بحث:حکمت: تفاوت میان نسخه‌ها

نمایش تاریخچه به صورت تعاملی

دیداریویکی‌متن

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۷ آوریل ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۱۹

دارالحديث

الحكمة
فضل الحكمة‌
فضل الحكيم‌
الحكمة ضالة المؤمن‌
ما لا ينبغي للحكيم فعله‌
تفسير الحكمة‌
رأس الحكمة‌
ما يورث الحكمة‌
ما يمنع الحكمة‌
من لا ينتفع بالحكمة‌
آثار الحكمة‌
المحافظة على الحكمة‌
طرائف الحكم‌

م عقايد

القسم الخامس: الحكمة
الفصل الأوّل: معنى الحكمة
تحقيق في معنى الحكمة وأقسامها
1. الحكمة العلميّة
الفصل الثاني: فضل الحكمة
3/5 نور القلب
3/8 معرفة النّفس
الفصل الثالث:
الفصل الرابع: رأس الحكمة
الفصل الخامس: جوامع الحكم
6/2 ما لا ينبغي للحكيم
الفصل السادس:
الفصل السابع: النّوادر

ح نبوی ج۱

الباب الثاني العلم والحكمة والمعرفة
تحقيق حول معنى العلم ، الحكمة و المعرفة
العلم لغة واصطلاحا
المعرفة لغة واصطلاحا
الحكمة لغة واصطلاحا:
العلم والمعرفة في القرآن والحديث
مفهوم العلم في النصوص الإسلامية
حقيقة العلم
خصائص جوهر العلم
۱. نور العلم متأصل في فطرة الإنسان
۲. جوهر العلم حقيقة واحدة
۳. اقتران حقيقة العلم بالإيمان
۴. العلم مقرون بخشية الله
۵. الأخلاق الحميدة من بركات نور العلم
۶. اقتران جوهر العلم والعمل الصالح
الطريق إلى كسب نور العلم
الحكمة في القرآن والحديث
أقسام الحكمة
۱. الحكمة العلمية
۲. الحكمة العملية
۳. الحكمة الحقيقية
الفصل الأول الحث على طلب العلم والحكمة
۱ / ۱. فضل العلم
۱ / ۲. فضل الحكمة
۱ / ۳. الحكمة ضالة المؤمن
۱ / ۴. وجوب التعلم على كل مسلم
۱ / ۵. وجوب التعلم على كل حال
كلام حول اطلبوا العلم من المهد إلى اللحد
۱ / ۶. طلب العلم أوجب من طلب المالالحث على طلب العلم والحكمة
۱ / ۷. التأكيد على طلب العلم
۱ / ۸. فضل طالب العلم
۱ / ۹. فضل طلب العلم على العبادة
۱ / ۱۰.. فوائد طلب العلم
أ - محبة الله
ب - إكرام الملائكة
ج - تكفل الرزق
د - استغفار كل شي‌ء
ه‍ - غفران الذنوب
و - سهولة طريق الجنة
۱ / ۱۱.. اقسام العلوم
۱ / ۱۲.. أوجب العلوم للتعلم
۱ / ۱.۳. التحذير من ترك التعلم
۱ / ۱.۴. خصائص أعلم الناس
الفصل الثاني سبل المعرفة
۲ / ۱. التعلم والتفكر
۲ / ۲. الوحي
۲ / ۳. الإلهام
الفصل الثالث مبادي‌ء الإلهام
۳ / ۱. الإيمان
۳ / ۲. الإخلاص
۳ / ۳. حب أهل البيت
۳ / ۴. خشية الله
۳ / ۵. العمل
۳ / ۶. الصلاة
۳ / ۷. الصوم
۳ / ۸. الزهد
۳ / ۹. أكل الحلال
۳ / ۱۰. قلة الأكل
۳ / ۱۱. الدعاء
الفصل الرابع موانع المعرفة
۴ / ۱. اتباع الهوى
۴ / ۲. حب الدنيا
۴ / ۳. الذنب
۴ / ۴. مرض القلب
۴ / ۵. الظلم
۴ / ۶. الغفلة
۴ / ۷. الأمل
۴ / ۸. الطمع
۴ / ۹. كثرة الضحك
۴ / ۱۰. الأكل للشهوة
۴ / ۱۱. التعصب
۴ / ۱۲. اللجاج
۴ / ۱۳. كثرة الأكل
الفصل الخامس ما يزيل حجب المعرفة
۵ / ۱. القرآن
۵ / ۲. التقوى
۵ / ۳. الذكر
۵ / ۴. الاستعاذة
۵ / ۵. التوبة
الفصل السادس آثار العلم والحكمة
۶ / ۱. الإيمان
۶ / ۲. الخشية
۶ / ۳. العمل
۶ / ۴. الصلاح
۶ / ۵. النوادر
الفصل السابع آداب التعلم
۷ / ۱. ما ينبغي فى طلب العلم
أ - الإخلاص
ب - اختيار المعلم الصالح
ج - رعاية الأهم فالأهم
د - التفرغ
ه‍ - الدراية
و - المشافهة
ز - الكتابة
ح - السؤال
ط - التذاكر
ي - قبول الحق ممن أتى به
ك - الحرص
ل - الصبر
م - الورع
ن - التواضع للمعلم
س - الاعتدال في الأكل
ع - التبكير
ف - اغتنام الفرصة في الصغر والشباب
۷ / ۲. ما لا ينبغي فى طلب العلم
أ - التعلم لغير الله
كلام حول طلب العلم لله
ب - الاستحياءآداب التعلم
ج - التفرق في المجلس
۷ / ۳. جوامع آداب طلب العلم
الفصل الثامن آداب السؤال
۸ / ۱. ما ينبغي للسائل
أ - السؤال تفقها
ب - حسن السؤال
۸ / ۲. ما لا ينبغي للسائل
أ - السؤال تعنتا
ب - السؤال عما قد يضر جوابه
ج - كثرة السؤال
الفصل التاسع أحكام التعلم
۹ / ۱. ما يجب تعلمه
۹ / ۲. ما ينبغي تعلمه
۹ / ۳. ما يحرم تعلمه
أ - علم النجوم
تعليق
ب - السحر
۹ / ۴. ما لا ينبغى تعلمه
الفصل العاشر الحث على التعليم
۱۰ / ۱. وجوب التعليم
أ - وجوب التعليم على العالم
ب - حرمة كتمان العلم
۱۰ / ۲. مسؤولية الوالي في تعليم المجتمع وتربيتهم
۱۰ / ۳. فضل التعليم
۱۰ / ۴. فضل المعلم
۱۰ / ۵. حقوق المعلم
الفصل الحادي عشر آداب التعليم
۱۱ / ۱. الإخلاص
۱۱ / ۲. المواساة بين المتعلمين
۱۱ / ۳. توقير المتعلم
۱۱ / ۴. الإحسان
۱۱ / ۵. الرفق
۱۱ / ۶. بذل العلم لمستحقه ومنعه من غير أهله
۱۱ / ۷. عدم أخذ الاجرة لتعليم معالم الدين
۱۱ / ۸. التأني في الجواب
۱۱ / ۹. قول لا أعلم
الفصل الثاني عشر فضل العلماء
۱۲ / ۱. امناء الله
۱۲ / ۲. أحباء الله
۱۲ / ۳. ورثة الأنبياء
۱۲ / ۴. أقرب الناس إلى الأنبياء
۱۲ / ۵. مدادهم أفضل من دماء الشهداء
۱۲ / ۶. النظر إليهم عبادة
۱۲ / ۷. أحياء بين الأموات
۱۲ / ۸. موتهم ثلمة في الدين
۱۲ / ۹. يبكي على موتهم كل شي‌ء
۱۲ / ۱۰. فضل العالم على العابد
۱۲ / ۱۱. مثل العلماء
۱۲ / ۱۲. فوائد مجالسة العالم
۱۲ / ۱۳. العلماء يوم القيامة
۱۲ / ۱۴. النوادر
الفصل الثالث عشر ما ينبغي للعالم
۱۳ / ۱. العمل
۱۳ / ۲. مكارم الأخلاق
۱۳ / ۳. الحلم
۱۳ / ۴. مكافحة إبليس
۱۳ / ۵. رد البدعة
۱۳ / ۶. التناصح
۱۳ / ۷. المباحثة
۱۳ / ۸. التوقف عند الجهل
۱۳ / ۹. الاعتراف بالجهل
۱۳ / ۱۰. عدم الاكتفاء بما يعلم
۱۳ / ۱۱. الاستعانة بالله في زيادة العلم
۱۳ / ۱۲. الاستعانة بالله للانتفاع بالعلم
۱۳ / ۱۳. الاستعاذة بالله من عدم الانتفاع بالعلم
الفصل الرابع عشر ما لا ينبغي للعالم
۱۴ / ۱. ترك العمل
۱۴ / ۲. دعوى العلم
۱۴ / ۳. حب الدنيا
۱۴ / ۴. اتخاذ علم الدين مهنة
۱۴ / ۵. مخالطة السلطان الجائر وعماله
۱۴ / ۶. طلب الرفعة
۱۴ / ۷. الرياء
۱۴ / ۸. كثرة الضحك
۱۴ / ۹. النوادر
الفصل الخامس عشر حقوق العالم
۱۵ / ۱. الإكرام
۱۵ / ۲. عدم الاستخفاف به
۱۵ / ۳. التواضع له
۱۵ / ۴. غض الصوت عنده
۱۵ / ۵. متابعته
۱۵ / ۶. زيارته
۱۵ / ۷. مجالسته
الفصل السادس عشر نماذج من الحكماء
الفصل السابع عشر علماء السوء
۱۷ / ۱. تحذير العالم بلا عمل
۱۷ / ۲. مثل العالم بلا عمل
۱۷ / ۳. العالم بلا عمل جاهل
۱۷ / ۴. ذم علماء السوء
۱۷ / ۵. خطر علماء السوء
۱۷ / ۶. خطر العالم الفاجر والجاهل الناسك
۱۷ / ۷. شدة حساب العلماء
۱۷ / ۸. عقاب علماء السوء

تخطيط عام

القسم الأول: الحكم العقلية والعلمية

الباب الأول: العقل والجهل
الباب الثاني: العلم والمعرفة والحكمة
نظرة خاطفة إلى تصريحات البابا

القسم الثاني: الحكم العقيدية

الباب الأول: الإيمان
الباب الثاني: الإيمان بالله
الباب الثالث: القضاء والقدر
الباب الرابع: محبة الله عز و جل
الباب الخامس: النبوة
الباب السادس: الكتاب والسنة
الباب السابع: بيان الدين والشريعة وخصائص الإسلام
الباب الثامن: الإيمان بالمعاد

القسم الثالث: الحكم العقيدية والاجتماعية والسياسية

الباب الأول: الإمامة والقيادة
الباب الثاني: عوامل تقدم الامة وانحطاطها

القسم الرابع: الحكم المتعلقة بالعالم والإنسان

الباب الأول: أصل الخلق
الباب الثاني: ملكوت السماوات والأرض
الباب الثالث: خلق الملائكة
الباب الرابع: خلق الأرض
الباب الخامس: معرفة الدنيا
الباب السادس: الأجل
الباب السابع: الشيطان
الباب الثامن: الإنسان
الباب التاسع: دور الأمل في الحياة
الباب العاشر: عوامل البركة وموانعها في الحياة
الباب الحادي عشر: الخير والشر
الباب الثاني عشر: المصائب والبلايا والشرور

القسم الخامس: الحكم التربوية

الباب الأول: التبليغ
الباب الثاني: تربية الطفل
الباب الثالث: تربية الشباب
الباب الرابع: عوامل البناء الذاتي
الباب الخامس: آفات بناء الذات

القسم السادس: الحكم العبادية

الباب الأول: عبادة الله عز و جل
الباب الثاني: الصلاة
الباب الثالث: الدعاء والذكر
الباب الرابع: الصيام
الباب الخامس: الحج والعمرة
الباب السادس: الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر
الباب السابع: الجهاد
الباب الثامن: أفضل الأمكنة للعبادة

القسم السابع: الحكم الأخلاقية والاجتماعية

الباب الأول: أهم عوامل تكوين المجتمع المنشود
الباب الثاني: موانع تكوين المجتمع المثالي
الباب الثالث: الاسرة
الباب الرابع: الحقوق

القسم الثامن: الاقتصاد

الباب الأول: أهمية التنمية الاقتصادية
الباب الثاني: مقومات التنمية الاقتصادية
الباب الثالث: عوامل التنمية الاقتصادية
الباب الرابع: موانع التنمية الاقتصادية
الباب الخامس: أهم آفات التنمية الاقتصادية

القسم التاسع: الطب

الباب الأول: إرشادات في الطب والصحة
الباب الثاني: التداوي بالفواكه والأعشاب والأطعمة
الباب الثالث: المرض

القسم العاشر: الحكم المتفرقة

۱. آداب الأكل
۲. آداب الحضور في المجالس
۳. الزينة
۴. حدود الجار وحقوقه
۵. الجاه
۶. التسبيح
۷. الاستخارة
۸. الرحمة
۹. السؤال من الآخرين
۱۰. الفرح والسرور
۱۱. السفر
۱۲. المسكن
۱۳. الامراء
۱۴. السلام
۱۵. الشعر
۱۶. الأشرار
۱۷. المشورة
۱۸. الشهرة
۱۹. المصافحة
۲۰. الصلح
۲۱. المصيبة
۲۲. الضحك
۲۳. المستضعف
۲۴. الضيافة
۲۵. الطيب
۲۶. الاعتذار
۲۷. اللغة العربية
۲۸. العزة
۲۹. العشق
۳۰. التفؤل والتطير
۳۱. بعض القواعد الفقهية
۳۲. الكلام
۳۳. اللباس
۳۴. اللسان
۳۵. اللعن
۳۶. اللهو
۳۷. المدح
۳۸. المزاح
۳۹. عوامل النجاة
۴۰. النظر
۴۱. النعمة
۴۲. النوم واليقظة
۴۳. الوصية
۴۴. حب الوطن
۴۵. الموعظة والنصيحة
۴۶. الهجرة

حکمت‌های نبوی ج۷

القسم العاشر الحكم المتنوعة (47 فصل)
الفصل الثالث عشر السلطان والملك
۱۳ / ۱ الملوك أشقى الناس
۱۳ / ۲ غضب الله على ملك الأملاك
۱۳ / ۳ مخالطة السلطان الجائر
۱۳ / ۴ طاعة السلطان في معصية الله
۱۳ / ۵ الخضوع للسلطان الجائر
۱۳ / ۶ فضل السلطان العادل
۱۳ / ۷ الحث على إكرام سلطان الله
الفصل الرابع عشر السلام
۱۴ / ۱ تحية المسلمين
۱۴ / ۲ السلام قبل الكلام
۱۴ / ۳ إفشاء السلام
۱۴ / ۴ الابتداء بالسلام
۱۴ / ۵ التسليم عند دخول البيت
۱۴ / ۶ وجوب رد السلام
۱۴ / ۷ آداب السلام
۱۴ / ۸ من لا ينبغي التسليم عليهم
۱۴ / ۹ سلام الوداع
الفصل الخامس عشر الشعر
۱۵ / ۱ تفسير ما ورد في ذم الشعراء
۱۵ / ۲ الشعر جهاد باللسان
۱۵ / ۳ الشعر الممدوح
۱۵ / ۴ أشعر كلمة وأصدقها
الفصل السادس عشر الأشرار
۱۶ / ۱ شر الناس
۱۶ / ۲ شرار الخلق
۱۶ / ۳ شرار المسلمين
۱۶ / ۴ فوق كل شر
۱۶ / ۵ شر الأخلاق
۱۶ / ۶ شر الامور
الفصل السابع عشر المشاورة
۱۷ / ۱ الحث على المشورة
۱۷ / ۲ من لا ينبغي مشاورتهم
۱۷ / ۳ من ينبغي مشاورتهم
۱۷ / ۴ الحث على إرشاد المستشير
۱۷ / ۵ التحذير من خيانة المستشير
الفصل الثامن عشر الشهرة
۱۸ / ۱ الشهرة المحمودة
۱۸ / ۲ الشهرة المذمومة
۱۸ / ۳ فضل الخمول
الفصل التاسع عشر المصافحة
۱۹ / ۱ الحث على المصافحة
۱۹ / ۲ أدب المصافحة
۱۹ / ۳ سيرة أصحاب النبي في المصافحة
۱۹ / ۴ النهي عن مصافحة المرأة
الفصل العشرون الصلح
۲۰ / ۱ أهمية الصلح بين الناس
۲۰ / ۲ ما لا يجوز من الصلح
الفصل الحادى والعشرون المصيبة
۲۱ / ۱ الاسترجاع عند المصيبة
۲۱ / ۲ المصيبة بالولد
۲۱ / ۳ أدب المصاب
۲۱ / ۴ البكاء على موت المؤمن
۲۱ / ۵ النياحة على الميت
۲۱ / ۶ الجزع عند المصيبة
۲۱ / ۷ النياحة الممدوحة
۲۱ / ۸ كتمان المصيبة
۲۱ / ۹ ما يهون المصائب
۲۱ / ۱۰ تعزية المصاب
۲۱ / ۱۱ النهي عن الشماتة بالمصاب
الفصل الثاني والعشرون الضحك
۲۲ / ۱ الضحك والتبسم
۲۲ / ۲ ذم كثرة الضحك
۲۲ / ۳ ما لا ينبغي من الضحك
۲۲ / ۴ الكلام المضحك المذموم
الفصل الثالث والعشرون المستضعف
۲۳ / ۱ فضل المستضعفين
۲۳ / ۲ دور المستضعفين في المجتمع
الفصل الرابع والعشرون الضيافة
۲۴ / ۱ فضل الضيافة
۲۴ / ۲ بركة البيت الذي يطعم فيه
۲۴ / ۳ ذم البيت الذي لا يدخله ضيف
۲۴ / ۴ شر الطعام
۲۴ / ۵ من ينبغي ضيافته
۲۴ / ۶ الحث على إجابة دعوة المؤمن
۲۴ / ۷ النهي عن إجابة دعوة الفاسق
۲۴ / ۸ النهي عن تقليل ما يقدم إلى الضيف
۲۴ / ۹ التكلف للضيف
۲۴ / ۱۰ أدب الضيافة
۲۴ / ۱۱ أدب الضيف
۲۴ / ۱۲ حد الضيافة والوليمة
۲۴ / ۱۳ ما ينبغي فيه الوليمة
الفصل الخامس والعشرون الطيب
۲۵ / ۱ الحث على استعمال الطيب
۲۵ / ۲ التطيب لله ولغير الله
۲۵ / ۳ طيب النساء
الفصل السادس والعشرون الاعتذار
۲۶ / ۱ التحذير مما يعتذر منه
۲۶ / ۲ الحث على قبول الاعتذار
۲۶ / ۳ شر المعذرة
الفصل السابع والعشرون العربية
۲۷ / ۱ دور الوحي في تجديد العربية
۲۷ / ۲ أول من نطق بالعربية
۲۷ / ۳ ذم الانهماك في طلب النحو
الفصل الثامن والعشرون العزة
۲۸ / ۱ التحذير من إذلال النفس
۲۸ / ۲ موجبات العز
۲۸ / ۳ موجبات الذل
۲۸ / ۴ أذل الناس
الفصل التاسع والعشرون العشق
۲۹ / ۱ خصائص العاشق
۲۹ / ۲ العاشق العفيف
۲۹ / ۳ العشق الممدوح
۲۹ / ۴ العشق في غير الإنسان
الفصل الثلاثون الفأل والطيرة
۳۰ / ۱ مدح الفأل
۳۰ / ۲ النهي عن التطير
۳۰ / ۳ ما ينبغي عند التطير
۳۰ / ۴ ما فيه الشؤم
الفصل الحادي والثلاثون عدد من القواعد الفقهية
۳۱ / ۱ قاعدة الغرم
۳۱ / ۲ قاعدة التسلط
۳۱ / ۳ قاعدة الخلقة
۳۱ / ۴ قاعدة الشروط
۳۱ / ۵ قاعدة الحكم
۳۱ / ۶ قاعدة الاضطرار
۳۱ / ۷ قاعدة اليد
۳۱ / ۸ قاعدة الإقرار
الفصل الثاني والثلاثون الكلام
۳۲ / ۱ أهمية الكلام
۳۲ / ۲ الحث على ترك ما لا يعني من الكلام
۳۲ / ۳ ذم فضول الكلام
۳۲ / ۴ كثرة الكلام تميت القلب
۳۲ / ۵ مدح قلة الكلام
۳۲ / ۶ اعتبار الكلام من العمل
۳۲ / ۷ ذم التكلم بكل ما يسمع
۳۲ / ۸ فضل السكوت على الكلام
۳۲ / ۹ السكوت الممدوح
۳۲ / ۱۰ ما يفضل من السكوت على الكلام
۳۲ / ۱۱ سكوت أولياء الله
۳۲ / ۱۲ أحسن الكلام
۳۲ / ۱۳ جوامع الكلم
۳۲ / ۱۴ فضل طيب الكلام
۳۲ / ۱۵ اقسام الكلام
الفصل الثالث والثلاثون اللباس
۳۳ / ۱ نعمة اللباس
۳۳ / ۲ الحث على لبس الأبيض من الثياب
۳۳ / ۳ الاقتصاد في اللباس
۳۳ / ۴ فضل العمامة
۳۳ / ۵ الألبسة الممنوعة في الدنيا
الفصل الرابع والثلاثون اللسان
۳۴ / ۱ جمال الرجل فصاحة لسانه
۳۴ / ۲ دور اللسان في استقامة الإيمان
۳۴ / ۳ لسان العاقل وراء قلبه
۳۴ / ۴ سلامة الإنسان في حفظ اللسان
۳۴ / ۵ فتنة اللسان
۳۴ / ۶ خطر اللسان
۳۴ / ۷ التحذير من مزالق اللسان
۳۴ / ۸ حبس اللسان
۳۴ / ۹ آفات اللسان
۳۴ / ۱۰ عذاب اللسان
الفصل الخامس والثلاثون اللعن
۳۵ / ۱ النهي عن لعن غير المستحق
۳۵ / ۲ الملعونون
۳۵ / ۳ الملعونون في الدنيا والآخرة
الفصل السادس والثلاثون اللهو واللعب
۳۶ / ۱ لهو المؤمن
۳۶ / ۲ اللعب بالطير والحمام
الفصل السابع والثلاثون المدح
۳۷ / ۱ ذم المدح
۳۷ / ۲ ذم حب المدح
۳۷ / ۳ عاقبة المدح
۳۷ / ۴ في جواب المادح
۳۷ / ۵ مدح الرجل بما ليس فيه
۳۷ / ۶ التحذير من مدح الفاجر
۳۷ / ۷ ذم تزكية النفس
الفصل الثامن والثلاثون المزاح
۳۸ / ۱ مدح المزاح
۳۸ / ۲ ذم كثرة المزاح وبما ليس منه بحق
الفصل التاسع والثلاثون المنجيات
الفصل الأربعون النظر
۴۰ / ۱ فضول النظر
۴۰ / ۲ من غض طرفه
۴۰ / ۳ من يكون النظر إليه عبادة
۴۰ / ۴ الحث على غض البصر
۴۰ / ۵ خائنة الأعين
۴۰ / ۶ موارد جواز النظر إلى النساء
۴۰ / ۷ من ملأ عينه من حرام
۴۰ / ۸ غض البصر وحلاوة العبادة
۴۰ / ۹ النظرة الاولى خطأ والثانية عمد
۴۰ / ۱۰ من رأى امرأة تعجبه
الفصل الحادي والأربعون النعمة
۴۱ / ۱ النعم الظاهرة والباطنة
۴۱ / ۲ أول النعم وأعظمها
۴۱ / ۳ الحث على ذكر نعم الله
۴۱ / ۴ من أنعم الله عليهم
۴۱ / ۵ الغفلة عن النعم
۴۱ / ۶ إحسان مجاورة النعم
۴۱ / ۷ ما يوجب بقاء النعم
۴۱ / ۸ الاستعانة بنعم الله على معاصيه
۴۱ / ۹ ذم من لم ير النعمة إلا في مطعم أو مشرب
۴۱ / ۱۰ تتابع النعم والاستدراج
۴۱ / ۱۱ التحدث بنعمة الله
۴۱ / ۱۲ تمام النعمة
الفصل الثاني والأربعون النوم والسهر
۴۲ / ۱ النوم أخو الموت
۴۲ / ۲ النهي عن السهر لغير عبادة أو ضرورة
۴۲ / ۳ التحذير من كثرة النوم
۴۲ / ۴ الحث على السهر للعبادة
۴۲ / ۵ صعود الأرواح عند النوم إلى السماء
۴۲ / ۶ آداب النوم
أ النظافة
ب الطهارة
ج القراءة والدعاء عند النوم
د الدعاء عند الانتباه
الفصل الثالث والأربعون الوصية
۴۳ / ۱ الحث على الوصية
۴۳ / ۲ أدب الوصية
۴۳ / ۳ النهى عن الإضرار في الوصية
۴۳ / ۴ من يكون وصي نفسه
الفصل الرابع والأربعون الوطن
۴۴ / ۱ حب الوطن
ثغر المملكة الإسلامية
۴۴ / ۲ الدفاع عن الوطن الوطن
۴۴ / ۳ ما يوجب خير الوطن
الفصل الخامس والأربعون الموعظة
۴۵ / ۱ مواعظ الخضر لموسى
۴۵ / ۲ مواعظ الله لنبينا محمد صلى الله عليه و آله
۴۵ / ۳ وصايا النبي للإمام علي عليه السلام
۴۵ / ۴ وصايا النبي لأبي ذر
۴۵ / ۵ وصايا النبي لمعاذ
۴۵ / ۶ وصايا النبي لسعيد بن يزيد
۴۵ / ۷ وصايا النبي لام أنس
۴۵ / ۸ وصايا النبي لأبي أيوب
۴۵ / ۹ وصايا النبي لحرملة
۴۵ / ۱۰ وصايا النبي لأسود بن أصرم
۴۵ / ۱۱ مواعظ النبي لمن طلب منه الموعظة والوصية
۴۵ / ۱۲ مواعظ النبي في آخر خطبة خطبها
۴۵ / ۱۳ النوادر
الفصل السادس والأربعون الهجرة
۴۶ / ۱ عدم انقطاع الهجرة مادام الجهاد
۴۶ / ۲ لا هجرة بعد الفتح
۴۶ / ۳ أفضل من الهجرة مع النبي
الفصل السابع والأربعون اليتيم
۴۷ / ۱ الحث على رعاية الأيتام
۴۷ / ۲ أكل مال اليتيم

مقدمه

معرفت و دانش مطابق با حقیقت، آنچه انسان را به حق برساند و باطلی در آن نباشد، مرحله‌ای بالاتر از علم. قرآن پیامبران را آموزگارانِ "علم و حکمت" معرفی می‌کند و لقمان را کسی می‌شناساند که که خداوند به او "حکمت" داده بود^[۱] و به این سبب او را لقمان حکیم گویند و می‌فرماید به هر کس حکمت داده شده باشد، به او خیر فراوان عطا شده است. حکمت نوعی درک و دریافت‌های صحیح و حقیقی است و سخن و کاری که با حق منطبق باشد، "حکیمانه" است. "حکمت" در اصطلاح علوم عقلی به علم فلسفه هم گفته می‌شود و به فیلسوف، "حکیم" گویند، چرا که فلسفه، دانشِ شناختِ حقایق اشیاء هستی است. اوج مباحث و نظریه‌های فلسفی در قرن‌های اخیر، تفکرات فلسفی صدرالمتألهین^[۲] است که به آن "حکمت متعالیه" گفته می‌شود^[۳].

حکمت

حکمت از صفات فعلی خداوند است که اثبات آن در پرتو اصل حسن و قبح عقلی برای خداوند میسر می‌شود. مطابق آن تمام اعمال خداوند حکیمانه به معنای عالمانه، متقن و داشتن غایت معقول و متناسب است^[۴]؛ به تعبیری خداوند هیچ فعلی را عبث و باطل نمی‌آفریند، چنان که در قرآن تأکید شده است: ﴿أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ﴾^[۵]؛ ﴿رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ﴾^[۶]؛ ﴿وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا بَاطِلًا ذَلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا﴾^[۷].

اثبات و باورمندی به قاعده فوق رهآوردهای بیشتری در مسائل کلامی و اعتقادات شخص متأله دارد. در پرتو قاعده فوق هرگونه فعل عبث و بدون غیایت از خداوند نفی می‌شود که نتیجه آن حکیمانه و غایتمندی تمام خلقت ـ اعم از خلقت جهان و انسان ـ است که تأثیر آن در اصول کلامی پیداست که اینجا به مهم‌ترین عناوین آن اشاره می‌شود.

امتناع تکلیف خارج از قدرت؛
حسن تکالیف و وجوب آن؛
حسن و وجوب بعثت؛
حسن و وجوب نصب امام؛
وجوب عصمت پیامبر و امام؛
دلالت اعجاز بر صدق مدعی نبوت؛
وجوب لطف؛
وجوب انتصاف؛
وجوب عوض؛
وجوب قیامت^[۸].

همچنین در پرتو قاعده فوق شخص متأله می‌تواند به شبهاتی چون خلقت کافر، شیطان، انواع شرور، اصل عذاب و عذاب ابدی پاسخ دهد؛ هر چند غایت آن برای انسان منکشف نشود^[۹].

پانویس

↑ ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ﴾ «و به راستی ما به لقمان فرزانگی داده‌ایم، که خداوند را سپاس گزار! و هر که سپاس گزارد به سود خویش سپاس گزارده است؛ و هر که ناسپاسی ورزد خداوند، بی‌نیازی ستوده است» سوره لقمان، آیه ۱۲.
↑ ملاصدرای شیرازی، متوفای ۱۰۵۰ قمری.
↑ محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی، ص۹۰-۹۱.
↑ علامه حلی، کشف المراد، ص۲۳۳؛ صدرالمتألهین، اسفار، ج۶، ص۳۶۸.
↑ «آیا پنداشته‌اید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟» سوره مؤمنون، آیه ۱۱۵.
↑ «پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار» سوره آل عمران، آیه ۱۹۱.
↑ «و ما آسمان و زمین و آنچه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم؛ این پندار کافران است پس وای از آتش (دوزخ) بر کافران!» سوره ص، آیه ۲۷.
↑ علی ربانی گلپایگانی، القواعد الکلامیه، ص۱۵۵.
↑ قدردان قراملکی، محمد حسن، قرآن و علم کلام، ص ۱۹۹.

[1] ﴿وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ﴾ «و به راستی ما به لقمان فرزانگی داده‌ایم، که خداوند را سپاس گزار! و هر که سپاس گزارد به سود خویش سپاس گزارده است؛ و هر که ناسپاسی ورزد خداوند، بی‌نیازی ستوده است» سوره لقمان، آیه ۱۲.

[2] ملاصدرای شیرازی، متوفای ۱۰۵۰ قمری.

[3] محدثی، جواد، فرهنگ‌نامه دینی، ص۹۰-۹۱.

[4] علامه حلی، کشف المراد، ص۲۳۳؛ صدرالمتألهین، اسفار، ج۶، ص۳۶۸.

[5] «آیا پنداشته‌اید که ما شما را بیهوده آفریده‌ایم و شما به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟» سوره مؤمنون، آیه ۱۱۵.

[6] «پروردگارا! این (ها) را بیهوده نیافریده‌ای، پاکا که تویی! ما را از عذاب آتش (دوزخ) باز دار» سوره آل عمران، آیه ۱۹۱.

[7] «و ما آسمان و زمین و آنچه را میان آنهاست بیهوده نیافریدیم؛ این پندار کافران است پس وای از آتش (دوزخ) بر کافران!» سوره ص، آیه ۲۷.

[8] علی ربانی گلپایگانی، القواعد الکلامیه، ص۱۵۵.

[9] قدردان قراملکی، محمد حسن، قرآن و علم کلام، ص ۱۹۹.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]