علم امام در کلام اسلامی: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

علم امام در کلام اسلامی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۷ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۰۲

۹٬۴۹۹ بایت حذف‌شده ، ‏۷ آوریل ۲۰۲۵

۱۳۳٬۶۱۷

ویرایش

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 | موضوع مرتبط = علم امام
 | عنوان مدخل  = علم امام
-| مداخل مرتبط = [[علم امام در حدیث]] - [[علم امام در کلام اسلامی]] - [[علم امام از دیدگاه اهل سنت]]
+| مداخل مرتبط = [[علم امام در تفسیر و علوم قرآنی]] - [[علم امام در حدیث]] - [[علم امام در کلام اسلامی]] - [[علم امام از دیدگاه اهل سنت]]
 | پرسش مرتبط  = علم معصوم (پرسش)
 }}
@@ خط ۹۶: / خط ۹۶: @@
 [[امام رضا]]{{ع}} در سخنان مبسوطی در وصف [[امام]] فرموده است: «امام از دیگران به [[دانش]] ویژه و [[شکیبایی]] خاصی ممتاز است... هیچ دانشمندی با او برابر نیست؛ جایگزینی ندارد و بدیل و نظیری برای او نیست... [[خدا]]، [[پیامبران]] و [[امامان]] را [[توفیق]] بخشیده و از خزانه [[علم]] [[حکم]] خود آنچه به دیگران نداده به آنان داده است... هرگاه خدای بنده‌ای را برای [[اصلاح امور]] بندگانش [[انتخاب]] کند، سینه‌اش را برای این کار بگشاید و چشمه‌های [[حکمت]] در دلش جاری سازد و [[علمی]] به او [[الهام]] کند که از این پس در هیچ پاسخی باز نماند و از راه [[درستی]] [[منحرف]] نگردد»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، اصول کافی، ج۱، ص۲۸۶-۲۹۰.</ref>.<ref>[[محمد اسحاق عارفی|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۲ (کتاب)|خاتمیت و پرسش‌های نو ج۲]]، ص ۶۰.</ref>
-==[[علم امام]] در دیدگاه [[شیعه]]==
-[[قرآن‌پژوهان]] [[شیعی]]، [[امامت حضرت ابراهیم]]{{ع}} را به معنای «[[امامت]] بر همگان و [[انبیا]]» یا «[[زمامداری]] و [[تدبیر امور]] [[جامعه]]» یا «[[هدایت به امر]]» و یا «وجوبِ [[پیروی]] با اطاعتِ مستقل» دانسته‌اند و نیز تقریباً در این قول متفق بودند که «عَهد» در این [[آیه]] به معنای خاص امامت است. در تمام این معانی، امامت یا [[عهد]] به افرادی که سابقه [[شرک]] یا [[کفر]] دارند، یا حتی دچار [[معاصی]] دیگرند، نمی‌رسد و فراز {{متن قرآن|لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}} بر [[عصمت امام]]، پیش از امامت و بعد از آن، دلالت دارد. چون فرض این است که همه این [[مقامات]] پس از [[مقام نبوت]] [[حضرت ابراهیم]]{{ع}} [[جعل]] شده است؛ پس شرایطی که برای [[نبی]] نیاز است، برای [[امام]] به طریق اولی لازم است که از جمله آنها جعل خاص [[الهی]] و عصمت امام و در پی آن [[علم]] وی است.
-اگر امام، علم و کفایت بالفعل در امامت را در عالی‌ترین حد لازم نداشته باشد، با [[عصمت]] وی تهافت خواهد داشت؛ به همین روی، برخی از امامت‌پژوهان بر این باورند که چون [[متکلمان شیعه]] [[امامیه]] عصمت را از [[صفات لازم امام]] می‌دانند، نیاز چندانی به ذکر [[صفت علم]] و [[کفایت در رهبری]] به طور مستقل [[احساس]] نکرده‌اند؛ مانند [[ابن میثم بحرانی]] که علم، [[عفت]] و [[شجاعت]] را به عنوان اصول [[کمالات نفسانی]] برای امام یاد کرده و گفته است: «از آنجا که ما عصمت را [[شرط امامت]] می‌دانیم، باید امام واجد کمالات نفسانی مزبور باشد»<ref>ر.ک: ربانی، امامت در بینش اسلامی، ص۱۷۶.</ref>. بنابراین عصمت امام اقتضا می‌کند که امام، [[علم بالفعل]] و جامع الاطراف و [[خطاناپذیر]] داشته باشد.
-برخی [[مفسران]] معاصر شیعی علم امام را از فراز {{متن قرآن|لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}} با پیوند چند آیه دیگر، [[استنباط]] کرده‌اند. از جمله [[علامه طباطبایی]] که -پیش‌تر آمد- عهد را به معنای امامت و [[ظالم]] را در برابر [[معصوم]] می‌داند، بر همین [[باور]] است.
-این [[مقام]] به قدری والا و باعظمت است که جز با [[عصمت امام]] و در پی آن [[علم غیر اکتسابی]] وی تناسب نخواهد داشت چون:
-[[امام]]، [[هدایتگر]] به سوی [[حق]] است بی‌آنکه نیاز به [[هدایت]] دیگران داشته باشد؛ همان‌گونه که [[قرآن]] فرمود: {{متن قرآن|أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى}}<ref>«آیا آنکه به حقّ رهنمون می‌گردد سزاوارتر است که پیروی شود یا آنکه راه نمی‌یابد مگر آنکه راه برده شود؟» سوره یونس، آیه ۳۵.</ref> [[تقابل]] در این [[آیه]]؛ بین کسی که هدایتگر به سوی حق است با کسی که تا هدایتش نکنند راه را نمی‌یابد، اقتضا می‌کند که هدایتگر به سوی حق محتاج به هدایت دیگران نباشد و خودش راه را پیدا کند<ref>از ظاهر حدیث امام رضا{{ع}} نیز این تقابل استفاده می‌شود (ر.ک: کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۸). علامه بلاغی در تفسیر آلاء الرحمن، همین معنا را از این آیه برداشت کرده است (ر.ک: ج۱، ص۱۲۴).</ref>؛ چون امام با [[تأیید]] و [[تسدید]] ربانی هرچه می‌کند، [[خیر و خوبی]] است. [[قرآن کریم]] درباره [[امامان]] فرمود: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ...}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری می‌کردند و به آنها انجام کارهای نیک را وحی کردیم» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>. در این آیه نفرمود {{عربی|و أوحينا إليهم أن أفعلوا الخيرات}} که دستور به انجام خیر کند تا اعم از آن باشد که این [[خیرات]] انجام پذیرد و یا عمل نشود، بلکه فرمود: به آنان تحقق خیرات، [[وحی]] می‌شود. یعنی: آنان این دستور را انجام می‌دهند و جز خیرات، چیزی از ایشان سرنمی‌زند. بنابراین، امام با این [[شرافت]] و اوصاف، باید از هر [[ضلالت]] و ظلمی، [[معصوم]] باشد<ref>طباطبایی، المیزان، ج۱، ص۲۷۳.</ref>.
-در [[تفسیر تسنیم]] نیز می‌گوید: براساس رهنمود قرآن کریم، «امام» کسی است که [[هادی]] به امر باشد و «هادی» کسی است که [[مهتدی]] بالذات باشد پس امام کسی است که به [[مکتب]] نرفته [[معلم]] صدها مدرس و [[هادی]] [[مردم]] است<ref>جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ج۶، ص۵۰۰.</ref>.
-قول رایج و کهن [[شیعی]] درباره اصطلاح «[[امامت]]» که آن را پس از [[نبوت]] به معنای «[[زمامداری]] و [[تدبیر امور]] [[جامعه]]» می‌داند آنان را به این سمت [[سوق]] می‌دهد که [[رتبه امامت]] را بسی والا و حساس بنگرند؛ چون [[زمامدار]] در [[مقام]] [[حکمرانی]]، امور سرنوشت‌ساز جامعه را [[تدبیر]] می‌کند و ناگزیر در تمام [[شؤون]] [[اجتماعی]]، [[فرهنگی]]، [[دینی]] و... جامعه دخالت دارد. بنابراین – چنان‌که در بحث [[عصمت امام]] گفتیم- اگر [[اوامر و نواهی]] وی در [[سیاستگذاری]] و دخالت‌های او در [[اجرای قوانین]]، مورد [[تأیید]] و تصویب [[حق‌تعالی]] نباشد، به [[شرک]] [[ربوبی]] در تدبیر امور جامعه می‌انجامد که [[نقض غرض]] در [[جعل]] [[مقام امامت]] خواهد بود. اطلاق [[نفی]] اعطای امامت به [[ظالمان]] نیز، این آموزه را تأیید می‌کند. اگر [[امام]] پس از احراز این مقام از [[حدود الهی]] بیرون رود، دچار [[ظلم]] خواهد شد: {{متن قرآن|وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«و آنان که از حدود خداوند تجاوز کنند ستمگرند» سوره بقره، آیه ۲۲۹.</ref> در این صورت می‌توان گفت: [[عهد]] به [[ظالم]] رسیده و این تکاذب [[عرفی]] دارد. بنابراین، [[حفظ]] حدود الهی مستلزم ویژگی‌هایی برای امام است که از جمله آنها [[علم]] و [[دانایی]]، رسیدن به [[مقام صبر]] و [[یقین]] و گذر موفقیت‌آمیز از ابتلاهاست که عصمت امام را به نمایش می‌گذارد و [[موقعیت امام]] را ممتاز می‌کند. امامت به معنای [[اطاعت]] مفروضه و مستقل نیز برای [[معصومان]] جعل می‌شود. در این رتبه از [[عصمت]] چون [[اراده]] و [[مشیت]] امام، عین اراده و خواست خداست، علم او از گزند خطای عمدی و [[سهوی]] مصون است. این [[علم غیر اکتسابی]] و بالفعل است و نیازی به [[اجتهاد]] برای تحصیل آن نیست.<ref>[[فتح‌الله نجارزادگان|نجارزادگان، فتح‌الله]]، [[بررسی تطبیقی معناشناسی امام و مقام امامت از دیدگاه مفسران فریقین (کتاب)|بررسی تطبیقی معناشناسی امام و مقام امامت از دیدگاه مفسران فریقین]] ص ۲۲۷</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۱۱۲: / خط ۱۰۱: @@
 # [[پرونده:1379348.jpg|22px]] [[محمد اسحاق عارفی|عارفی، محمد اسحاق]]، [[خاتمیت و پرسش‌های نو ج۲ (کتاب)|'''خاتمیت و پرسش‌های نو ج۲''']]
 # [[پرونده:1100841.jpg|22px]] [[زهرا یوسفی|یوسفی، زهرا]]، [[علم امام از دیدگاه شیخ مفید و آیت‌الله جوادی آملی (کتاب)|'''علم امام از دیدگاه شیخ مفید و آیت‌الله جوادی آملی''']]
-# [[پرونده:IM010746.jpg|22px]] [[فتح‌الله نجارزادگان|نجارزادگان، فتح‌الله]]، [[بررسی تطبیقی معناشناسی امام و مقام امامت از دیدگاه مفسران فریقین (کتاب)|'''بررسی تطبیقی معناشناسی امام و مقام امامت از دیدگاه مفسران فریقین''']]
 {{پایان منابع}}