بحث:لباس و پوشاک: تفاوت میان نسخه‌ها

۱۴٬۶۶۵ بایت اضافه‌شده ،  ‏۲۷ آوریل ۲۰۲۵
(صفحه‌ای تازه حاوی «== سادگی == رسول خدا{{صل}} با وجود توانِ پوشیدن بهترین و فاخرترین لباس‌ها، پوشیدن لباس‌های ساده را ترجیح می‌داد. پوشیدن لباس تهیه شده از پنبه، پشم و کتان خشن و نیز لباس وصله شده به دست خود حضرت، در روایات سیره نبوی{{صل}} دیده می‌شود<ref>{{متن حد...» ایجاد کرد)
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
 
برچسب: پیوندهای ابهام‌زدایی
 
خط ۲: خط ۲:
رسول خدا{{صل}} با وجود توانِ پوشیدن بهترین و فاخرترین لباس‌ها، پوشیدن لباس‌های ساده را ترجیح می‌داد. پوشیدن لباس تهیه شده از پنبه، پشم و کتان [[خشن]] و نیز لباس وصله شده به دست خود حضرت، در [[روایات]] سیره نبوی{{صل}} دیده می‌شود<ref>{{متن حدیث|وَ [کَانَ] يَلْبَسُ بُرْداً حِبَرَةً يَمَنِيَّةً وَ شَمْلَةَ جُبَّةٍ صُوفٍ وَ الْغَلِيظَ مِنْ الْقُطْنِ وَ الْكَتَّانِ... وَ كَانَ يَخْصِفُ النَّعْلَ وَ يَرْقَعُ الثَّوْبَ}}. (ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۱۲۶ و ۱۲۷).</ref>.
رسول خدا{{صل}} با وجود توانِ پوشیدن بهترین و فاخرترین لباس‌ها، پوشیدن لباس‌های ساده را ترجیح می‌داد. پوشیدن لباس تهیه شده از پنبه، پشم و کتان [[خشن]] و نیز لباس وصله شده به دست خود حضرت، در [[روایات]] سیره نبوی{{صل}} دیده می‌شود<ref>{{متن حدیث|وَ [کَانَ] يَلْبَسُ بُرْداً حِبَرَةً يَمَنِيَّةً وَ شَمْلَةَ جُبَّةٍ صُوفٍ وَ الْغَلِيظَ مِنْ الْقُطْنِ وَ الْكَتَّانِ... وَ كَانَ يَخْصِفُ النَّعْلَ وَ يَرْقَعُ الثَّوْبَ}}. (ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۱، ص۱۲۶ و ۱۲۷).</ref>.
آن حضرت در وصایایش به [[ابوذر]]، ضمن اشاره به اینکه خودش لباس خشن می‌پوشد، او را نیز به این کار امر کرده تا از [[تکبر]] و [[فخرفروشی]] به دور ماند<ref>{{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} فِي وَصِيَّتِهِ لِأَبِي ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا أَبَا ذَرٍّ إِنِّي أَلْبَسُ الْغَلِيظَ وَ أَجْلِسُ عَلَى الْأَرْضِ وَ أَلْعَقُ أَصَابِعِي وَ أَرْكَبُ الْحِمَارَ بِغَيْرِ سَرْجٍ وَ أُرْدِفُ خَلْفِي فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي يَا أَبَا ذَرٍّ الْبَسِ الْخَشِنَ مِنَ اللِّبَاسِ وَ الصَّفِيقَ مِنَ الثِّيَابِ لِئَلَّا يَجِدَ الْفَخْرُ فِيكَ مَسْلَكاً}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۱۵).</ref>. با توجه به این [[روایت]] روشن می‌شود که اقدام [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[ائمه شیعه]]{{عم}} در پوشیدن لباس [[خشن]] و پشمینه، به جز بُعد سادگی و [[زهد]] و جنبه [[اقتصادی]] آن، از روی [[تواضع]] در برابر [[خداوند]] و برای پرهیز از تجبّر و [[تکبّر]] و تشبّه به [[دنیاطلبان]] بوده است. بدین لحاظ، در برخی [[روایات]] می‌خوانیم که [[امام رضا]]{{ع}} در خلوت لباس خشن و در برابر [[مردم]] لباس بهتر می‌پوشید<ref>{{متن حدیث|عَنِ ابْنِ أَبِي عَبَّادٍ قَالَ: كَانَ جُلُوسُ الرِّضَا{{ع}} فِي الصَّيْفِ عَلَى حَصِيرٍ وَ فِي الشِّتَاءِ عَلَى مِسْحٍ وَ لُبْسُهُ الْغَلِيظَ مِنَ الثِّيَابِ حَتَّى إِذَا بَرَزَ لِلنَّاسِ تَزَيَّنَ لَهُمْ}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۱۷).</ref>. ایشان [[نزدیکان]] خود را نیز به پوشیدن لباس ساده توصیه می‌کرد و آنان را از پوشیدن لباس‌های اشراف‌گونه ـ هرچند از [[حلال]] تهیه شده باشد<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۲۱.</ref> ـ [[نهی]] می‌نمود<ref>[[محمد رضا جباری|جباری، محمد رضا]]، [[سیره اخلاقی پیامبر اعظم - جباری (کتاب)|سیره اخلاقی پیامبر اعظم]]، ص ۱۳۱-۱۴۵.</ref>.
آن حضرت در وصایایش به [[ابوذر]]، ضمن اشاره به اینکه خودش لباس خشن می‌پوشد، او را نیز به این کار امر کرده تا از [[تکبر]] و [[فخرفروشی]] به دور ماند<ref>{{متن حدیث|قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} فِي وَصِيَّتِهِ لِأَبِي ذَرٍّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ يَا أَبَا ذَرٍّ إِنِّي أَلْبَسُ الْغَلِيظَ وَ أَجْلِسُ عَلَى الْأَرْضِ وَ أَلْعَقُ أَصَابِعِي وَ أَرْكَبُ الْحِمَارَ بِغَيْرِ سَرْجٍ وَ أُرْدِفُ خَلْفِي فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي يَا أَبَا ذَرٍّ الْبَسِ الْخَشِنَ مِنَ اللِّبَاسِ وَ الصَّفِيقَ مِنَ الثِّيَابِ لِئَلَّا يَجِدَ الْفَخْرُ فِيكَ مَسْلَكاً}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۱۵).</ref>. با توجه به این [[روایت]] روشن می‌شود که اقدام [[پیامبر اکرم]]{{صل}} و [[ائمه شیعه]]{{عم}} در پوشیدن لباس [[خشن]] و پشمینه، به جز بُعد سادگی و [[زهد]] و جنبه [[اقتصادی]] آن، از روی [[تواضع]] در برابر [[خداوند]] و برای پرهیز از تجبّر و [[تکبّر]] و تشبّه به [[دنیاطلبان]] بوده است. بدین لحاظ، در برخی [[روایات]] می‌خوانیم که [[امام رضا]]{{ع}} در خلوت لباس خشن و در برابر [[مردم]] لباس بهتر می‌پوشید<ref>{{متن حدیث|عَنِ ابْنِ أَبِي عَبَّادٍ قَالَ: كَانَ جُلُوسُ الرِّضَا{{ع}} فِي الصَّيْفِ عَلَى حَصِيرٍ وَ فِي الشِّتَاءِ عَلَى مِسْحٍ وَ لُبْسُهُ الْغَلِيظَ مِنَ الثِّيَابِ حَتَّى إِذَا بَرَزَ لِلنَّاسِ تَزَيَّنَ لَهُمْ}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۱۷).</ref>. ایشان [[نزدیکان]] خود را نیز به پوشیدن لباس ساده توصیه می‌کرد و آنان را از پوشیدن لباس‌های اشراف‌گونه ـ هرچند از [[حلال]] تهیه شده باشد<ref>ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۲۱.</ref> ـ [[نهی]] می‌نمود<ref>[[محمد رضا جباری|جباری، محمد رضا]]، [[سیره اخلاقی پیامبر اعظم - جباری (کتاب)|سیره اخلاقی پیامبر اعظم]]، ص ۱۳۱-۱۴۵.</ref>.
== توجه به رنگ و جنس لباس ==
[[رسول خدا]]{{صل}} برای [[انتخاب]] نوع لباس، گرفتار تکلّف و [[وسواس]] نمی‌شد و از هر آنچه مقدور بود و فراهم می‌شد، استفاده می‌کرد<ref>{{عربی|كان يلبس من الثياب ما وجد، من إزار أو رداء أو قميص أو جبة أو غير ذلك}}. (الغزالی، احیاء علوم الدین، ج۲، ص۳۷۴؛ طباطبایی، سنن النبی{{صل}}، ص۱۷۳).</ref>. البته این بدان معنا نیست که آن حضرت نسبت به [[مستحبات]] و مکروهات و محرماتِ مربوط به لباس بی‌توجه بود.
[[پیامبر اکرم]]{{صل}} در میان رنگ‌ها به لباس سبز رنگ علاقه خاصی داشت<ref>{{عربی|و كان يعجبه الثياب الخضر}}. (الغزالی، احیاء العلوم الدین، ج۲، ص۳۷۴)؛ {{عربی|عن أبي رمثة قال: رأيت رسول الله{{صل}} و عليه بردان أخضر}}. (الترمذی، سنن ترمذی، ج۴، ص۲۰۳).</ref> که شاید این علاقه، به سبز رنگ بودن لباسِ بیشتر [[بهشتیان]] بی‌ارتباط نباشد<ref>در آیه ۲۱ از سوره انسان آمده است: {{متن قرآن|عَالِيَهُمْ ثِيَابُ سُنْدُسٍ خُضْرٌ وَإِسْتَبْرَقٌ}} «بر تن آنان جامه‌هایی سبز از دیبای نازک و دیبای ستبر است» (سوره انسان، آیه ۲۱). بنا به نقل سیوطی از ابی الجوزاء در ذیل همین آیه می‌خوانیم: {{متن حدیث|اكثر ثياب اهلها (الجنة) الخضرة}}؛ بیشتر لباس‌های بهشتیان سبز رنگ است. (السیوطی، الدر المنثور، ج۶، ص۳۰۲)</ref>. حضرت بیش از رنگ سبز، رنگ سفید را برای لباس‌هایش برمی‌گزید و به آن توصیه می‌فرمود؛ چنان که غالب لباس‌های ایشان سفید رنگ بود<ref>{{متن حدیث|وَ أَكْثَرُ ثِيَابِهِ‌{{صل}} الْبَيَاضُ}}. (ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ج۱، ص۱۲۷).</ref> و می‌فرمود: در میان لباس‌ها بهتر از لباس سفید نیست. سفید بپوشید و مُردگان خود را نیز در آن کفن کنید<ref>{{متن حدیث|عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} قَالَ قَالَ النَّبِيُّ{{صل}} لَيْسَ مِنْ لِبَاسِكُمْ شَيْ‌ءٌ أَحْسَنَ مِنَ الْبَيَاضِ فَأَلْبِسُوهُ وَ كَفِّنُوا فِيهِ مَوْتَاكُمْ}}. (الکلینی، الکافی، ج۳، ص۱۴۸، ح۲ و ۳؛ راوندی، الدعوات، ص۲۵۵).</ref>.
یکی از مهم‌ترین [[دلایل]] تأکید آن حضرت به رنگ سفید، بُعد بهداشتی آن است؛ زیرا این رنگ، [[آلودگی]] و چرک را بهتر نمایان می‌کند. در روایتی از رسول خدا{{صل}} آمده: سفید بپوشید؛ چراکه لباس سفید پاکیزه‌تر و نیکوتر است و مردگانتان را نیز در آن کفن کنید<ref>{{متن حدیث|عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} الْبَسُوا الْبَيَاضَ فَإِنَّهُ أَطْيَبُ وَ أَطْهَرُ وَ كَفِّنُوا فِيهِ مَوْتَاكُمْ}}. (الکلینی، الکافی، ج۶، ص۴۴۶؛ الترمذی، سنن ترمذی، ج۴، ص۲۰۳، همو، الشمائل المحمدیة، ص۴۷) این روایت از جابر بن سمره نقل شده است.</ref>.
روایاتی نیز حاکی از آن است که [[رسول خدا]]{{صل}} گاه از لباس‌هایی به رنگ‌های قرمز<ref>{{متن حدیث|عن جابر بن سمرة قال: رأيت النبي{{صل}} في ليلة إضحيان، فجعلت انظر إلى رسول الله{{صل}} و الى القمر و عليه حلة حمراء، فاذا هو عندي احسن من القمر}}. (الترمذی، سنن ترمذی، ج۴، ص۲۰۷، ح۲۹۶۳)</ref>، زعفرانی کم‌رنگ<ref>{{عربی|عن قيلة بنت مخرمة... و عليه (النبي{{صل}}) أسمال مليتين كانتا بزعفران و قد نفضتا...}}. (الترمذی، سنن ترمذی، ج۴، ص۲۰۴، ح۲۹۶۷)؛ {{عربی|أسمال: و هو الثوب الخلق، و مليتين: تصغير مُلائة و هي الازار و الريطة}}. (مبارکفوری، تحفة الاحوذی، ج۸، ص۸۰)</ref> و سیاه<ref>{{متن حدیث|عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ{{ع}} قَالَ: لَبِسَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} الطَّاقَ وَ السَّاجَ وَ الْخَمَائِصَ}}. (الکلینی، الکافی، ج۶، ص۴۴۵ ح۲)؛ {{عربی|الطاق: ضرب من ثياب أو الطيلسان و الساج: الطيلسان الأخضر أو الأسود، و [الخمائص جمع] الخميصة: كساء اسود مربح له عَلَمان}}. (همان، پاورقی) {{عربی|عن عائشة قالت: خرج النبي{{صل}} ذات غداة و عليه مِرط من شعر اسود}}. (الترمذی، سنن ترمذی، ج۴، ص۲۰۴، ح۲۹۶۷).</ref> استفاده کرده است. شایان ذکر است که بر اساس روایات شیعه<ref>بنگرید به: الحر العاملی، وسائل الشیعة، ج۵، ص۲۹.</ref> و [[اهل سنت]]<ref>{{متن حدیث|عن عبدالله بن عمرو قال: مر رجل و عليه ثوبان أحمران فسلم على النبي{{صل}} فلم يرد عليه النبي{{صل}} السلام}}. (الترمذی، سنن ترمذی، ج۴، ص۲۰۱، باب ما جاء فی کراهیة لبس المعصفر للرجال).</ref>، پوشیدن لباس‌هایی با رنگ‌های غلیظِ سرخ و زعفرانی و شبیه به آن، در مجامع عمومی [[مکروه]]، و نزد [[خانواده]] [[مباح]] است. بنابراین [[روایات]] پیش‌گفته بدین معناست که رسول خدا{{صل}} در محیط [[خانه]] و خانواده از لباس‌هایی به رنگ سرخ و زعفرانی بهره می‌جسته است<ref>{{متن حدیث|عَنِ ابْنِ الْقَدَّاحِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ{{ع}} أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ{{صل}} كَانَتْ لَهُ مِلْحَفَةٌ مُوَرَّسَةٌ يَلْبَسُهَا فِي أَهْلِهِ حَتَّى يَرْدَعَ عَلَى جَسَدِهِ وَ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ{{ع}} كُنَّا نَلْبَسُ الْمُعَصْفَرَ فِي الْبَيْتِ}}. (الکلینی، الکافی، ج۶، ص۶۶۸، ح۹)؛ {{متن حدیث|عن محمد بن علي بن الحسين قال: آخر صلاة صلاها رسول الله{{صل}} في ملحفة مورسة متوشحا بها}}. (ابن ابی‌الشیبه، المصنف، ج۱، ص۳۵۰، ح۱۳۶۸ و ج۱۱، ص۷۸، ح۱۹۹۶۷)؛ {{عربی|و كانت له ملحفة مصبوغة بالزعفران}}. (الغزالی، احیاء علوم الدین، ج۲، ص۳۷۴).</ref>. پوشیدن لباس سیاه رنگ نیز براساس روایات اهل بیت{{عم}} [[مکروه]] است<ref>بنگرید به: الحر العاملی، وسائل الشیعة، ج۴، ص۳۸۲.</ref> و از این [[حکم]]، کفش و عبا (بالاپوش) و [[عمامه]] استثنا شده است<ref>{{متن حدیث|كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَكْرَهُ السَّوَادَ إِلَّا فِي ثَلَاثٍ الْخُفِ وَ الْعِمَامَةِ وَ الْكِسَاءِ}}. (الکلینی، الکافی، ج۶، ص۴۴۹، ح۱).</ref>. در [[روایات]] پیشین از سیاه بودن رنگ عبای [[رسول خدا]]{{صل}} در برخی مواقع سخن به میان آمده است.
جنس لباس رسول خدا{{صل}} نیز غالباً پنبه بود و گاه نیز لباس تهیه شده از پشم یا مو می‌پوشید<ref>{{متن حدیث|عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} قَالَ: الْبَسُوا مِنَ الْقُطْنِ فَإِنَّهُ لِبَاسُ رَسُولِ اللَّهِ{{صل}} وَ لِبَاسُنَا وَ لَمْ يَكُنْ يَلْبَسُ الصُّوفَ وَ الشَّعْرَ إِلَّا مِنْ عِلَّةٍ}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۰۳).</ref>. آن حضرت هنگامی که عبایی پشمین و راه‌راه با خطوط سفید و سیاه بر تن می‌کرد، در کنار سفیدیِ ساق و قدمِ او [[زیبا]] می‌نمود<ref>{{متن حدیث|وَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} يَلْبَسُ الشَّمْلَةَ وَ يَأْتَزِرُ بِهَا وَ يَلْبَسُ النَّمِرَةَ وَ يَأْتَزِرُ بِهَا أَيْضاً فَتَحْسُنُ عَلَيْهِ النَّمِرَةُ لِسَوَادِهَا عَلَى بَيَاضِ مَا يَبْدُو مِنْ سَاقَيْهِ وَ قَدَمَيْهِ}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۳۵).</ref>.
آن حضرت پوشیدن [[عمامه]] را توصیه می‌کرد و آن را موجب افزونی [[عزت]] می‌شمرد<ref>{{متن حدیث|عَنِ السَّكُونِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ{{ع}} قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} الْعَمَائِمُ تِيجَانُ الْعَرَبِ فَإِذَا وَضَعُوا الْعَمَائِمَ وَضَعَ اللَّهُ عِزَّهُمْ وَ قَالَ{{ع}} اعْتَمُّوا تَزْدَادُوا حِلْماً}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۱۹).</ref> و حتی [[نماز]] با عمامه را [[افضل]] از نماز بدون عمامه می‌دانست<ref>{{متن حدیث|عَنِ النَّبِيِّ{{صل}} رَكْعَتَانِ بِعِمَامَةٍ أَفْضَلُ مِنْ أَرْبَعَةٍ بِغَيْرِ عِمَامَةٍ}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۱۱۹).</ref>. ایشان معمولاً زیر عمامه، شب‌کلاه بر سر می‌نهاد و گاه از شب‌کلاه بدون عمامه، و از عمامه بدون شب‌کلاه نیز استفاده می‌‌کرد<ref>{{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} يَلْبَسُ الْقَلَانِسَ تَحْتَ الْعَمَائِمِ وَ يَلْبَسُ الْقَلَانِسَ بِغَيْرِ الْعَمَائِمِ وَ الْعَمَائِمَ بِغَيْرِ الْقَلَانِسِ‌}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۳۵).</ref>. رنگ [[عمامه حضرت]] نیز غالباً مشکی و از جنس خز و گاه پشم بود<ref>{{متن حدیث|وَ كَانَ{{صل}} كَثِيراً مَا يَتَعَمَّمُ بِعَمَائِمِ الْخَزِّ السُّودِ فِي أَسْفَارِهِ وَ غَيْرِهَا وَ يَعْتَجِرُ اعْتِجَاراً. وَ قَالَتْ عَائِشَةُ وَ لَقَدْ لَبَسَ رَسُولُ اللَّهِ{{صل}} جُبَّةَ صُوفٍ وَ عِمَامَةَ صُوفٍ ثُمَّ خَرَجَ فَخَطَبَ النَّاسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَمَا رَأَيْتُ شَيْئاً مِمَّا خَلَقَ اللَّهُ تَعَالَى أَحْسَنَ مِنْهُ فِيهَا}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۳۶).</ref>. البته در مواردی که عمامه نداشت، دستمالی بر سر یا پیشانی می‌بست<ref>{{متن حدیث|رُبَّمَا لَمْ تَكُنْ لَهُ الْعِمَامَةُ فَيَشُدُّ الْعِصَابَةَ عَلَى رَأْسِهِ أَوْ عَلَى جَبْهَتِهِ وَ كَانَ شَدُّ الْعِصَابَةِ مِنْ فِعَالِهِ كَثِيراً مَا يُرَى عَلَيْهِ}}. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۳۶).</ref>.
در پایان ناگفته نماند که شرایط [[اقتصادی]] صدر اسلام و نیز منصب [[حاکمیت]] [[رسول خدا]]{{صل}} اقتضا می‌کرد که آن حضرت لباس‌هایی ساده و با کیفیت پایین بپوشد. پس از آن حضرت، [[امام علی]]{{ع}} نیز به همان دلیل مطابق با [[سیره نبوی]]{{صل}} [[رفتار]] می‌کرد، اما دیگر [[معصومان]]{{عم}} از لباس‌هایی با [[زیبایی]] و کیفیت بالاتر بهره می‌بردند<ref>در روایتی چنین می‌خوانیم که سفیان ثوری هنگامی که لباس سفید رنگ زیبایی را بر تن امام صادق{{ع}} دید، با اعتراض، زهد امیرمؤمنان{{ع}} و لباس خشن پوشیدن او را برای امام{{ع}} مطرح کرد. امام صادق{{ع}} نیز در پاسخ فرمود: {{متن حدیث|وَيْحَكَ إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ كَانَ فِي زَمَانٍ ضَيِّقٍ فَإِذَا اتَّسَعَ الزَّمَانُ فَأَبْرَارُ الزَّمَانِ أَوْلَى بِهِ}}؛ وای بر تو! علی بن ابی‌طالب{{ع}} در زمانی همراه با تنگنای اقتصادی می‌زیست، اما در صورت گشایش، نیکانِ زمان به بهره‌مندی از نعمت‌ها سزاوارترند. (الطبرسی، مکارم الأخلاق، ص۹۷).</ref>؛ زیرا از یک سو منصب [[حاکمیت]] را عهده‌دار نبودند و از دیگر سو برای [[مسلمانان]] نیز [[گشایش]] [[اقتصادی]] فراهم شده بود<ref>[[محمد رضا جباری|جباری، محمد رضا]]، [[سیره اخلاقی پیامبر اعظم - جباری (کتاب)|سیره اخلاقی پیامبر اعظم]]، ص ۱۳۱-۱۴۵.</ref>.


== پانویس ==
== پانویس ==
{{پانویس}}
{{پانویس}}
۱۲۹٬۸۰۱

ویرایش