جنگ صفین: تفاوت میان نسخه‌ها

== علل [[جنگ]] ==

با [[پیروزی]] و [[حاکمیت]] [[اسلام]]، [[امویان]] که [[دشمن]] دیرین [[اسلام]] و [[خاندان]] [[رسالت]] بودند، به [[فکر]] تسلّط بر [[قدرت]] و [[حکومت]] افتادند تا از [[اسلام]] [[انتقام]] بگیرند. در دوران [[خلافت]] [[عثمان]]، افرادی از [[بنی‌امیه]] در جاهای مختلف به [[حکومت]] گماشته شدند. [[معاویه]] از زمان [[عمر]] به [[ولایت]] [[شام]] گماشته شده بود و در زمان [[عثمان]] هم ادامه یافت و ۲۰ سال تسلّط بر آن مناطق داشت. وقتی [[امام علی|علی]] {{ع}} به [[خلافت]] رسید، [[اصلاحات]] را شروع کرد و نااهلان را از کار کنار گذاشت. [[معاویه]] هم یکی از آنان بود که در [[شام]] برای خود بساطی به هم زده بود. [[معاویه]] سر به [[طغیان]] گذاشت و [[فرمان]] [[امام]] را نپذیرفت و [[دشمنی]] دیرینه‌اش او را به [[مخالفت]] با [[امام]] و کارشکنی در [[کارها]] و ایجاد [[آشوب]] در مناطق مختلف و [[شبیخون]] به قلمرو [[حکومت]] [[امام]] واداشت. او که خود [[طمع]] در [[خلافت]] داشت، زیر بار [[خلافت]] [[امام]] نرفت، دیگران را نیز تحریک کرد و [[خونخواهی]] [[عثمان]] را بهانه قرار داد و مکاتبات متعددی بین او و [[امام علی|امیر المؤمنین]] انجام گرفت. [[امام]] پیوسته او را [[نصیحت]] می‌کرد و هشدار می‌داد، او گستاخی نشان می‌داد و [[تهمت]] می‌زد و [[تهدید]] به [[جنگ]] می‌کرد. [[امام]] پس از اتمام حجت‌های بسیار، وقتی از به راه آمدن او [[ناامید]] شد برای فرونشاندن فتنۀ او و دفع تجاوزها و یکسره ساختن کارش مصمّم شد. [[امام]] که پس از [[جنگ جمل]] در [[کوفه]] مستقرّ شده بود، از همان‌جا نیرو [[بسیج]] کرد. [[عمروعاص]] هم با [[معاویه]] همدست شد. راهی جز [[جنگ]] با فتنه‌جویان [[یاغی]] و [[باغی]] برای [[امام علی]] {{ع}} باقی نمانده بود<ref>ر. ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۱۸۶ و [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۷۷؛ دانشنامۀ امام علی، ج ۹، ص ۱۹۵؛ [[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۶-۲۵۷.</ref>.

== [[آمادگی برای جنگ]] ==

[[امام]] [[کارگزاران]] خود را به [[کوفه]] فراخوانده و در [[نخیله]] اردو زد و پس از متمرکز شدن [[سپاه]]، روز چهارشنبه پنجم [[شوال]] سال ۳۶ ق به سوی [[شام]] حرکت کردند و اوائل ذیحجه در [[سرزمین]] [[صفّین]] که در [[غرب]] [[فرات]] بود مستقر گشتند<ref>ر. ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۱۸۶ و [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۷۷؛ دانشنامۀ امام علی، ج ۹، ص ۱۹۵؛ [[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۶-۲۵۷.</ref>.

== [[تصرف]] آب [[فرات]] ==

[[سپاه معاویه]] خود را در [[صفین]] به [[فرات]] رسانده و راه آب را بر [[سپاه امام]] {{ع}} بستند. [[امام]] با ارسال نیرو آب را از [[تصرف]] [[شامیان]] درآورد، اما آنها را از آب منع نکرد<ref>ر. ک: [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۸؛ دانشنامۀ امام علی، ج ۹، ص ۲۰۳.</ref>.  

== آغاز [[جنگ]] ==

ماه [[ذی‌حجه]] با درگیری‌های مختلف به پایان رسید و در [[محرم]] [[جنگ]] متوقف شد. اما در پایان [[محرم]]، [[جنگ]] به‌طور رسمی اعلام شد و هزاران نفر از دو سوی، آمادۀ [[کارزار]] شده و آرایش نظامی گرفتند. در این حال نیز پیام‌رسانی نهایی [[امام]] {{ع}} برای [[اتمام حجت]] انجام گرفت، ولی سودی نبخشید و اول صفر سال ۳۷، [[نبرد]] بین دو طرف شروع شد و هر روز جمعی از [[کوفیان]] با گروهی از [[شامیان]] می‌‌جنگیدند<ref>ر. ک: [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۸-۲۵۹؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۱۸۶؛ [[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۳۸۲.</ref>.  

== نبردهای [[امام علی|امام]] در صفین ==

[[امام]] {{ع}} درگیری‌های زیادی در [[صفین]] داشت و تعداد زیادی از [[سپاهیان]] [[دشمن]] را کشت و [[معاویه]] را به نبرد ‌طلبید، اما او ترسید و [[مبارزه]] نکرد. [[عمرو عاص]] روزی در برابر [[امام]] {{ع}} قرار گرفت. اما از [[ترس]] [[مرگ]]، عورت خود را هویدا ساخت و [[امام]] {{ع}} از کشتن وی صرف‌نظر کرد<ref>ر. ک: [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۹.</ref>.

یکی از شب‌های سخت [[نبرد]] به نام "[[لیلة الهریر]]" معروف است. در آن [[شب]] شگفت ۳۶ هزار نفر از دو طرف کشته شدند. برخی از [[یاران]] [[حضرت]] نیز مانند [[عمّار یاسر]]، [[اویس قرنی]]، [[خزیمة بن ثابت]]، [[هاشم مرقال]]، [[عبد اللّه بن بدیل]]، [[ابو هیثم تیهان]] از شهدای آن مقطع از [[درگیری‌ها]] بودند. درگیری در آن روز بسیار شدید بود، به‌گونه‌ای که [[نماز]] [[مغرب]] را در هنگامه [[نبرد]]، با اشاره خواندند. عده زیادی از دو طرف کشته شدند و [[نبرد]] در [[شب]] ادامه داشت. [[شب جمعه]]، [[امام]] {{ع}} [[مردم]] را به [[نبرد]] و [[صبر]] [[تشویق]] کرد. خود ایشان {{ع}} در [[قلب]] [[سپاه]] قرار داشت و [[مالک اشتر]] در سمت راست و [[عبدالله بن عباس]] در سمت چپ [[سپاه]]. یورشی سهمگین بر [[سپاه شام]] آوردند که [[سپاه شام]]، [[شکست]] را [[حس]] کرد. آنچنان سهمگین بود که [[سپاه امام]] [[نماز صبح]] را نیز با اشاره خواندند. حملات [[سپاه امام]] شدت بیشتری گرفت. [[مالک اشتر]] یورشی سخت را آغاز کرد و به نزدیک اردوگاه [[معاویه]] رسید.

== [[قرآن بر سر نیزه]] ==

[[معاویه]] که [[احساس]] خطر کرد به پیشنهاد [[عمرو عاص]]، [[نیرنگ]] "قرآن بر نیزه‌کردن" را به کار بست و عده‌ای ساده لوح در [[سپاه امام]]، [[فریب]] خوردند و دست از [[جنگ]] کشیدند. تعدادشان به ۲۰ هزار نفر می‌رسید و در رأس آنان [[اشعث بن قیس]] بود که [[فتنه‌انگیزی]] می‌کرد. میان [[سپاه امام]] [[اختلاف]] ایجاد شد و قُرّاء گفتند: "او ما را به [[قرآن]] می‌خواند و باید بپذیریم." [[امام]] {{ع}} فرمود: "این [[حیله]] است"، اما آنان نپذیرفتند. [[امام]] {{ع}} به [[مالک اشتر]] [[پیام]] داد که برگردد. او نزدیک خیمة [[معاویه]] بود با [[تأسف]] فراوان برگشت و کار به [[حکمیّت]] و [[مصالحه]] کشیده شد، حکمیّتی که بر آن حضرت [[تحمیل]] شد<ref>ر. ک: موسوعة الإمام علی بن ابی طالب، ج ۵؛ دانشنامۀ امام علی، ج ۹؛ بحار الأنوار، ج ۳۲ ص ۳۶۵ و ۴۴۷؛ شرح ابن ابی الحدید، ج ۸، امام علی بن ابی طالب عقّاد، ج ۴؛ مروج الذهب، ج ۲ ص ۳۷۴، تاریخ طبری و کامل ابن اثیر، حوادث سال ۳۷.</ref>.<ref>ر. ک: [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۶۰؛ [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۱۸۶.</ref>

== تعداد شرکت کنندگان در [[جنگ]] ==

درباره تعداد [[سپاه امام علی]] {{ع}} و [[معاویه]]، رقم‌های متفاوتی ذکره شده، اما مشهور این است که تعداد [[سپاه امام]] {{ع}} ۹۰ هزار نفر بودند که ۹۰۰ تن از [[انصار]] و ۸۰۰ تن از [[مهاجران]] در میان آنان حضور داشتند. [[سپاه معاویه]] ۸۵ هزار نفر بودند و تنها دو نفر از [[انصار]] همراه آنان بودند<ref>ر. ک: [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ص ۲۵۷؛ [[محمد محمدی ری‌شهری|محمدی ری‌شهری، محمد]]، [[گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین (کتاب)|گزیده دانشنامه امیرالمؤمنین]]، ص ۳۸۲.</ref>.

== تعداد کشته ها ==

جنگ صفین از آغاز تا پایانش ۱۸ ماه طول کشید و غیر از تلفات جانی، پیدایش گروه [[خوارج]] پس از ماجرای [[حکمیّت]]، که به نام "[[مارقین]]" شناخته می‌شوند و آشفته‌تر شدن قلمرو [[حکومت]] [[علی]] {{ع}} به خاطر تجاوزات مکرّر نیروهای وابسته به [[معاویه]] به [[حریم]] آن و ایجاد [[رعب]] و [[ناامنی]] و [[غارت]] و [[نقض پیمان]] [[صلح]] از سوی او، از پیامدهای این [[جنگ]] بود<ref>ر. ک: [[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۱۸۶ و [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۷۷.</ref>.

{{صفین}}