقه الحقیقه، ص ۳۹۶–۳۹۷ و ۴۰۰–۴۳۰.</ref>، [[غزالی]] و [[مولوی]]<ref>مولوی، جلالالدین، مثنوی، دفتر ۲، ص ۲۵۸–۲۵۹.</ref> خویهای بد را به حیوانات وحشی [[تشبیه]] کردهاند و باید با [[عقل]] که مانند سگ شکاری است آنها را شکار کرد و مهار نمود و [[شهوت]] مانند اسب است که راکب و آنکه بر آن برای شکار رفتن مینشیند گاه به مقصد میرسد و گاه بر [[زمین]] میخورد و لذا باید آن را [[تربیت]] کرد و از این طریق خود را به کمال رساند<ref>[[رضا رمضانی|رمضانی، رضا]]، [[آرای اخلاقی علامه طباطبایی (کتاب)|آرای اخلاقی علامه طباطبایی]]، ص۳۳۷-۳۴۱.</ref>. | |||
== فهرستی از فضایل اخلاقی == | |||
{{فهرست اثر}} | |||
# [[آراستگی]] | |||
# [[آرامش]] | |||
# [[آرزوی کوتاه]] | |||
# [[آشتی]] | |||
# [[آمرزش]] | |||
# [[ابراز دوستی]] | |||
# [[احترام]] | |||
# [[احسان]] | |||
# [[اخبات]] | |||
# [[اخلاص]] | |||
# [[ادب]] | |||
# [[استغفار]] | |||
# [[استقامت]] | |||
# [[اشفاق]] | |||
# [[اصلاح]] | |||
# [[اصلاح بین مردم]] | |||
# [[اطمینان]] | |||
# [[اعانت به مظلوم]] | |||
# [[اعتدال]] | |||
# [[اغتنام عمر]] | |||
# [[امانتداری]] | |||
# [[امر به معروف و نهی از منکر]] | |||
# [[امیدواری به خدا]] | |||
# [[انابه]] | |||
# [[انصاف]] | |||
# [[انفاق]] | |||
# [[انقطاع الی الله]] | |||
# [[ایمان]] | |||
# [[بلندهمتی]] | |||
# [[بینیازی از مردم]] | |||
# [[پاکیزگی]] | |||
# [[پندپذیری]] | |||
# [[تأنی]] | |||
# [[تحفظ]] | |||
# [[تحمل]] | |||
# [[تدبر]] | |||
# [[تذکر]] | |||
# [[ترس از خدا]] | |||
# [[تزکیه]] | |||
# [[تسلیم]] | |||
# [[تعاون]] | |||
# [[تعقل]] | |||
# [[تفکر]] | |||
# [[تفویض]] | |||
# [[تقرب به خداوند]] | |||
# [[تقوا]] | |||
# [[تواضع]] | |||
# [[توبه]] | |||
# [[توحید]] | |||
# [[توکل]] | |||
# [[تهذیب نفس]] | |||
# [[تیزهوشی]] | |||
# [[ثبات]] | |||
# [[جوانمردی]] | |||
# [[جهاد]] | |||
# [[حب]] | |||
# [[حرکت به نفع دیگران]] | |||
# [[حریت]] | |||
# [[حکمت]] | |||
# [[حلم]] | |||
# [[حیا]] | |||
# [[خاموشی]] | |||
# [[خداشناسی]] | |||
# [[خشوع]] | |||
# [[خشیت]] | |||
# [[خضوع]] | |||
# [[خوشخلقی]] | |||
# [[خوشگمانی]] | |||
# [[خوف]] | |||
# [[دعای خیر]] | |||
# [[دوراندیشی]] | |||
# [[دوستی]] | |||
# [[دید و بازدید]] | |||
# [[دیگرخواهی]] | |||
# [[ذکر]] | |||
# [[رازداری]] | |||
# [[راستی]] | |||
# [[رأفت]] | |||
# [[رجا]] | |||
# [[رضا]] | |||
# [[رفق و مدارا]] | |||
# [[رهبت]] | |||
# [[ریاضت]] | |||
# [[زهد]] | |||
# [[سخاوت]] | |||
# [[سرعت فهم]] | |||
# [[سرور]] | |||
# [[شجاعت]] | |||
# [[شرح صدر]] | |||
# [[شکر]] | |||
# [[شکرگزاری]] | |||
# [[شناخت]] | |||
# [[شناخت دین]] | |||
# [[شوق]] | |||
# [[شهامت]] | |||
# [[صبر]] | |||
# [[صدق]] | |||
# [[صفای ذهن]] | |||
# [[صله رحم]] | |||
# [[طاعت]] | |||
# [[طلب حلال]] | |||
# [[عبادت]] | |||
# [[عبرتپذیری]] | |||
# [[عبرتآموزی]] | |||
# [[عدالت]] | |||
# [[عدل]] | |||
# [[عزت نفس]] | |||
# [[عفت]] | |||
# [[عفو]] | |||
# [[علم]] | |||
# عیادت | |||
# [[عیبپوشی]] | |||
# [[عیبزدایی]] | |||
# [[غیرت]] | |||
# [[فراست]] | |||
# [[فطانت]] | |||
# [[قناعت]] | |||
# [[قوت نفس]] | |||
# [[کتمان مصیبت]] | |||
# [[کرامت]] | |||
# [[کرامت نفس]] | |||
# [[کظم غیظ]] | |||
# [[کمخوری]] | |||
# [[کیاست]] | |||
# [[مدارا]] | |||
# [[مرابطه]] | |||
# [[مراقبه]] | |||
# [[مسارعت]] | |||
# [[مساوات]] | |||
# [[مسئولیتپذیری]] | |||
# [[معرفت]] | |||
# [[مواسات]] | |||
# [[موعظه]] | |||
# [[نشاط]] | |||
# [[نصیحت]] | |||
# [[نظم]] | |||
# [[نقدپذیری]] | |||
# [[نیکی به همسایگان و دوستان]] | |||
# [[ورع]] | |||
# [[وفای به عهد]] | |||
# [[وقار]] | |||
# [[یاد مرگ]] | |||
# [[یقظه]] | |||
# [[یقین]] | |||
{{پایان فهرست اثر}} | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:978964298.jpg|22px]] [[رضا رمضانی|رمضانی، رضا]]، [[آرای اخلاقی علامه طباطبایی (کتاب)|'''آرای اخلاقی علامه طباطبایی''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
[[رده:فضیلت]] | |||