توحید عبادی: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[توحید عبادی در قرآن]] - [[توحید عبادی در کلام اسلامی]] - [[توحید عبادی در اخلاق اسلامی]] - [[توحید عبادی در معارف و سیره علوی]]

'''توحید عبادی''' به معنای [[یکتاپرستی]] و انحصار [[پرستش]] و [[عبادت]] به [[خداوند]] است. [[توحید در عبادت]] عصاره [[دعوت]] تمام [[پیامبران]] و در رأس برنامه‌های آنان بوده است. توحید عبادی بر چند نوع است: توحید در عبادت؛ [[توحید در اطاعت]] و [[توحید]] در [[نیّت]].

توحید عبادی عبارت است از اختصاص [[پرستش]] به [[خدای متعال]]. [[توحید]] در لغت از ماده «وحد» به معنای افراد است<ref>ابن فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۶، ص۹۰؛ فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، ج۳، ص۲۸۱.</ref>. لفظ «[[عبادی]]» نیز منسوب به «[[عبادت]]» است که در مقام نسبت، «تاء تأنیث» حذف شده و «عبادی» خوانده می‌شود. بر این اساس معنای «[[توحید در عبادت]]» منفرد ساختن پرستش خواهد بود و چون موضوع سخن، [[خدا]]ست، معنای آن، انحصار پرستش و عبادت به خداوند است.

[[عالمان]] لغت واژه عبادت را به نرمش و [[ذلت]]<ref>معجم مقاییس اللغة، ج۴، ص۲۰۵.</ref>، [[اطاعت]] کردن<ref>القاموس المحیط، ج۱، ص۵۹۶.</ref>، [[طاعت]] همراه با [[خضوع]]<ref>لسان العرب، ج۹، ص۱۲؛ تاج العروس، ج۸، ص۳۳۱؛ اقرب الموارد، ج۲، ص۷۸۸.</ref>، [[انقیاد]] همراه با خضوع<ref>المصباح المنیر، ج۲، ص۴۲.</ref> و اظهار ذلت<ref>المفردات فی غریب القرآن، ص۳۱۹.</ref> تعریف کرده‌اند. میان [[تفسیر]] لغویان و مفهوم [[عبادت]] عموم و خصوص من وجه است. در رابطه با تفسیر عبادت به «[[خضوع]]» و «تذلل» نیز اشکال وارد است که مفهوم این دو واژه گسترده‌تر از مفهوم عبادت بوده و نسبت میان آن دو عموم و خصوص مطلق است؛ زیرا خضوع و تذلل [[انسان]] در برابر پدر و مادر، با توجه به [[دستور خداوند]] بر آن{{متن قرآن|وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ}}<ref>«و از سر مهر برای آنان به خاکساری افتادگی کن» سوره اسراء، آیه ۲۴.</ref> ارتباطی به «عبادت» به معنای [[پرستش]] ندارد<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[توحید عبادی (مقاله)|مقاله «توحید عبادی»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص۸۷.</ref>.

 

با استفاده از [[آیات قرآن]] می‌توان عبادت را چنین تعریف کرد: عبادت عبارت است از کرنش در برابر موجودی که او را [[اله]] و رب<ref>{{متن قرآن|يَا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ}} «همانا نوح را به سوی قومش فرستادیم؛ گفت: ای [[قوم]] من! [[خداوند]] را بپرستید که خدایی جز او ندارید، من از [[عذاب]] روزی سترگ بر شما می‌هراسم» [[سوره اعراف]]، [[آیه]] ۵۹؛ {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ}} «بی‌گمان خداوند، [[پروردگار]] من و شماست؛ او را بپرستید، این، راهی است راست» [[سوره آل عمران]]، آیه ۵۱؛ [[آیات]] دیگری نیز به همین مضمون وجود دارد، مانند آیات ۴۳ [[یونس]]، ۹۹ [[حجر]]، ۶۵ و ۳۶ [[مریم]]، ۶۴ زخرف.</ref> عالم و [[خالق]] [[جهان هستی]]<ref>{{متن قرآن|...لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ}} «... خدایی جز او نیست، آفریننده هر چیزی است پس او را بپرستید» سوره انعام، آیه ۱۰۲.</ref> می‌دانیم؛ کسی که تمام امور هستی چه امور [[تکوینی]] (مانند: [[خلق]]، [[رزق]] زنده کردن و میراندن) و چه امور تشریعی (مانند: [[قانون‌گذاری]]، [[شفاعت]] و [[مغفرت]]) همه به دست و عنایت اوست. بنابراین، اگر گفتار یا [[رفتاری]] برخاسته از این [[اعتقاد]] نباشد، عبادت به شمار نمی‌آید<ref>[[مجتبی تونه‌ای|تونه‌ای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص ۲۷۱.</ref>.

اما از منظر نقل، مهم‌ترین [[آیه]] [[قرآن کریم]] که با صراحت به [[توحید در عبادت]] و [[نفی]] تمام معبودها می‌پردازد آیه پنجم از [[سوره حمد]] است: {{متن قرآن|إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ}}<ref>«تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو یاری می‌جوییم» سوره فاتحه، آیه ۵.</ref>. این آیه به اتفاق همه [[مفسران]]، عبادت را منحصر در خداوند می‌داند<ref>مجمع البیان، ج۱، ص۱۰۱؛ المیزان، ج۱، ص۲۵؛ الکشاف، ج۱، ص۱۳؛ مفاتیح الغیب، ج۱، ص۲۰۸؛ الجامع لأحکام القرآن، ج۱، ص۱۴۵.</ref>. این آیه حتی [[یاری]] جستن را نیز منحصر در [[خداوند متعال]] می‌کند تا [[توحید در عبادت]] عملاً و لساناً تحقق یابد. آیه در واقع هم [[نفی]] است و هم [[اثبات]]، نفی عبادت هر چیزی غیر از [[خدا]] و اثبات [[عبادت الهی]]؛ در مورد [[استعانت]] نیز همین مطلب جاری است<ref> مجمع البیان، ج۱، ص۱۰۱.</ref>.

همچنین در آیه {{متن قرآن|وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ}}<ref>«و به راستی ما، در میان هر امّتی پیامبری برانگیختیم (تا بگوید) که خداوند را بپرستید و از طاغوت دوری گزینید» سوره نحل، آیه ۳۶.</ref> نیز بر [[عبادت خدا]] و پرهیز از [[طاغوت]] تأکید شده است. این آیه به روشنی [[گواهی]] می‌دهد که «توحید در عبادت» عصاره [[دعوت]] تمام [[پیامبران]] و در رأس برنامه‌های آنان بوده است<ref>المیزان، ج۱۲، ص۲۴۲.</ref>. این مضمون در سایر [[آیات]] نیز مطرح شده است<ref>سوره انبیاء، آیه ۲۵؛ سوره فصلت، آیه ۱۴؛  سوره نساء، آیه ۳۶؛ سوره بقره، آیه ۸۳؛ سوره هود، آیه ۵۰؛ سوره هود، آیه ۸۴.</ref>.  

[[قرآن]] «[[توحید در عبادت]]» را یک اصل مسلم در تمام [[شرایع آسمانی]] شمرده و [[اهل کتاب]] را به [[حفظ]] این اصل [[دعوت]] کرده است<ref>سوره آل عمران، آیه ۶۴.</ref>. در آیه‌ای، [[پرستش]] [[الهی]] همان [[راه مستقیم]] خوانده شده<ref>سوره یس، آیه ۶۱.</ref> و در برخی [[آیات]] کسانی که توحید در عبادت را پذیرفته و دیگر معبودها را رها کرده‌اند، از [[هدایت]] یافتگان و [[اهل]] [[خرد]] شمرده شده‌اند<ref>سوره زمر، آیه ۱۷-۱۸.</ref>. در برخی آیات نیز [[مشرکان]] را توبیخ کرده که چرا اجسام بی‌جان و ساخته دست خود را [[عبادت]] می‌کنند در حالی که آنها خود خالقی توانا دارند<ref>سوره اعراف، آیه ۱۹۱.</ref> و یا چرا چیزی را می‌پرستید که برای شما ضرر و نفعی ندارد<ref>سوره رعد، آیه ۱۶.</ref>.

[[قرآن کریم]] در مورد [[اعتقاد]] [[بت‌پرستان]] تصریح می‌کند که آنان [[اصنام]] مورد پرستش را (بر خلاف [[اندیشه]] [[وهابیان]]) تنها [[شفیعان]] درگاه الهی نمی‌دانستند<ref>سوره یونس، آیه ۱۸.</ref> بلکه گاهی آنها را «الهه»<ref>سوره ص، آیه ۵.</ref> و گاهی «ارباب»<ref>سوره یوسف، آیه ۳۹.</ref> می‌خواندند، [[آیات قرآنی]] حاکی از آن است که انگیزه آنان برای [[پرستش]] [[اصنام]] این بوده که تصور می‌کردند بخشی از کارهای [[خدا]] به آنان واگذار شده و در [[حقیقت]] [[شفاعت]] و [[بخشش گناهان]] در دست آنان است و این دو مطلب از اصرار [[قرآن]] بر اینکه شفاعت بدون [[اذن خدا]] <ref>سوره نجم، آیه ۲۶.</ref> صورت نمی‌پذیرد و یا آمرزنده‌ای جز خدا نیست<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۳۵.</ref> به دست می‌آید. در جای دیگر نقل می‌کند که آنان [[عزت]] را در دست [[بت‌ها]] دانسته<ref>سوره مریم، آیه ۸۱.</ref> و از بت‌ها می‌خواستند که آنان را در [[جنگ‌ها]] کمک کنند<ref>سوره یس، آیه ۷۴.</ref>. [[قرآن]] [[تذکر]] می‌دهد که این [[مشرکان]] در [[روز رستاخیز]] از [[عقیده]] واقعی خود درباره بت‌ها برگشته و به [[گمراهی]] خود اعتراف می‌کنند<ref>سوره شعراء، آیه ۹۷-۹۸.</ref>.

نکته پایانی اینکه «[[توسل]]» به [[انبیاء]] و [[اولیاء]] و یا «[[تبرک]]» به آثار به جا مانده از آنان، ارتباطی به [[عبادت]] و [[پرستش]] آنان ندارد؛ زیرا هیچ‌گاه متوسلان و تبرک‌جویان، کوچک‌ترین [[اعتقادی]] به الوهیت و [[ربوبیت]] آنان نداشته و هرگز عقیده ندارند که کاری از عالم به آنان واگذار شده و آنان در تأثیر مستقل هستند<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[توحید عبادی (مقاله)|مقاله «توحید عبادی»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص۸۸.</ref>.

# [[توحید در اطاعت]]: به این معنی که، [[انسان]] جز از [[خداوند]] و آنکس که طاعتش به [[طاعت]] [[حضرت حق]] باز می‌‌گردد، هیچکس را شایسته [[اطاعت]] و [[فرمانبرداری]] نداند: {{متن قرآن|مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ}}<ref>«هر که از پیامبر فرمانبرداری کند بی‌گمان از خداوند فرمان برده است و هر که رو گرداند (بگو بگرداند) ما تو را مراقب آنان نفرستاده‌ایم» سوره نساء، آیه ۸۰.</ref>.

# [[توحید]] در [[نیّت]]: به این معنی که، [[هدف]] قلبی [[انسان]] از انجام امور که به آن "[[نیّت]]" گفته می‌‌شود فقط و فقط تحصیل [[رضایت]] خداوند باشد<ref>[[حسین مظاهری|مظاهری، حسین]]، [[دانش اخلاق اسلامی ج۱ (کتاب)|دانش اخلاق اسلامی ج۱]]، ص۳۲۷-۳۲۹.</ref>.

 

 

 

باید توجه داشت (چنان که در تعریف عبادت گفته شد)، [[شیعه]] و دیگر فرقه‌های اسلامی با استفاده از [[آیات قرآن]]، عبادت خداوند را در صورتی عملی می‌دانند که انسان با اعتقاد به الوهیت او خضوع کند؛ زیرا [[اعمال انسان]] و عبادت او به نیتش بستگی دارد. از این رو، به [[اجماع]] تمام [[فقیهان]] [[اسلام]]، در [[اعمال عبادی]] مثل [[نماز]]، [[روزه]]، [[حج]] و [[نیت]]، شرط اساسی [[درستی]] [[عبادت]] و تحقق آن است. اگر کسی بدون نیت [[نماز]] بخواند یا [[روزه]] بگیرد یا [[اعمال]] [[حج]] را انجام دهد، [[باطل]] است. همچنین اگر نماز یا اعمال دیگر را برای [[ریا]] انجام دهد. باطل و حتی [[شرک]] است؛ لذا [[تکریم]] و [[احترام]] و اعمالی مانند بوسیدن [[قرآن کریم]] یا [[ضریح]] [[انبیا]] و [[توسل]]، [[زیارت]]، استشفا و [[تبرک]] به آثار [[انبیاء]] و [[اولیای الهی]] و چیزهایی که به گونه‌ای به آنها مربوط‌ند، در صورتی که با [[اعتقاد]] به الوهیت و [[ربوبیت]] یا [[تفویض]] همراه نباشد، عبادت آنها شمرده نمی‌شود<ref>[[مجتبی تونه‌ای|تونه‌ای، مجتبی]]، [[محمدنامه (کتاب)|محمدنامه]]، ص ۲۷۱.</ref>.