بدر صغرا در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

برحسب بعضی از نقل‌ها [[آیات]] {{متن قرآن|يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ وَأَنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ اسْتَجَابُواْ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِن بَعْدِ مَا أَصَابَهُمُ الْقَرْحُ لِلَّذِينَ أَحْسَنُواْ مِنْهُمْ وَاتَّقَوْا أَجْرٌ عَظِيمٌ الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُواْ لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُواْ حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ فَانقَلَبُواْ بِنِعْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَّمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُواْ رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءهُ فَلاَ تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ }}<ref>«به نعمتی از خداوند و بخششی (از وی) شاد می‌شوند و اینکه خداوند پاداش مؤمنان را تباه نمی‌گرداند کسانی که به (فراخوان) خداوند و پیامبر پس از آسیب دیدن پاسخ گفتند، برای کسانی از آنان که نیکی و پرهیزگاری ورزیده‌اند پاداشی سترگ خواهد بود. کسانی که مردم به آنان گفتند: مردم در برابر شما هم‌داستان شده‌اند، از آنها پروا کنید! اما بر ایمانشان افزود و گفتند: خداوند ما را بس و او کارسازی نیکوست. پس با نعمت و بخششی از خداوند بازگشتند؛ (هیچ) بدی به آنان نرسید و در پی خشنودی خداوند بودند و خداوند دارای بخششی سترگ است. جز این نیست که آن شیطان است که دوستانش را می‌ترساند؛ از آنان نترسید و اگر مؤمنید از من بترسید» سوره آل عمران، آیه ۱۷۱-۱۷۵.</ref> و {{متن قرآن|فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا}}<ref>«در راه خداوند نبرد کن! تو را جز به (وظیفه) خویش مکلّف نکرده‌اند و مؤمنان را (نیز به نبرد) ترغیب کن، باشد که خداوند سختی کافران را (از شما) باز دارد و خداوند سختگیرتر و سخت کیفرتر است» سوره نساء، آیه ۸۴.</ref>، {{متن قرآن|وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}}<ref>«و در پیجویی گروه (مشرکان) سست نشوید، اگر شما (در پیکار با آنها) به رنج افتاده‌اید آنان نیز چون شما به رنج افتاده‌اند و شما به خداوند امیدی دارید که آنان ندارند و خداوند دانایی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۰۴.</ref> درباره این غزوه نازل شده است.

[[ابوسفیان]] پس از [[نبرد]] [[اُحد]] قرار این غزوه را در منطقه بدر الصَفْراء نهاد <ref>المغازی، ج ۱، ص ۳۸۴؛ المنتظم، ج ۳، ص ۲۰۴؛ تاریخ الخمیس، ج ۱، ص ۴۶۵.</ref> تا [[شکست]] [[غزوه بدر کبری]] را در آنجا جبران کند.<ref>الوفاء باحوال المصطفی صلی‌ الله‌ علیه‌ و‌ آله، ص ۷۱۱.</ref> صفراء بخشی از منطقه بدر در مسیر اصلی [[مکه]] به [[مدینه]] بود که با مدینه فاصله کمتری داشت و در سال یک بار بازاری ۸ [[روزه]] در آن برپا می‌شد.<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۴۶؛ اطلس تاریخ اسلام، ص ۷۰.</ref>[[مشرکان]] مکه از آن جهت که پیروزمندانه از [[احد]] باز گشته بودند و [[طمع]] [[پیروزی]] دیگری را در بدرالموعد داشتند به تدریج به جمع‌آوری [[سپاه]] پرداخته، خود را آماده [[جنگ]] کردند. خبرهایی که به مدینه می‌رسید همه گویای توان [[قریش]] برای جنگ و کمک گرفتن از همپیمانان [[عرب]] خویش در این جنگ بود. ابوسفیان نیز در این مدت [[آمادگی]] خویش را به هرکس که آهنگ مدینه داشت اعلام می‌کرد.<ref>المغازی، ج ۱، ص ۳۸۴ ـ ۳۸۵؛ المنتظم، ج ۳، ص ۲۰۵.</ref> اما [[گرفتاری]] [[مردم]] مکه در [[خشکسالی]] آن سال مایه [[سستی]] ابوسفیان گردید، هرچند از طرفی دیگر [[تمایل]] نداشت که تخلّف از وعده‌ای که خود قرار آن را گذاشته بود از [[ناحیه]] وی صورت گیرد، زیرا چنین امری سبب سرشکستگی قریش و جرأت بیشتر [[مسلمانان]] می‌شد، بدین جهت مایل بود زمینه‌ای فراهم شود که [[پیامبر]] {{صل}} در وعده‌گاه حاضر نشود.<ref>المغازی، ج ۱، ص ۳۸۴؛ الطبقات، ج ۲، ص ۴۶؛ المنتظم، ج ۳، ص ۲۰۵.</ref> برخلاف میل [[ابوسفیان]] [[نُعیم بن مسعود]] اشجعی که از [[مدینه]] به [[مکّه]] آمده بود در دیداری با ابوسفیان و گروهی از سران [[قریش]] اوضاع مدینه را به اناری انباشته از دانه [[تشبیه]] کرد و [[مسلمانان]] را سخت درصدد تهیه [[سلاح]] و مرکب و کمک گرفتن از همپیمانهای [[اوس]] همچون [[قبایل]] بَلِیّ و جُهَیْنَه و دیگر قبایل دانست.<ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۵.</ref> ابوسفیان با شنیدن سخنان وی، ۲۰ شتر برای او جایزه قرار داد تا به مدینه بازگردد و مسلمانان را از حرکت به سوی بدرالصفراء منصرف سازد.<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۴۵؛ المنتظم، ج ۳، ص ۲۰۵.</ref> بنظر می‌رسید اقدامهای [[نعیم بن مسعود]] از یک سو و واکنش [[منافقان]] و [[یهود]] <ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۶.</ref> از سوی دیگر [[رعب]] و [[وحشت]] فراوانی در بین مسلمانان ایجاد کرده باشد؛ اما بر پایه برخی نقلها [[آیه]] {{متن قرآن|الَّذِينَ قَالَ لَهُمُ النَّاسُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ}}<ref>«کسانی که مردم به آنان گفتند: مردم در برابر شما هم‌داستان شده‌اند، از آنها پروا کنید! اما بر ایمانشان افزود و گفتند: خداوند ما را بس و او کارسازی نیکوست» سوره آل عمران، آیه ۱۷۳.</ref> در این باره نازل شد و [[روحیه]] مسلمانان را عالی دانست.<ref>جامع‌البیان، مج۳، ج۴، ص۲۴۱ ـ ۲۴۲؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۸۸۸.</ref> مراد از {{متن قرآن|النَّاسُ}} [[نعیم بن مسعود]] است که مسلمانان را از تجمع [[سپاه]] [[عظیم]] ابوسفیان [[بیم]] می‌داد.<ref>مجمع البیان، ج ۲، ص ۸۸۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۱۰۲.</ref> بر اساس [[نقلی]] دیگر مقصودْ منافقان مدینه بودند که مسلمانان را از خروج به سوی بدرالموعد برحذر داشته، خاطره تلخ [[شکست]] [[احد]] را بازگو می‌کردند.<ref>مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۸۸۹؛ التفسیر الکبیر، ج ۹، ص ۱۰۰.</ref> و نیز مراد از {{متن قرآن|الشَّيْطَانُ}} در [[آیه]] {{متن قرآن|إِنَّمَا ذَلِكُمُ الشَّيْطَانُ يُخَوِّفُ أَوْلِيَاءَهُ فَلَا تَخَافُوهُمْ وَخَافُونِ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ}}<ref>«جز این نیست که آن شیطان است که دوستانش را می‌ترساند؛ از آنان نترسید و اگر مؤمنید از من بترسید» سوره آل عمران، آیه ۱۷۵.</ref> [[نعیم بن مسعود]] است یا آنکه خود شیطان است که نسبت به [[جنگ]] در [[دل]] [[مؤمنان]] ایجاد [[ترس]] و [[وسوسه]] می‌کرد.<ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۶؛ التبیان، ج ۳، ص ۵۴.</ref> هرچند اخباری که به [[گوش]] [[رسول خدا]] {{صل}} می‌رسید حکایت از [[خوف]] و [[سستی]] برخی [[مسلمانان]] در این جنگ داشت؛ امّا آن [[حضرت]] [[سوگند]] یاد کرد که حتی اگر یک نفر با او حرکت نکند رهسپار خواهد شد.<ref> الطبقات، ج ۲، ص ۴۶؛ تاریخ طبری، ج ۲، ص ۸۸؛ بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۱۸۲ ـ ۱۸۳.</ref> بر اساس [[نقلی]] با نزدیک شدن [[زمان]] [[بدر الموعد]] و [[کراهت]] مسلمانان از حرکت به سوی جنگ، [[خداوند]] [[پیامبر]] {{صل}} را به [[تشویق]] و [[تحریض]] مسلمانان به جنگ [[فرمان]] داد: {{متن قرآن|فَقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْسًا وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا}}<ref>«در راه خداوند نبرد کن! تو را جز به (وظیفه) خویش مکلّف نکرده‌اند و مؤمنان را (نیز به نبرد) ترغیب کن، باشد که خداوند سختی کافران را (از شما) باز دارد و خداوند سختگیرتر و سخت کیفرتر است» سوره نساء، آیه ۸۴.</ref><ref>مجمع البیان، ج ۳، ص ۱۲۸؛ بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۱۸۲.</ref> نیز به گفته بعضی از [[مفسران]] آیه: {{متن قرآن|وَلَا تَهِنُوا فِي ابْتِغَاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَمَا تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَكِيمًا}}<ref>«و در پیجویی گروه (مشرکان) سست نشوید، اگر شما (در پیکار با آنها) به رنج افتاده‌اید آنان نیز چون شما به رنج افتاده‌اند و شما به خداوند امیدی دارید که آنان ندارند و خداوند دانایی فرزانه است» سوره نساء، آیه ۱۰۴.</ref> در همین زمینه نازل شده است<ref>مجمع ‌البیان، ج ۳، ص ۱۵۹؛ بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۱۸۲.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[بدر صغرا (مقاله)|مقاله «بدر صغرا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

== آغاز [[غزوه]] ==

سرانجام به رغم همه [[تبلیغات سوء]]، [[مسلمانان]] به [[فرمان]] [[رسول خدا]] عازم [[نبرد]] شدند. در [[تاریخ]] وقوع این غزوه دو نظر عمده وجود دارد: گروهی بر [[شعبان]] سال چهارم تأکید دارند <ref>المحبر، ص ۱۱۳؛ تاریخ یعقوبی، ج ۲، ص ۶۷؛ البدایة والنهایه، ج ۴، ص ۷۲ ـ ۷۳.</ref> و در مقابل، عده‌ای نیز اول [[ذیقعده]] سال چهارم را تاریخ غزوه می‌دانند <ref>المغازی، ج ۱، ص ۳۸۴؛ الطبقات، ج ۲، ص ۵۹.</ref> که با توجه به آنکه قرار این غزوه در [[شوال]] سال سوم در پایان [[جنگ احد]] گذاشته شد <ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۴؛ الطبقات، ج ۲، ص ۵۹.</ref> و از سویی [[نقل]] شده که مسلمانان در ایام اقامت در [[بدر]] الصفراء در بازار موسمی این منطقه به [[تجارت]] پرداختند <ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۷؛ السیره‌النبویه، ابن‌کثیر، ج ۲، ص ۴۲۷.</ref> و این بازار هر ساله از اول ذیقعده به مدت ۸ [[روز]] راه‌اندازی می‌شد <ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۷؛ الطبقات، ج ۲، ص ۶۰.</ref> می‌توان نظر دوم را صحیح دانست.

رسول خدا پس از آنکه [[عبدالله بن رواحه|عبدالله بن رَواحَه]] <ref>الطبقات، ج ۲، ص ۴۶؛ المنتظم، ج ۲، ص ۲۹۶؛ بحارالانوار، ج ۲، ص ۱۸۳.</ref> یا [[عبدالله بن عبدالله بن اُبَیّ]] <ref> السیره‌النبویه، ابن‌هشام، ج ۳، ص ۲۰۹؛ تاریخ ابن‌خلدون، ج ۲، ص ۲۹.</ref> را [[جانشین]] خویش در [[مدینه]] قرار داد به همراه ۱۵۰۰ تن از جمله ۱۰ سواره به سوی بدر الصفراء حرکت کرد<ref> المغازی، ج ۱، ص ۲۸۸؛ الطبقات، ج ۲، ص ۴۶.</ref> و [[پرچم]] [[سپاه اسلام]] را به دست [[علی بن ابی طالب]] سپرد.<ref> المغازی، ج ۱، ص ۳۸۸؛ السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۵۷۹.</ref> [[سپاه اسلام]] در حالی وارد [[بدر]] شد که هیچ کس از [[سپاه]] [[مکه]] در آنجا حضور نداشت<ref> السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۵۸۰؛ تاریخ الخمیس، ج ۱، ص ۴۶۵.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[بدر صغرا (مقاله)|مقاله «بدر صغرا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

== سپاه مکه و اقدامات [[ابوسفیان]] ==

== سپاه اسلام در [[بدر الموعد]] و پیامدهای آن ==

به گفته بسیاری از [[مفسران]] [[آیه]] {{متن قرآن|فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَفَضْلٍ لَمْ يَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَاتَّبَعُوا رِضْوَانَ اللَّهِ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِيمٍ}}<ref>«پس با نعمت و بخششی از خداوند بازگشتند؛ (هیچ) بدی به آنان نرسید و در پی خشنودی خداوند بودند و خداوند دارای بخششی سترگ است» سوره آل عمران، آیه ۱۷۴.</ref> بر همین مطلب اشاره دارد و مراد از "نعمت"[[عافیت]] و [[سلامت]] از [[برخورد با دشمن]] است و مراد از "[[فضل]]" بهره و سودی است که از [[راه]] [[تجارت]] به دست آورده بودند.<ref>جامع‌البیان، مج ۳، ج ۴، ص ۲۴۲ ـ ۲۴۳؛ مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۸۸۸.</ref> [[مخشی بن عمرو]] از بزرگان [[قبیله]] ضمره ساکن در آن منطقه که در [[غزوه بدر]] در سال دوم از طرف [[بنی‌ضمره]] [[قرارداد]] صلحی با [[پیامبر]] {{صل}} بسته بود درباره حضور آن‌حضرت و تجمع [[مسلمانان]] پرسید. رسول خدا {{صل}} پاسخ داد که برای [[دیدار]] با [[قریش]] بدین جا آمده است و اگر خواهان نقض پیمانی هستید که میان ما و شماست آن را نقض می‌کنیم تا خداوند میان ما و شما [[داوری]] کند. وی [[سوگند]] یاد کرد که چنین نظری ندارد. <ref>المغازی، ج ۱، ص ۳۸۸؛ دلائل النبوه، ج ۳، ص ۳۸۷؛ عیون الاثر، ج ۲، ص ۷۹.</ref> [[معبد]] بن ابی معبد [[خزاعی]] که خود در بازار [[بدر]] شرکت داشت و تجمع [[سپاه اسلام]] را دیده و نیز گفتار رسول خدا با مخشی بن عمرو را شنیده بود نخستین کسی بود که [[اخبار]] [[بدر الموعد]] را به [[مکه]] رساند.<ref>المغازی، ج ۱، ص ۳۸۸؛ دلائل النبوه، ج ۳، ص ۳۸۶ ـ ۳۸۷.</ref> تأثیر حضور سپاه اسلام را می‌توان در سخنان صفوان بن امیه دانست که به ابوسفیان گفت: در روز احد تو را از وعده دادن جنگ با مسلمانان نهی کردم. اکنون آنها بر ما جری شده‌اند و می‌پندارند که ما بر اثر ضعف و ناتوانی از رویارویی با آنان خلف وعده کرده‌ایم، آنگاه درصدد راه‌اندازی جنگ خندق در سال آینده برآمدند<ref>الطبقات، ج ۲، ص ۴۶؛ بحارالانوار، ج ۲۰، ص ۱۸۳.</ref>.<ref>[[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[بدر صغرا (مقاله)|مقاله «بدر صغرا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۵]].</ref>

== منابع ==

# [[پرونده:000056.jpg|22px]] [[لطف‌الله خراسانی|خراسانی، لطف‌الله]]، [[بدر صغرا (مقاله)|مقاله «بدر صغرا»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۵ (کتاب)|'''دائرة المعارف قرآن کریم ج۵''']]

== پانویس ==