مصرف بیت المال: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[مصرف بیت المال در تاریخ اسلامی]] - [[مصرف بیت المال در فقه اسلامی]]

رسیدگی به قشرهای آسیب‌پذیر و تأمین نیازمندی‌های آنان، اولویت نخست را در [[مصرف]] بیت المال به خود اختصاص می‌دهد؛ افزون بر این که [[فریضه]] [[زکات]] در اصل برای چنین کاری [[تشریع]] شده است. [[امام علی]] {{ع}} در نامه‌هایی که به [[کارگزاران]] خویش می‌نگاشت، همواره بر رسیدگی به امور [[نیازمندان]] و از کارافتادگان تأکید می‌فرمود<ref>ر.ک: نهج البلاغه، نامه ۵۳ و ۶۷.</ref>. خود او نیز به طور مستقیم، و آشکار و [[نهان]]، در این مهم جدیت داشت و نیازمندان را در مصرف بیت المال اولویت می‌داد.

[[تغییر]] و [[اصلاح]] فرهنگ مردم و ترویج دین‌باوری، از اهم [[اهداف حکومت اسلامی]] است و بی‌تردید، هزینه‌های [[فرهنگی]]، یکی از مصارف مهم بیت المال به شمار می‌رود. این مطلب در نامه [[پیامبر]] به [[عمرو بن حزم انصاری]] با تفصیل بیان شده است<ref>نهج البلاغه، خطبه ۲۴.</ref>. امام علی {{ع}} برای [[مبلغان]] [[قرآن]]، [[حقوق]] سالانه‌ای به [[میزان]] دویست دینار یا چهار هزار درهم مقرر فرمود<ref>ثقفی کوفی، ابواسحاق، الغارات، ج۱، ص۱۳۱؛ محدث نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج۴، ص۲۵۵، ح۴۶۳۳.</ref>. بنا بر [[روایت]] دیگری، به [[فرمان]] او برای مخارج [[جوان]] مجردی که دچار فساد اخلاقی شده بود، پولی را از [[بیت المال]] پرداختند<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، کتاب الحدود، باب ۳، ح۱.</ref>. برگزاری [[مراسم حج]] و [[زیارت]] [[حرم]] [[پیامبر]] از امور بسیار مهم [[فرهنگی]] و مذهبی است که [[ولی امر]] [[مسلمانان]] به اجرای آن موظف بوده، در صورت [[لزوم]]، با هزینه بیت المال، گروهی از [[مردم]] را به این مهم مامور می‌کند.

توجه به [[عمران]] و آبادی [[شهرها]] و [[اصلاح]] معاش مردم، از [[وظایف]] اصلی [[حاکم اسلامی]] است؛ چنان که در نامه حضرت به [[مالک اشتر]] آمده است: این دستوری است که [[بنده خدا]] علی، به [[مالک بن حارث اشتر]] در فرمانش به او صادر کرده است و این [[فرمان]] را زمانی نوشت که وی را [[زمامدار]] و والی [[کشور]] [[مصر]] قرار داد تا مالیات‌های آن سرزمین را گرد آورد. با [[دشمنان]] آن کشور بجنگد. به اصلاح [[اهل]] آن [[همت]] گمارد و به [[آبادانی]] شهرها، قصبات و روستاها و قریه‌های آن بپردازد<ref>نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.

در نامه [[علی بن ابی طالب]] {{ع}} به [[مالک اشتر]] آمده است: اگر یکی از سربازانت و کسانی که با [[دشمنان]] تو [[مبارزه]] می‌کنند، به [[شهادت]] رسید، مانند یک [[وصی]] دل‌سوز و مورد اعتماد، جای او را پر کن؛ به گونه‌ای که اثر فقدان او در چهره آنان مشاهده نشود<ref>حرانی، این شعبه، تحف العقول، ص۹۵.</ref>.

[[پیامبر]] دیون بدهکارانی را که از پرداخت بدهی خود ناتوان بودند، می‌پرداخت و در روایتی از حضرت آمده است: هیچ بدهکاری نیست که بدهکاری خود را به یکی از والیان [[مسلمانان]] عرضه کند و برای والی [[تنگ‌دستی]] او ثابت شود، مگر آن‌که بدهکار فقیر، از بدهی خود [[رهایی]] می‌یابد و بدهی او بر عهده والی مسلمانان می‌آید که از محل اموال مسلمانان که در دست او است، باید پرداخت شود<ref>قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۱، ص۹۴؛ ر.ک: کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۴۰۷، ح۹ و ص۴۰۶، ح۶؛ بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، ج۲، ص۸۰۵، ح۲۱۷۶؛ ر.ک: نهج البلاغه، نامه ۲۵ و ۵۳.</ref>.

{{متن حدیث|لَا بُدَّ مِنْ قَاضٍ وَ رِزْقٍ لِلْقَاضِي وَ كَرِهَ أَنْ يَكُونَ رِزْقُ الْقَاضِي عَلَى النَّاسِ الَّذِينَ يَقْضِي لَهُمْ وَ لَكِنْ مِنْ بَيْتِ الْمَالِ}}<ref>مظاهری، حسین و دیگران، الحکومة الاسلامیة و ما یتعلق بها فی احادیث الشیعة الامامیه، ص۱۰۴.</ref>؛ «چاره‌ای جز وجود [[قاضی]] و روزی برای او نیست. پسندیده نیست که [[حقوق]] [[قاضی]] از [[اصحاب]] دعوا گرفته شود و باید از [[بیت المال]] پرداخت شود»<ref>[[سید رضا حسینی|حسینی، سید رضا]]، [[بیت المال (مقاله)| مقاله «بیت المال»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۷]]، ص ۴۲۳ ـ ۴۲۷.</ref>.

در صدر اسلام به علت کوچک بودن [[دولت]] و عدم وجود دستگاه‌های دولتی مناسب برای جذب تمام درآمدها در مصارف خاصی که ذکر کردیم، گاهی درآمدهای بیت المال دارای مازاد می‌شد. مقدار مازاد در میان مسلمانانی که برای پیشبرد اهداف [[اسلام]] و [[دفاع]] از کیان آن به مرکز حکومت [[مهاجرت]] می‌کردند، تقسیم می‌شد. [[سیاست]] [[پیامبر]] و [[خلفا]] در چگونگی این تقسیم با همدیگر [[اختلاف]] داشت<ref>[[سید رضا حسینی|حسینی، سید رضا]]، [[بیت المال (مقاله)| مقاله «بیت المال»]]، [[دانشنامه امام علی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۷]]، ص ۴۲۷.</ref>.