ختم نبوت در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

خاتمیت واژه‌ای عربی به‌معنای رسیدن به آخر چیزی است<ref>معجم مقائیس اللغه ج۲ ص۲۴۵.</ref> و در اصطلاح کلامی و [[قرآنی]] بدین معناست که بعد از حضرت محمد{{صل}} هیچ پیامبری نخواهد آمد و ایشان پایان دهنده سلسله [[پیامبران الهی]] هستند<ref>المیزان، ج۱۶، ص۳۲۵.</ref>.

کلمه خاتم در این آیه به فتح تا‌ء (خاتَم) و به کسر تاء (خاتِم) قرائت شده، که در هر دو صورت مفهوم عنوان خاتم النبیین به معنای "آخرین و واپسین [[پیامبر]]" است<ref> مطهری، مرتضی، خاتمیت، ص۱۸.</ref>.<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[کلام تطبیقی ج۲ (کتاب)| کلام تطبیقی ج۲]]، ص۱۱۰-۱۱۱.</ref>

== [[خاتمیت]] از دیدگاه [[قرآن]] ==

[[قرآن کریم]] موضوع خاتمیت را به قدری صریح و روشن بیان کرده که هیچ جای [[شک]] و تردیدی برای کسی باقی نگذارده است، اگر کسی آشنایی مختصری با زبان عربی داشته باشد و به [[آیات]] مربوط به این موضوع مراجعه کند، دلالت آیات را بر خاتمیت [[رسول اکرم]]{{صل}} واضح و روشن خواهد دید:

 

=== [[آیه]] اول ===

{{متن قرآن|مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا}}<ref>«محمّد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست اما فرستاده خداوند و واپسین پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست» سوره احزاب، آیه ۴۰.</ref>.

'''توضیح مطلب''': از رسم‌ها و سنت‌های غلط [[زمان جاهلیت]]، این بود که: «پسرخوانده» خود را به منزله فرزند [[حقیقی]] خود می‌دانستند، و با او بسان [[فرزندان]] واقعی خود، [[رفتار]] می‌کردند، مثلاً اگر پسر خوانده‌ای [[همسر]] خود را [[طلاق]] می‌داد به خود [[اجازه]] نمی‌دادند، که با همسر او [[ازدواج]] کنند، [[اسلام]] برای کوبیدن این نوع سنت‌های غلط، [[پیامبر]] را [[مأمور]] کرد که با «[[زینب]]» همسر «زید» که پسر خوانده آن حضرت بود و همسر خود را طلاق داده بود، ازدواج کند.

[[پیامبر گرامی]]{{صل}} با زینب ازدواج کرد، این ازدواج در میان مردمی که به [[خدا]] و [[رسول]] او ایمان راستین نداشتند و به این عادات و رسوم به شدت خو گرفته بودند، جنجالی برپا کرد، و همگی می‌گفتند که چرا پیامبر با همسر سابق پسر خوانده خود، «زید» ازدواج کرده؟!

[[خداوند]] برای کوبیدن این [[افکار]]، در آیه یاد شده چنین می‌فرماید: «محمد پدر هیچ یک از مردان شما که از [[نسل]] او نیستند، نیست و «زید» هم یکی از آنان است، از این لحاظ ازدواج با همسر سابق «زید» برای او اشکالی ندارد. آری پیامبر و [[فرستاده خدا]] است و پیوسته از [[اوامر خدا]] [[پیروی]] می‌کند و این ازدواج هم به [[فرمان خدا]] بوده است. آری او پدر شماها نیست، بلکه [[خاتم پیامبران]] و [[آخرین پیامبر]] [[الهی]] است که باب [[نبوت]] و [[پیامبری]] به وسیله او ختم شده و پس از او [[پیامبر]] دیگر و [[شریعت]] دیگری نخواهد آمد و شریعت و پیامبری او تا [[روز قیامت]] باقی خواهد ماند».

==== نحوه تلفظ لفظ «خاتم» در {{متن قرآن|خَاتَمَ النَّبِيِّينَ}} ====

لفظ «خاتم» را در [[آیه]] به چند صورت می‌توان خواند، ولی [[اختلاف]] در تلفظ آن، کوچک‌ترین اثری در مفاد و معنی آن پدید نمی‌آورد، اینک احتمال‌های مختلف آن:

# «خَاتِم» بر وزن «حافِظ» که به صورت اسم فاعل است، و مفاد آن ختم کننده است.

# «خاتَم» به فتح تا، بر وزن «عالَم = [[جهان]]» و معنی آن آخر و آخرین است.

# «خاتَم» بر وزن «عالَم = جهان»، ولی به معنی چیزی که با آن اَسناد و [[نامه‌ها]] را مهر می‌کردند.

# «خاتَمَ» به فتح تا و میم بر وزن «ضارَبَ» فعل ماضی از باب [[مضاربه]]، یعنی کسی که [[پیامبران الهی]] را ختم کرد.

نتیجه اینکه لفظ «خاتم» را به هر نحو تلفظ کنیم معنای آیه این می‌شود که محمد{{صل}} آخرین پیامبر الهی است و پیامبری و نبوت با آمدن او ختم شده، و پس از او پیامبر و کتاب و شریعت و [[دین]] دیگری نخواهد آمد.

در طول چهارده [[قرن]] و اندی که از آغاز [[اسلام]] می‌گذرد، در تمام کتاب‌های لغت و [[تفسیر]] کلمه «خاتم» و {{متن قرآن|خَاتَمَ النَّبِيِّينَ}} به همین طور که بیان شد؛ تفسیر شده و هیچ کس در معنی آن اختلاف نکرده است، برای [[اطمینان]] بیشتر می‌توانید به [[تفاسیر قرآن]] [[مجید]] و نیز به لغت‌نامه‌ها و فرهنگ‌های عربی مراجعه کنید.

ما از باب نمونه گفتار چند نفر از آنان را در اینجا می‌آوریم و پیش از نقل گفتار دانشمندان، بهتر است که ابتدا به خود [[قرآن مجید]] و مواردی که در آن ماده «ختم» استعمال شده است مراجعه کنید و از خود [[قرآن]] برای دریافت معنای {{متن قرآن|خَاتَمَ النَّبِيِّينَ}} [[استمداد]] و استفاده کنیم.

در قرآن این لفظ در [[آیات]] زیر وارد شده است:

# {{متن قرآن|خِتَامُهُ مِسْكٌ...}}<ref>«که مهر آن، مشک است و در چنین چیزی رغبت‌کنندگان باید رغبت کنند» سوره مطففین، آیه ۲۶.</ref>.

# {{متن قرآن|الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتُكَلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ...}}<ref>«امروز بر دهان‌هایشان مهر می‌نهیم و از آنچه انجام می‌دادند دست‌هایشان با ما سخن می‌گویند و پاهایشان گواهی می‌دهند» سوره یس، آیه ۶۵.</ref>.

# {{متن قرآن|أَفَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ وَأَضَلَّهُ اللَّهُ عَلَى عِلْمٍ وَخَتَمَ عَلَى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلَى بَصَرِهِ غِشَاوَةً}}<ref>«آیا آن کس را دیدی که هوای (نفس) خود را، خدای خویش گرفته است و خداوند او را از روی آگاهی به حال وی در گمراهی واگذاشته و بر گوش و دل او مهر نهاده و بر چشم او پرده‌ای کشیده است؟ پس چه کسی پس از خداوند او را رهنمون خواهد شد؟ آیا پند نمی‌گیرید؟» سوره جاثیه، آیه ۲۳.</ref>.

# {{متن قرآن|خَتَمَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَعَلَى سَمْعِهِمْ وَعَلَى أَبْصَارِهِمْ غِشَاوَةٌ}}<ref>«خداوند بر دل‌ها و بر شنوایی آنان مهر نهاده و بر بینایی‌های آنها پرده‌ای است و عذابی سترگ خواهند داشت» سوره بقره، آیه ۷.</ref>.

 

 

 

بنابراین معنای [[ختم نبوت]] این است که موضوع [[نبوت]] به مرتبه نهایی رسیده و به وسیله [[پیامبر گرامی]]{{صل}} باب نبوت و [[پیامبری]] مهر شده و به روی هیچ‌کس تا دامنه [[قیامت]] باز نخواهد شد<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل (کتاب)|خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل]]، ص ۲۷.</ref>.

==== گفتار [[دانشمندان]] در معنای خاتم ====

۱. «ابن فارس که یکی از بزرگ‌ترین دانشمندان [[علم]] لغت است می‌نویسد: معنای اصلی «ختم»، «به آخر رسیدن» است، در زبان عربی می‌گویند: {{عربی|ختمت العمل}} یعنی کار را به آخر رساندم، و همچنین می‌گویند: {{عربی|ختم القارئ السورة}} یعنی [[قاری قرآن]]، [[سوره]] را به پایان رسانید، و تا آخر آن را خواند و از همین باب است «ختم» به معنای مهر کردن؛ زیرا آخرین مرحله [[حفظ]] بعضی از اشیا این طور است که درب ظرف و شیشه آن را مهر و موم کنند.

«خاتم» به فتح و کسر تاء هم از همین باب است؛ زیرا مرسوم است که به وسیله «خاتم» یعنی «مهر» یا «انگشتری» نامه‌ها و نوشته‌ها را ختم می‌کنند و مهر کردن نامه حاکی از آن است که نامه به پایان رسیده است و [[پیامبر]] ما را «[[خاتم الأنبیاء]]» می‌گویند چون [[آخرین پیامبر]] [[الهی]] است و {{متن قرآن|خِتَامُهُ مِسْكٌ}} که در [[قرآن مجید]] آمده است یعنی آخرین چیزی که از آشامیدن آن شراب [[درک]] می‌کنند، بوی مشک است<ref>المقائیس، ماده «خ ت م».</ref>.

 

 

این چهار احتمال در صورتی است که «خاتم» به فتح تاء قرائت شود و اگر به کسر تاء قرائت شود چنان که شش نفر از «قراء سبعه» این طور قرائت کرده‌اند نیز به معنای «آخر و آخرین» است.

۳. «فیروزآبادی» در [[فرهنگ]] خود می‌نویسد: ختم به معنای مهر کردن است و در زبان عربی می‌گویند: {{عربی|خَتَمَ عَلَى قَلْبِهِ‌}} یعنی [[قلب]] و [[دل]] او را جوری کرد که چیزی نفهمد و روحیات بد او از او خارج نشود مثل شیشه مهر کرده‌ای که نه چیزی از آن خارج می‌شود و نه چیزی داخل می‌گردد و باز می‌گویند: {{عربی|ختم الشيء}} یعنی به آخر آن چیز رسید.

 

در زمان‌های سابق بیشتر افراد نام خود را روی انگشتری نقش می‌کردند و همان انگشتری، مهر آنها بود که به وسیله آن نامه‌ها و نوشته‌های خود را مهر می‌کردند پس «خاتم» به معنای انگشتری هم، از همان ریشه «ختم» به معنای مهر کردن و به آخر رسانیدن گرفته شده است.

۶. «ابومحمد دمیری» در منظومه خود چنین می‌گوید: {{عربی|والخاتم الفاعل قل بالكسر وما به يختم فتحاً يجري}}، یعنی «خاتم به کسر تاء به معنای ختم کننده، و به فتح تاء به معنای مهری است که به وسیله آن نامه و چیزهای دیگر را مهر می‌کنند»<ref>التیسیر فی علوم القرآن، ص۹۰.</ref>.

۸. «[[راغب اصفهانی]]» در فرهنگ پر ارج خود «مفردات» می‌نویسد: در زبان عربی می‌گویند: {{عربی|ختمت القرآن}} یعنی [[قرآن]] را به آخر رسانیدم، و تا پایان آن خواندم و به رسول اکرم{{صل}} {{متن قرآن|خَاتَمَ النَّبِيِّينَ}} گفته می‌شود به جهت اینکه آن حضرت [[نبوت]] را ختم کرد یعنی با آمدن خود رشته نبوت را به آخر رسانید<ref>مفردات راغب، ص۱۴۲.</ref>.

۱۰. «[[ابن خلدون]]» [[فیلسوف]] و مورخ مشهور در «مقدمه» می‌نویسد: اما مهر کردن نامه‌ها و سندها میان [[زمامداران]] پیش از [[اسلام]] و بعد از اسلام مرسوم و معروف بوده است و [[بخاری]] و مسلم در صحیح خود نقل کرده‌اند که: هنگامی که [[رسول خدا]]{{صل}} می‌خواست نامه‌ای برای [[زمامدار]] روم بنویسد [[یاران]] آن حضرت یادآوری نمودند که: «[[زمامداران]] نامه‌ای را که مهر نشده باشد قبول نمی‌کنند، حضرت دستور داد انگشتری از [[نقره]] ساختند و روی آن نقش نمودند {{متن حدیث|مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ‌{{صل}}}} و از آن پس آن حضرت نامه‌های خود را با آن انگشتری مهر می‌کرد.

سپس «[[ابن خلدون]]» می‌نویسد در زبان عربی می‌گویند {{عربی|ختمت الأمر}} یعنی به آخر آن رسیدم. و نیز می‌گویند: {{عربی|ختمت القرآن}} یعنی [[قرآن]] را تا آخر آن خواندم. {{متن قرآن|خَاتَمَ النَّبِيِّينَ}} یعنی [[آخرین پیامبر]]... .

 

و نیز اضافه می‌کند: که مهر کردن نامه به وسیله خاتم و انگشتری علامت تمام شدن نامه و به پایان رسیدن مقصود نویسنده و صحیح بودن آن نوشته و نامه است و اگر نامه یا نوشته و سندی مهر نداشته باشد ناتمام است و اعتبار نخواهد داشت<ref>مقدمه ابن خلدون، ص۲۶۴-۲۶۵.</ref>.

و آنچه در بعضی از کتاب‌های لغت آمده است که «خاتم» به معنای انگشتری است باز با ریشه لغوی آن تناسب کامل دارد، و معنای جداگانه‌ای نیست تا کسی خیال کند که یکی از معانی «خاتم» انگشتری است زیرا همان طور که گفته شد در دوران‌های قبل چنین مرسوم بوده است که با انگشتری که نام صاحب آن بر آن نقش شده بود نامه‌ها و نوشته‌ها و سندها را مهر می‌کردند و در [[حقیقت]] انگشتری‌شان مهرشان بود «همان طور که [[رسول اکرم]]{{صل}} هم انگشتری داشتند که مهر ایشان بود و نامه‌های خود را با آن مهر می‌کردند»<ref>الطبقات الکبری، ج۱، ص۱۶۰-۱۶۱، قسم دوم.</ref>.

آری در «[[قاموس]] اللغة» آمده است: {{عربی|الخاتم ما يوضع على الطينة و حلي الاصبع}}<ref>قاموس اللغة، ج۴، ص۱۰۲.</ref> ولی منظور صاحب قاموس این است که بگوید خاتم به معنای انگشتری هم آمده است و جمله {{عربی|حلي الاصبع}} را به جای انگشتری به کار برده است نه اینکه بخواهد بگوید خاتم به معنای «[[زینت]]» آمده است. و اینکه بعضی از «مبلغین» [[بهائی]] گفته‌اند «خاتم» در لغت به معنای «زینت» آمده است و به [[کلام]] صاحب قاموس [[استدلال]] کرده‌اند دلیل بر بی‌اطلاعی و مغالطه‌کاری آنان است والا هیچ شخص با انصافی نمی‌تواند با استناد به این عبارت قاموس بگوید صاحب قاموس گفته است: «خاتم» به معنای «زینت» آمده است<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل (کتاب)|خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل]]، ص ۳۲-۵۳.</ref>.

=== آیه دوم ===

{{متن قرآن|تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا}}<ref>«بزرگوار است آن (خداوند) که فرقان را بر بنده خویش فرو فرستاد تا جهانیان را بیم‌دهنده باشد» سوره فرقان، آیه ۱.</ref>.

این [[آیه]] آشکارا می‌رساند که [[هدف]] از نازل شدن قرآن بر [[پیامبر]]{{صل}} این است که قرآن یا خود پیامبر، نذیر و بیم‌رسان همه [[مردم]] از [[روز]] [[نزول قرآن]] تا [[روز قیامت]] باشد.

[[راغب اصفهانی]] در [[فرهنگ]] خود بحث گسترده‌ای پیرامون لفظ «عالم» نموده است، و پس از بررسی‌های زیاد می‌گوید: مجموع [[جهان آفرینش]] را «عالم» می‌گویند، و علت اینکه این لفظ را به صورت جمع درآورده، این است که هر نوعی از انواع [[جهان]]، برای خود «عالمی» است چنان‌که می‌گویند: عالم خاک، عالم [[انسان]]، عالم حیوان و اما جهت اینکه به صورتی جمع بسته شده است که معمولاً الفاظی را، به آن صورت جمع می‌بندند، که مفرد آن فقط بر [[عاقل]] گفته می‌شود این است که عالم انسان جزو این عالم‌ها است و چون انسان از «ذوی العقول» است، از باب [[غلبه]] عاقل بر غیر عاقل، جمعی که مناسب با انسان است آورده‌اند.

و بعضی گفته‌اند: علت چنین جمع بستن این است که منظور از «عالمین» فقط [[فرشتگان]] و [[جن]] و انس می‌باشد و این هر سه از «ذوی العقول» هستند از این جهت، به صورتی جمع بسته شده است که «ذوی العقول» را به آن صورت جمع می‌بندند.

و [[امام صادق]]{{ع}} فرموده است که: منظور از «عالمین» [[انسان‌ها]] هستند و [[خداوند]] هر [[انسانی]] را عالمی جدا به حساب آورده است و نیز آن حضرت فرموده است: عالم دو عالم است، عالم بزرگ که منظور جهان [[خلقت]] است و عالم کوچک که منظور انسان است زیرا نقشه [[خلقت انسان]] با نقشه [[خلقت جهان]] شباهت دارد<ref>مفردات راغب، ص۳۴۵، گفتار امام صادق{{ع}} که فرمودند: مقصود از «عالمین»، «انسان‌ها» است آیاتی از قرآن تأیید می‌کند مانند: {{متن قرآن|أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعَالَمِينَ}} «گفتند: آیا ما تو را از (مهمان کردن) مردم باز نداشته بودیم؟» سوره حجر، آیه ۷۰؛ {{متن قرآن|أَتَأْتُونَ الذُّكْرَانَ مِنَ الْعَالَمِينَ}} «آیا از میان جهانیان با مردان آمیزش می‌کنید؟» سوره شعراء، آیه ۱۶۵؛ حضرت لوط به مردم می‌گوید: آیا از انسان‌ها به مردها رو می‌کنید و از سنت طبیعی و شرعی که ازدواج با زن‌ها است رو گردانید، در این دو آیه مقصود از «عالمین» همان «انسان‌ها» است.</ref>.

[[زمخشری]]، در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن|الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ}}<ref>«سپاس، خداوند، پروردگار جهانیان را» سوره فاتحه، آیه ۲.</ref> می‌نویسد: منظور از «عالم» [[فرشتگان]] و [[جن]] و انس می‌باشد و بعضی گفته‌اند که: منظور همه [[مخلوقات]] [[خدا]] است که به وسیله آن [[علم]] به وجود [[آفریدگار جهان]] حاصل می‌شود، و این که به صورت جمع گفته شده است برای این است که همه افراد آن را شامل گردد<ref>تفسیر کشاف، ج۱، ص۱۱.</ref>.

نتیجه اینکه خواه «عالمین» در [[آیات]] دیگر [[قرآن مجید]] به معنای [[انسان‌ها]] باشد یا به معنای انسان‌ها و جن‌ها و فرشتگان یا به معنای همه [[جهان]] [[خلقت]]، ولی در آیه مورد بحث حتماً منظور انسان‌ها و مطلق صاحبان [[عقل]] می‌باشد، البته صاحب عقل‌هایی که [[مکلف]] باشند یعنی از طرف خدا موظف باشند که از روی [[اختیار]] کارهایی را انجام بدهند.

زیرا کلمه «نذیر» که در آیه مورد بحث وجود دارد بزرگ‌ترین دلیل است بر اینکه منظور از عالمین در این آیه کسانی هستند که قابل [[بیم]] و [[انذار]] باشند و آنها فقط صاحبان عقل و کسانی که به [[تکالیف الهی]] مکلف هستند، می‌باشند.

بنابراین از این آیه به خوبی استفاده می‌شود که [[رسالت]] و انذار [[قرآن]] و [[پیامبر گرامی]]{{صل}}، مربوط به همه زمان‌ها و همه [[مردم]] است و اختصاص به [[زمان]] و مردمی معین ندارد؛ زیرا آیه به طور مطلق و بدون قید و شرط می‌گوید: قرآن یا [[پیامبر]] را برای این فرستادیم تا نذیر و بیم دهنده همه انسان‌ها باشد، و هرگز آن را به زمان و مکان خاصی محدود نساخته است.

ممکن است گفته شود که چون در برخی از آیات و نیز در استعمالات [[عرب]] کلمه «عالمین» به معنای «جمعیت زیادی از انسان‌ها» به کار می‌رود، پس به طور جزم و [[قاطع]] نمی‌توان گفت منظور از «عالمین» در آیه مورد بحث، همه جهانیان می‌باشند زیرا احتمال دارد در آیه هم منظور همان «جمعیت زیاد» باشد یعنی [[خدای متعال]] [[قرآن]] را فرستاد تا بیم دهنده جمعیت‌های زیادی باشد. و این غیر آن است که بگوییم بیم دهنده [[مردم]] تا [[روز رستاخیز]] باشد.

پاسخ این گفتار این است که «عالمین» در عرف [[عرب]] و اصطلاح [[قرآن مجید]] در سه معنا استعمال می‌شود:

# تمام [[مخلوقات]] [[خدا]] مانند: {{متن قرآن|قَالَ فِرْعَوْنُ وَمَا رَبُّ الْعَالَمِينَ * قَالَ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ}}<ref>«فرعون گفت: و «پروردگار جهانیان» چیست؟ *(موسی) گفت: پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آنهاست اگر اهل یقین باشید» سوره شعراء، آیه ۲۳-۲۴.</ref>.

# مخلوقاتی که دارای [[عقل]] و شعور هستند یعنی [[فرشته]] و [[انسان]] و [[جن]] مانند: {{متن قرآن|...وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ}}<ref>«اینها آیات خداوند است که آن را به درستی بر تو می‌خوانیم و خداوند، ستمی برای جهانیان نمی‌خواهد» سوره آل عمران، آیه ۱۰۸.</ref>.

[[زمخشری]] در ذیل آیه: {{متن قرآن|يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ}}<ref>«ای بنی اسرائیل، نعمتم را که ارزانی شما داشتم به یاد آورید و (نیز) این را که شما را بر جهانیان برتری دادم» سوره بقره، آیه ۴۷.</ref>. می‌گوید: «عالمین به معنای جمعیت زیاد است»<ref>تفسیر کشاف، ج۱، ص۱۳۵.</ref>.

 

# ثانیاً: اگر گفتار زمخشری و یا نظر ابن عباس را در آیه فوق بپذیریم، به قرینه آیه دیگری است که می‌گوید: [[امت اسلامی]] بر همه [[امت‌ها]] [[فضیلت]] و [[برتری]] دارند: {{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ...}}<ref>«شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از (کار) ناپسند باز می‌دارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان می‌آوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref>.

شبیه آیه مورد بحث، آیه دیگری است در [[سوره آل عمران]] که درباره [[حضرت مریم]]{{س}} می‌گوید: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ}}<ref>«و آنگاه فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را برگزید و پاکیزه داشت و بر زنان جهان برتری داد» سوره آل عمران، آیه ۴۲.</ref>.

 

در [[تفسیر]] این آیه گفته‌اند: منظور برتری [[مریم]]{{س}} بر [[زنان]] زمان خود می‌باشد، به دلیل اینکه در [[روایات]] زیادی از [[رسول اکرم]]{{صل}} نقل شده است که [[فاطمه زهرا]]{{س}} بر همه زنان جهان برتری دارد. از باب نمونه یکی از آنها را نقل می‌کنیم: [[عایشه]] می‌گوید: رسول اکرم{{صل}} در روزهای آخر [[عمر]] خویش به فاطمه زهرا{{س}} گفت آیا نمی‌خواهی ([[راضی]] نیستی) که سیده و [[سرور]] همه زن‌های با [[ایمان]] باشی<ref>الطبقات الکبری، ج۸، ص۱۷؛ التاج، ج۳، ص۳۵۵.</ref>. [[علامه مجلسی]] روایات این باب را در [[بحارالانوار]] نقل کرده است<ref>بحارالأنوار، ج۴۳، ص۳۶.</ref> علاقمندان می‌توانند به آنجا مراجعه کنند.

خلاصه اگر در این دو آیه، از «عالمین» انبوهی از [[انسان‌ها]] [[اراده]] شده است نه همه انسان‌ها، به خاطر قرینه خارجی و دلیل دیگری است که این معنا را [[اثبات]] می‌کند و اگر قرینه و دلیل دیگری نبود، معنای «عالمین» در این دو آیه هم، همان جهانیان و همه انسان‌ها بود چون همان طور که قبلاً گفته شد، در [[آیه]] مورد بحث، چنین قرینه‌ای وجود ندارد باید گفت: «مقصود همان معنای اولی و ظاهری آن است» یعنی معنای آیه این است: «بزرگ است خدایی که [[قرآن]] را بر پیامبرش نازل ساخت تا به وسیله قرآن همه [[انسان‌ها]] را [[انذار]] نماید». در این صورت [[رسالت]] و [[پیامبری]] او برای همه انسان‌ها تا دامنه [[قیامت]] ادامه خواهد داشت<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل (کتاب)|خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل]]، ص ۵۳-۶۱.</ref>.

=== آیه سوم ===

در این [[آیه شریفه]] مقصود از «ذکر» قرآن است به دلیل آیاتی که ذیلاً نقل می‌شود: {{متن قرآن|إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ}}<ref>«بی‌گمان ما خود قرآن را فرو فرستاده‌ایم و به یقین ما نگهبان آن خواهیم بود» سوره حجر، آیه ۹.</ref>؛ {{متن قرآن|...قَالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ}}<ref>«و گفتند: ای آنکه بر تو این قرآن را فرو فرستاده‌اند، بی‌گمان تو دیوانه‌ای!» سوره حجر، آیه ۶.</ref>؛ {{متن قرآن|...أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«(آنان را) با برهان‌ها (ی روشن) و نوشته‌ها (فرستادیم) و بر تو قرآن را فرو فرستادیم تا برای مردم آنچه را که به سوی آنان فرو فرستاده‌اند روشن گردانی و باشد که بیندیشند» سوره نحل، آیه ۴۴.</ref>. در تمام این [[آیات]] مقصود از «ذکر» [[قرآن مجید]] است.

و ضمیر {{متن قرآن|لَا يَأْتِيهِ}} به {{متن قرآن|الذِّكْرِ}} بر می‌گردد. و بنابراین معنای آیه این می‌شود: «قرآن کتابی است که به هیچ وجه [[باطل]] در آن راه ندارد». نفوذ باطل به قرآن به چند صورت متصور است:

#جریان‌هایی را که قرآن خبر داده است مطابق با واقع نباشد و بطلان آن برای [[مردم]] روشن شود.

 

از [[آیه]] به طور روشن استفاده می‌شود که هیچ کدام از اینها در [[قرآن مجید]] راه ندارد و این کتاب بر اثر حقانیت پیوستگی تا [[روز رستاخیز]]، [[حجت]] می‌باشد.

 

 

طبق مفاد این دو آیه، [[قرآن]] آن چنان کتاب [[حق]] و [[استواری]] است که [[باطل]] به آن راه ندارد، و تا [[روز قیامت]] از نفوذ باطل به آن مصون و محفوظ می‌باشد و نتیجه این می‌شود که: حجیت قرآن [[ابدی]] باشد و ابدی بودن حجیت قرآن مساوی است با ابدی بودن [[رسالت]] [[پیامبر گرامی]]{{صل}} و [[شریعت اسلام]] و اینکه پس از او [[پیامبر]] و [[شریعت]] دیگری نخواهد آمد.

پس باید یکی حق باشد و دیگری باطل و از آنجا که قرآن به صراحت کامل حقانیت ابدی شریعت اسلام و قرآن مجید را تصدیق نموده نتیجه این می‌شود که کتاب و شریعت بعدی باطل باشد یعنی کتاب و شریعت آسمانی نبوده و آورنده آن به [[دروغ]] چنین نسبتی را به [[خدای متعال]] داده باشد<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل (کتاب)|خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل]]، ص ۶۱.</ref>.

=== آیه چهارم ===

 

مرحوم [[شیخ طبرسی]] در [[تفسیر]] این [[آیه]] می‌نویسد: یعنی این [[قرآن]] به من [[وحی]] شده است تا به وسیله آن شما و تمامی کسانی را که تا [[روز قیامت]] قرآن به آنها می‌رسد از [[عذاب الهی]] بترسانم و از این رو [[پیامبر گرامی]]{{صل}} فرمود: هر کس از [[دعوت]] من به [[توحید]] و [[خداپرستی]] با خبر شود قرآن به او رسیده است یعنی بر او [[اتمام حجت]] شده است حتی بعضی از دانشمندان گفته‌اند: هر کس قرآن به او برسد مانند آن است که [[پیامبر]]{{صل}} را دیده و از شخص آن حضرت معارف و [[حقایق]] [[اسلام]] را شنیده باشد و اصولاً خود قرآن هر کجا باشد [[مردم]] را به خداپرستی دعوت می‌کند و از عذاب الهی می‌ترساند<ref>مجمع البیان، ج۴، ص۲۸۲.</ref>.

بنابراین احتمال، آن کس که قرآن به او می‌رسد [[تبلیغ]] کننده قرآن می‌شود نه تبلیغ شونده. ولی این احتمال از نظر قواعد عربی غیر صحیح است زیرا هیچ‌گاه عطف بر ضمیر مرفوع متصل بدون فاصله قرار دادن یک ضمیر منفصل انجام نمی‌گیرد چنان که می‌گویند: {{عربی|نصرت أنت و زيد}}: تو و زید کمک کردی. در این مثال زید عطف بر ضمیر متصل در {{عربی|نصرت}} است اما چنان که ملاحظه می‌فرمایید لفظ {{عربی|أنت}} میان معطوف و معطوف علیه فاصله واقع شده است<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل (کتاب)|خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل]]، ص ۶۴.</ref>.

 

=== آیه پنجم ===

 

آنچه پس از دقت و [[تأمل]] در این [[آیه]] معلوم می‌شود این است که {{متن قرآن|كَافَّةً}} به معنای «عامة» و «حال» از {{متن قرآن|النَّاسِ}} می‌باشد و تقدیر آیه این است {{عربی|وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا لِلنَّاسِ كَافَّةً}} یعنی ما تو را [[مبعوث]] نساختیم و نفرستادیم مگر برای همه [[مردم]] و این جمله مساوی است با اینکه گفته شود: [[رسالت]] تو عمومی و جهانی و [[ابدی]] است زیرا در غیر این صورت [[پیامبر]] همه مردم نخواهد بود.

 

# با بودن کلمه {{متن قرآن|نَذِيرًا}} در ذیل آیه نیازی به کلمه {{متن قرآن|كَافَّةً}} به آن معنا نیست زیرا اگر {{متن قرآن|كَافَّةً}} به معنای «بازدارنده» است، منظور این است که [[پیامبر گرامی]]{{صل}} با [[تذکر]] و یادآوری [[عذاب‌های الهی]] که برای [[گناهان]] و کارهای زشت مقرر شده است مردم را از گناه باز دارد یعنی مثلاً بگوید: شراب نخورید زیرا شراب‌خوار به عذاب‌های دردناک [[الهی]] گرفتار خواهد شد و روشن است که معنای «[[انذار]]» هم همین است زیرا انذار به معنای ترساندن مردم است از [[عذاب الهی]].

# در [[قرآن مجید]] همه جا کلمه {{متن قرآن|كَافَّةً}} به معنای «عامة» استعمال شده است مانند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً...}}<ref>«ای مؤمنان! همگی به فرمانبرداری (خداوند) درآیید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمنی آشکار است» سوره بقره، آیه ۲۰۸.</ref>. و {{متن قرآن|وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً...}}<ref>«بی‌گمان شمار ماه‌ها نزد خداوند در کتاب وی روزی که آسمان‌ها و زمین را آفرید دوازده ماه است؛ از آنها چهار ماه، حرام است، این است آیین استوار، در آنها به خود ستم روا ندارید و همگی با مشرکان جنگ کنید چنان که آنان همگی با شما جنگ می‌کنند و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره توبه، آیه ۳۶.</ref> و {{متن قرآن|...مَا كَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً}}<ref>«و مؤمنان نباید همگی رهسپار (جهاد یا آموختن دانش) شوند؛ اما چرا از هر گروه ایشان دسته‌ای رهسپار نمی‌گردند تا دین آگاه شوند و چون نزد قوم خود باز آمدند آنها را بیم دهند باشد که بپرهیزند» سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref>.

 

توجه دارید که در این دو [[روایت]] {{متن حدیث|كَافَّةً}} به معنای «عامة» و حال از {{متن حدیث|النَّاسِ‌}} می‌باشد و این خود دلیل خوبی است بر این که: در [[آیه]] مورد بحث هم، {{متن قرآن|كَافَّةً}} به معنای «عامة» و حال از {{متن قرآن|النَّاسِ}} می‌باشد و در [[حقیقت]] باید گفت [[پیامبر گرامی]]{{صل}} در این دو روایت مضمون همان آیه را بازگو کرده‌اند.

در پایان این بحث از یادآوری نکته‌ای ناگزیریم. آیاتی که به آنها بر [[خاتمیت پیامبر اکرم]]{{صل}} [[استدلال]] شده است از نظر دلالت بر دو نوع می‌باشد.

# آیه {{متن قرآن|وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ}}<ref>«محمّد، پدر هیچ یک از مردان شما نیست اما فرستاده خداوند و واپسین پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست» سوره احزاب، آیه ۴۰.</ref> که با صراحت کامل می‌رساند که باب [[نبوت]] به طور مطلق بسته شده خواه دارنده آن دارای کتاب و [[شریعت]] باشد و یا تنها مروج شریعت [[پیامبر]] پیشین شمرده شود.

#چهار [[آیه]] دیگر که فقط این اندازه دلالت دارد که: پس از [[رسول اکرم]]{{صل}} و [[شریعت اسلام]] و [[شریعت]] و [[کتاب آسمانی]] دیگر که [[ناسخ]] [[قرآن]] و شریعت اسلام باشد نمی‌آید و بیش از این دلالت ندارند و منظور ما هم از [[استدلال]] به این چهار آیه همین بوده است یعنی خواسته‌ایم ادعای کسانی را که پس از رسول اکرم{{صل}} [[ادعای نبوت]] و آوردن کتاب و شریعت جدیدی کرده‌اند [[باطل]] سازیم<ref>لازم است تذکر دهیم که در قرآن مجید غیر از این ۵ آیه، آیات دیگری هم در این زمینه آمده است که برای رعایت اختصار از ذکر آنها صرف نظر شد.</ref>.<ref>[[جعفر سبحانی|سبحانی، جعفر]]، [[خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل (کتاب)|خاتمیت از نظر قرآن و حدیث و عقل]]، ص ۶۶.</ref>

== ختم نبوت تشریعی و [[تبلیغی]] ==

برخی [[پیامبران الهی]]، [[شریعت]] داشتند و بسیاری دیگر بدون [[شریعت]] بوده و شریعت پیش از خود را [[تبلیغ]] می‌کردند. گروه معدودی از پیامبران الهی که عبارت‌اند از [[حضرت نوح]]، [[حضرت ابراهیم]]، [[حضرت موسی]]، [[حضرت عیسی]]{{ع}} و حضرت [[محمد بن عبدالله]]{{صل}} دارای شریعت مستقل بوده‌اند که به آنان [[پیامبران اولوالعزم]] یا [[تشریعی]] گفته می‌شود. سایر پیامبران دارای شریعت مستقل نبوده، بلکه صرفا مبلغ شریعت پیش از خود بوده‌اند و غبار [[تحریف]] احتمالی را از شریعت قبل از خود برمی داشتند و مروج آن بودند که اینان را پیامبران تبلیغی اطلاق می‌کنند.  

بر اساس [[آیات قرآن]]، [[نبوت]] رسول اکرم{{صل}} پایان نبوت تشریعی و تبلیغی بوده است. به عنوان نمونه، [[آیات]] ۴۱ و ۴۲ [[سوره فصلت]] ورود هرگونه باطلی را در قٰرآن، چه در حال و چه در [[آینده]]، رد می‌کند: {{متن قرآن|وَإِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ لا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِن بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِيلٌ مِّنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ}}<ref> و به راستی آن کتابی است ارجمند. در حال و آینده آن، باطل راه ندارد، فرو فرستاده (خداوند) فرزانه ستوده‌ای است؛ سوره فصلت، آیه ۴۱- ۴۲.</ref>. از آنجا که [[نسخ قرآن]] توسط کتاب دیگر عارض شدن [[باطل]] است و آیه مذکور عروض هر نوع باطلی را به صورت مطلق [[نفی]] می‌کند؛ لذا [[دین اسلام]]، پایان نبوت تشریعی و [[رسول اکرم]]{{صل}} [[آخرین پیامبر]] [[تشریعی]] است. همچنین، ختم نبوت تبلیغی با اصل [[امامت]] و آیاتی مانند [[آیه اکمال دین]] [[اثبات]] می‌شود<ref>[[علی ربانی گلپایگانی|ربانی گلپایگانی، علی]]، [[کلام تطبیقی ج۲ (کتاب)| کلام تطبیقی ج۲]]، ص۱۱۰-۱۱۱.</ref>.