شورا و مشورت: تفاوت میان نسخه‌ها

شورا به معنای [[مشورت]] و [[رایزنی]] در [[کارها]] و تصمیم‌ها، تبادل نظر و پرهیز از [[استبداد]] به رأی و [[خودمحوری]]. شورا به این معنی یک مفهوم [[اخلاقی]] و [[اجتماعی]] است و [[قرآن]] هم بر آن تأکید دارد و به [[پیامبر]] هم [[دستور]] می‌دهد با [[مسلمانان]] [[مشورت]] کند. شورا یک مفهوم [[سیاسی]] هم دارد و منظور از آن [[مشورت]] در [[انتخاب خلیفه]] است که [[اهل سنت]] به آن تکیه می‌کنند و [[شیعه]] مسأله [[خلافت]] را [[انتصابی]] می‌داند نه انتخابی و از سوی [[مردم]]. کتاب‌هایی همچون "نشأة التشیّع و الشیعه" محمّد باقر صدر، "عون المعبود" عظیم‌آبادی، "مسند" ابی یعلی، "طرق حدیث الأئمه ألاثنی عشر"آل نوح، "معالم المدرستین" علامه عسکری و... این واژه را در مفهوم [[سیاسی]] آن به کار برده و مسائل [[سقیفه]] و [[انتخاب خلیفه]] را مطرح کرده‌اند<ref>ر.ک: «دائرة المعارف تشیّع»، ج ۱۰ ص ۷۵.</ref>. عنوان [[شورای خلافت]] از همین‌جا وارد [[فرهنگ]] [[سیاسی]] در [[اسلام]] شده است<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۳۴۴.</ref>.

«مشورت» از ریشه «شور» به معنای رایزنی است و در اصل، به معنای استخراج عسل از کندو و عرضه‌کردن و نشان‌دادن چیز نفیسی است که پنهان باشد<ref>جوهری، صحاح تاج اللغه، ۲/۷۰۵؛ ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغه، ۳/۲۲۶–۲۲۷؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۴/۴۳۴.</ref>. در فارسی نیز مشورت به معنای رأی‌زدن با هم و کنکاش آمده است<ref>دهخدا، فرهنگ‌لغت دهخدا، ۱۲/۱۸۵۲۶–۱۸۵۲۷.</ref>. مشورت در اصطلاح به معنای هم‌فکری در کارها و استفاده از علم و عقل دیگران و کسب اطلاع از رأی اهل خبره برای دستیابی به نتیجه اصلح است<ref>سامانی، مشورت و مشاوران در سنت و سیره پیشوایان، ۱۷.</ref>. با مشورت‌ کردن، رأی ناب از میان آرای گوناگون [[شناسایی]] و برگزیده می‌شود و در [[حقیقت]] همچنان‌که عسل صاف و [[خالص]] از میان موم استخراج می‌شود، [[انسان]] از میان اشیای متعدد چیز خاصی [[انتخاب]] و عصاره‌گیری می‌کند<ref>راغب، مفردات راغب، ۴۷۰؛ جوادی آملی، تسنیم، ۱۶/۱۳۸.</ref>. بر این اساس، [[مشورت]] برابر استبداد به رأی است و شخصی که در کاری که شایسته مشورت است بر رأی و نظر خویش اصرار ورزد، [[مستبد]] خوانده می‌شود<ref>کواکبی، طبایع الاستبداد یا سرشت‌های خودکامگی، ۸۳.</ref>.

[[اهل]] لغت، مشورت و [[شورا]] را به یک معنا دانسته‌اند<ref>جوهری، صحاح التاج اللغه، ۲/۷۰۵.</ref>. در لغت‌نامه‌های فارسی نیز شورا به معنای مشورت‌کردن و رأی‌زدن با هم و کنکاش آمده‌است<ref>دهخدا، فرهنگ‌لغت، ۹/۱۲۸۲۶–۱۲۸۲۷.</ref>؛ اما برخی، میان مشورت و شورا تفاوت قائل شده، گفته‌اند مشورت به معنای نظرخواهی از فرد یا افراد [[آگاه]] است، ولی شورا معنای وسیع‌تر و گسترده‌تری دارد؛ زیرا هم در نظرخواهی از فرد یا افراد آگاه و هم در معنای با یکدیگر مشورت‌ کردن و تصمیم جمعی گرفتن در امری، به کار می‌رود<ref>شهریاری، شورا در فتوا، ۳۲.</ref> و همین تفکیک، امروزه متداول و متبادر از این دو واژه است<ref>شهریاری، شورا در فتوا، ۲۱.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹؛ [[سید جعفر صادقی فدکی|صادقی فدکی]] و [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده]]، [[شورا (مقاله)|مقاله «شورا»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۶]]، ص۴۹۸ ـ ۵۰۰.</ref>

مشورت از ریشه‌دارترین اصول [[عرفی]] و مقررات سنتی و از بارزترین شیوه‌های عقلایی در [[زندگی]] جمعی است. [[انسان‌ها]] در حل مشکلات و رسیدن به نظرهای درست، در قلمرو [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] همواره از مشورت استفاده کرده‌اند. اشاره [[قرآن]] به نمونه‌هایی از این مشورت‌ها، بیانگر آن است که پیش از [[اسلام]] عمل بر اساس مشورت رایج بوده است؛ برای نمونه [[فرعون]] برای چگونگی مقابله با [[حضرت موسی]]{{ع}} با اطرافیان خود مشورت کرد<ref>سوره شعراء، آیه ۳۵.</ref> و ملکه سبا با بزرگان [[قوم]] خود هنگام دریافت نامه [[حضرت سلیمان]]{{ع}} که او را به [[اطاعت]] خود فراخوانده بود، مشورت کرد<ref>سوره نمل، آیه ۲۹-۳۲.</ref> براساس برخی [[روایات]]، کسانی که طرف مشورت وی بودند ۳۱۲ [[قبیله]] بودند و هر قبیله هزار [[جنگجو]] داشت<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۴/۱۱۷.</ref> [[کفار]] [[قریش]] پیش از اسلام در [[مکه]]، در محلی به نام [[دارالندوه]] برای [[اجتماع]] و مشورت گرد هم می‌آمدند<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۹/۵۱–۵۲.</ref>.

در [[قرآن کریم]] دو [[آیه]] به‌صراحت دربارۀ [[شورا]] و [[مشورت]] وجود دارد: {{متن قرآن|وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ}}<ref>«و کارشان رایزنی میان همدیگر است» سوره شوری، آیه ۳۸.</ref>، {{متن قرآن|وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ}}<ref>«و با آنها در کار، رایزنی کن» سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref> و [[سوره شورا]] نیز به مناسبت آیه یاد شده به این نام [[شهرت]] یافته است. [[روایات]] بسیاری نیز دربارۀ مشورت آمده است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۹۷–۱۰۵.</ref>. [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} و دیگر [[امامان معصوم]]{{ع}} هم خود در مسائل مختلف [[اجتماعی]]، [[سیاسی]] و نظامی با [[یاران]] مشورت می‌کردند و [[مسلمانان]] را نیز به مشورت در [[کارها]] سفارش می‌کردند<ref>نهج البلاغه، ن۵۳، ۴۵۶ و ح۵۱، ۵۱۲؛ برقی، ۱/۶۰۱–۶۰۲؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۲/۳۹–۴۰؛ مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۹۷–۱۰۵.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹.</ref>

== اهمیت و جایگاه ==

در [[آموزه‌های دینی]] به نظرخواهی از دیگران و مشورت با آنان، اهمیت ویژه‌ای داده شده‌ است و همگان به بهره‌گیری از نظر و [[تجربه]] دیگران فرا خوانده شده‌اند<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۴۴۲.</ref>. در مشورت، [[عقل‌ها]] و تجربه‌ها و دیدگاه‌های مختلف به کمک هم شتافته، مسائل پخته می‌شود و کم‌عیب و نقص و از [[لغزش]] دورتر می‌گردد<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۰/۴۸۷.</ref>. [[قرآن کریم]] در موضوعی مانند از شیرگرفتن فرزند پیش از دو سال، به مشورت پدر و مادر با یکدیگر توجه داده‌ است<ref>سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref> [[خداوند]] در سوره شورا مشورت با یکدیگر را در امور خود، یکی از صفات [[مؤمنان]] شمرده‌ است<ref>سوره شوری، آیه ۳۸.</ref> و این آیه دلالت دارد وضع امور نوعیه در میان [[جامعه]] [[ایمانی]] با شورا و مشورت‌کردن است و روش [[پیغمبر اکرم]] {{صل}} و [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} نیز همین بوده‌ است<ref>نایینی، تنبیه الامة و تنزیه المله، ۸۲–۸۳.</ref>؛ چنان‌که [[آیه]] بیان می‌دارد [[مشورت]] در همه [[کارها]] یک برنامه مستمر برای [[مسلمانان]] است نه یک امر زودگذر و موقتی<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۰/۴۸۷.</ref>.

از نگاه [[تاریخی]]، پیش از آغاز [[جنگ احد]]، [[پیامبر اکرم]] {{صل}} در مورد چگونگی رویارویی با [[دشمن]]، با [[یاران]] خود مشورت کرد و با توجه به نظر اکثر آنان، اردوگاه سپاه مسلمانان را در دامنه [[کوه]] [[احد]] قرار داد<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۳/۱۸۶.</ref> و با اینکه خروج از [[مدینه]] پیامدهای ناگواری برای مسلمانان پیش آورد، باز هم [[خداوند]] دستور داد [[پیامبر]] {{صل}} با آنان مشورت کند<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه؛ طالقانی، پرتوی از قرآن، ۵/۳۹۴–۳۹۵.</ref>. با توجه به آیاتی که دربارۀ مشورت آمده، نیز نمونه‌های عملی مشورت در سیره پیامبر اکرم {{صل}}، از جمله در [[جنگ بدر]]، [[احد]]، [[خندق]] و عهدنامه پیامبر اکرم {{صل}} با [[مردم]] [[طائف]]، اهمیت اصل شورا در [[اسلام]] تردیدناپذیر و انکارناشدنی است<ref>عمید زنجانی، فقه سیاسی، ۱/۲۲۳.</ref>. بر همین اساس، گفته شده ساحت اسلام از [[استبداد]] به دور است<ref>کواکبی، طبایع الاستبداد یا سرشت‌های خودکامگی، ۱۰۱.</ref>.

در منابع اسلامی [[روایات]] فراوانی دربارۀ اهمیت و [[ارزش]] مشورت در [[زندگی فردی]] و [[اجتماعی]] مسلمانان آمده‌ است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۹۷–۱۰۵.</ref>. در برخی از این روایات آمده است مشورت عین [[هدایت]] است<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۷۲/۱۰۴.</ref> و [[انسان]] [[عاقل]] از مشورت بی‌نیاز نیست<ref>آمدی، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم، ۴۴۱.</ref> یا مشورت یکی از اسباب [[حیات]] [[جامعه]] و ترک مشورت یکی از اسباب [[مرگ]] جامعه معرفی شده است<ref>ترمذی، سنن الترمذی، ۳/۳۶۱؛ ابن‌شعبه، تحف العقول، ۳۶؛ مجلسی، بحار الانوار، ۷۴/۱۳۹.</ref>.<ref>[[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹.</ref>

 

# '''[[خردمند]] بودن''': [[امام]] {{ع}} در موارد مختلفی سفارش کرده‌اند که با انسان‌های [[عاقل]] و خردمند مشورت شود، زیرا مشورت با اهل [[خرد]] و [[صاحب]] [[اندیشه]]، راه صواب را می‌نمایاند و [[انسان]] را از [[لغزش]] و [[خطا]] و [[پشیمانی]] مصون می‌دارد و هر کس با صاحبان [[خرد]] مشورت کند، به راه راست و درست رهنمون می‌شود.

# '''[[بخیل]] نبودن''': در نظر [[امام علی]] {{ع}} مشاور نباید [[بخیل]] باشد. از این‌رو به [[مالک اشتر]] توصیه می‌کنند: افراد [[بخیل]] را در مشورت خود دخالت مده، زیرا تو را از [[احسان]] منصرف می‌کنند و از [[تهی‌دستی]] و [[فقر]] می‌ترسانند<ref>{{متن حدیث|وَلاَ تُدْخِلَنَّ فِي مَشُورَتِکَ بَخِيلاً يَعْدِلُ بِکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ يَعِدُکَ الْفَقْرَ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.

# '''[[شجاعت]]''': [[امام]] {{ع}} در [[عهدنامه مالک اشتر]] می‌فرماید: و نیز با افراد ترسو مشورت مکن، زیرا در [[کارها]] روحیه‌ات را تضعیف می‌کنند<ref>{{متن حدیث|وَلاَ جَبَاناً يُضْعِفُکَ عَنِ الاُمُورِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.

# '''حریص نبودن''': در منظر [[امام علی]] {{ع}} مشاور نباید حریص باشد. آن حضرت در ادامه ناممه به [[مالک اشتر]] می‌فرماید: هم‌چنین حریص را به مشورت مگیر، که [[حرص]] را با [[ستمگری]] در نظرت زینت می‌دهد<ref>{{متن حدیث|وَلاَ حَرِيصاً يُزَيِّنُ لَکَ الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ}}؛ نهج البلاغه، نامه ۵۳.</ref>.

# '''[[راست‌گویی]]''': مشاور باید دارای خصلت [[راست‌گویی]] باشد. [[امام]] در یکی از سفارش‌های می‌فرماید: با فرد [[دروغ‌گو]] مشورت نکن، زیرا او مانند سراب است و دور را در نظر تو نزدیک و نزدیک را در نظر تو دور می‌نمایاند<ref>{{متن حدیث|وَ إِیَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ فَإِنَّهُ كَالسَّرَاب ِیُقَرِّبُ عَلَیْكَ الْبَعِیدَ وَ یُبَعِّدُ عَلَیْكَ الْقَرِیبَ}}؛ غررالحکم، ۱ / ۵۹۰.</ref>.<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)| دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص ۷۰۲-۷۰۳؛ [[اسماعیل اسماعیلی|اسماعیلی، اسماعیل]]، [[مشورت (مقاله)|مقاله «مشورت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص۳۲۲–۳۲۹.</ref>

# '''پیش‌گیری از اضمحلال گروه و سازمان‌های [[اجتماعی]]''': یکی از [[دلایل]] اهمیت و حساسیت تصمیم‌گیری این است که یک تصمیم ممکن است هلاکت فرد یا فروپاشی و نابودی یک مجموعه و سازمان را به دنبال داشته باشد. پس مشورت کردن می‌تواند فردی را از [[تباهی]] و هلاکت [[نجات]] دهد و از فروپاشی و نابودی سازمانی جلوگیری کند. از نتایج مشورت کردن این است که تصمیم‌ها اصولی و پخته می‌شود. [[امام علی]] {{ع}} می‌فرماید: آن‌کس که مشورت کند، [[گمراه]] نمی‌شود<ref>{{متن حدیث|ما ضلّ من استشار}}؛ غررالحکم، ۲ / ۶۷.</ref>.

# '''شناسایی خطاها''': مشورت موجب شناسایی خطاها و اشتباهات می‌شود. [[امام]] {{ع}} می‌فرماید: کسی که از نظرها و آرای گوناگون استقبال کند، موارد [[خطا]] و اشتباه را می‌شناسد<ref>{{متن حدیث|مَنِ اسْتَقْبَلَ وُجُوهَ الْآرَاءِ، عَرَفَ مَوَاقِعَ الْخَطَإِ}}؛ نهج البلاغه حکمت: ۱۷۳.</ref>.

# '''پیش‌گیری از [[پشیمانی]]''': مشورت از [[ندامت]] و [[پشیمانی]] پیش‌گیری می‌کند. [[امام علی]] {{ع}} ضمن یادآوری این نکته مشورت نکردن را عامل [[پشیمانی]] ذکر می‌کند. در مقابل، اگر هنگام تصمیم‌گیری با افراد [[عاقل]] و صاحب‌نظر مشورت شود و تمام جوانب و زوایای مسئله مورد نظر، به‌دقت مورد بررسی قرار گیرد، معمولاً تصمیمی درست و معقول گرفته می‌شود و در نتیجه، [[ندامت]] و [[پشیمانی]] به دنبال نخواهد داشت. [[امام علی]] {{ع}} بر مشورت با افراد خردمند تأکید دارد و آن را عامل دوری از [[لغزش]] و [[پشیمانی]] می‌داند<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۲ (کتاب)| دانشنامه نهج البلاغه ج۲]]، ص ۷۰۱-۷۰۲.</ref>.