عقل در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = عقل

| مداخل مرتبط = [[عقل در لغت]] - [[عقل در قرآن]] - [[عقل در حدیث]] - [[عقل در نهج البلاغه]] - [[عقل در کلام اسلامی]] - [[عقل در فلسفه اسلامی]] - [[عقل در اخلاق اسلامی]] - [[عقل در معارف مهدویت]] - [[عقل در فقه سیاسی]] - [[عقل در معارف دعا و زیارات]] - [[عقل در معارف و سیره علوی]] - [[عقل در معارف و سیره سجادی]] - [[عقل در معارف و سیره حسینی]] - [[عقل در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]

| پرسش مرتبط  =  

== معناشناسی ==

[[عقل]] عبارت است از قوه‌ای که مهیای قبول [[علم]] است، [[علمی]] که از این طریق به [[انسان]] فایده می‌رساند<ref>حسین راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص۵۷۷.</ref>. اصل آن به معنای لکنت و بستگی زبان و چیزی که مانع از قول و فعل مذموم است<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۴، ص۶۹.</ref>، در مقابل [[جهل]]. [[تعقل]] یعنی [[شناخت]] آنچه قبلاً می‌دانست<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۱، ص۱۵۹.</ref>؛ [[اندیشیدن]] و دریافتن<ref>بهاءالدین خرمشاهی، قرآن کریم، ترجمه، توضیحات و واژه‌نامه، ص۷۷۸.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۴۲۳-۴۲۵.</ref>

== عقل در [[قرآن]] ==

در یکی از [[آیات قرآن]] درباره عقل آمده است: {{متن قرآن|وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ وَمَا يَعْقِلُهَا إِلَّا الْعَالِمُونَ}}<ref>«و این مثل‌ها را برای مردم می‌زنیم و آنها را جز دانشوران درنمی‌یابند» سوره عنکبوت، آیه ۴۳.</ref>.

از واژه‌های مترادف واژه "عقل" در قرآن واژه "لُبّ" است که با عنوان {{متن قرآن| أُوْلُواْ الأَلْبَابِ}} در [[قرآن کریم]] تکرار شده است. قرآن بر عقل و [[تعقل]] تأکید فراوان دارد: {{متن قرآن|كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ}}<ref>«خداوند این چنین آیات خود را برای شما روشن می‌دارد باشد که شما خرد ورزید» سوره بقره، آیه ۲۴۲.</ref>.<ref>محسن معینی، «عقل»، دانشنامه قرآن و قرآن‌پژوهی، ج۲، ص۱۴۶۶.</ref>.

یکی از [[دلایل]] [[وجوب]] [[بعثت انبیا]]، [[ناتوانی]] [[عقل انسان]] در [[درک]] [[مصالح]] و [[مفاسد]] واقعی که منشأ [[احکام]] و قوانینی است که انسان را به [[سعادت دنیوی]] و [[اخروی]] می‌رساند، است؛ لذا بر اساس "[[قاعده لطف]]" بر [[خدای تعالی]] [[واجب]] است، عقل انسان را با [[راهنمایی]] به وسیله [[نبوت]] خاص [[هدایت]] نماید<ref>محمدتقی محمدی، ترجمه و شرح باب حادی‌عشر، ج۱، ص۲۵۴.</ref>.

عقل در کنار کتاب (قرآن)، [[سنت]] و [[اجماع]] یکی از [[ادله]] چهارگانه [[شرعی]] است که در [[اصول فقه]] به‌تفصیل درباره حجیت آن بحث شده است<ref>محمدتقی حکیم، الاصول العامه للفقه المقارن، ص۲۶۳.</ref>. برخی [[مفسران]] عقل را از جنس [[ادراک]] می‌دانند؛ از این حیث که [[قلب]] را به تصدیق گره می‌زند و محکم می‌کند. [[خداوند]] عقل را در [[جان]] و جبلّت [[انسان]] قرار داده است تا [[حق و باطل]] را در [[مقام]] نظر [[درک]] کند و [[خیر و شرّ]] و منافع و مضارّ را در عمل بشناسد. [[حکم عقل]] در موارد نظری، [[حکم]] [[عقل نظری]] و در موارد عمل و مربوط به عمل، حکم [[عقل عملی]] خوانده می‌شود<ref>سید محمد حسین طباطبایی، المیزان، ج۲، ص۲۴۹.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۴۲۳-۴۲۵.</ref>

== کاربرد دلیل عقل ==

عقل یکی از ادلّۀ اربعه و به عنوان یکی از منابع [[استنباط احکام]] اسلامی محسوب می‌شود. فقهای شیعه عقل را به عنوان یکی از ادلۀ چهارگانۀ [[فقه]] در آورده‌اند ولی کاربرد آن را منحصر به مواردی می‌دانند که نصی از [[قرآن]] و سنت وجود نداشته باشد. در میان [[فقها]] [[شیعه]] گروهی (اخباریون)، منکر کاربرد عقل هستند و معتقدند همۀ [[احکام]] و [[قوانین]] مورد نیاز [[بشر]] در [[کتاب و سنت]] بیان شده و موارد [[سکوت]] [[قانون]] ({{عربی|مَا لَا نَصَّ فِيهِ}}) وجود ندارد.

 

 

 

 

 

 

# چنین مواردی از [[احکام الهی]] بوده، ولی در [[کتاب و سنت]] بیان نشده چون [[عقل]] توان رسیدن به آن موارد را داشته و [[شرع]] [[کشف]] آنها را به عقل واگذار کرده است. مانند [[علوم]] و [[شناخت]] [[قوانین]] [[حاکم]] بر [[جهان آفرینش]] که قسمتی را کتاب و سنت بیان کرده و بخشی را به کشف و شناخت عقل بشری واگذار کرده است؛

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مستقلات عقلیه براساس قاعده [[حسن و قبح عقلی]] شامل حکمت عملی و آن دسته از قواعد [[حقوقی]] می‌شود که در منطق تحت عنوان آرای محموده از بدیهیات شمرده شده و در اصول [[فقه]] از آنها به احکام عقلیه«باید انجام بگیرد» {{عربی|يَنْبَغِي أَنْ يُفْعَلَ}} و «نباید انجام بگیرد» {{عربی|يَنْبَغِي أَنْ لَا يُفْعَلَ}} تعبیر شده است<ref>قوانین الاصول، ج۲، ص۲۴؛ الأصول العامه للفقه المقارن، ص۲۸۳.</ref>.

 

 

 

 

 

 

در صورتی که [[حکم عقل]] اصولاً به معنی [[تشریع]] نیست و مفهومی جز [[ادراک]] ندارد؛ و [[احکام]] عقلیه همان [[ادراکات]] عقلیه است و بنابراین تخصیص‌بردار هم نیست. بنابراین [[عقل]] [[حاکم]] با عقل کاشف، مفهوم واحدی خواهد داشت. ولی اگر توجه داشته باشیم که [[حکم عقل]] قلمرویی فراتر از [[احکام شرع]] دارد، مانند مواردی که ذکر شد؛ خواه ناخواه در به دست آوردن [[حکم شرعی]] به عنوان یک منبع تلقی خواهد شد. و باید توجه داشت [[عقل]] منبع حکم فقهی است، یعنی [[فقیه]] که دسترسی به دلیل کتاب و دلیل[[سنت]] و [[اجماع]] پیدا نکرد؛ در [[مقام]] [[استنباط]] عقل، حکم شرعی از منبع عقل استفاده می‌کند، و از این‌رو با [[کتاب و سنت]] از لحاظ منبع بودن، یکسان نخواهد بود؛ و تفاوت آن دو با عقل در دو جهت قابل تصور است:

 

 

 

 

منطق درونی منابع و آثار سیاسی (سیاست‌نامه‌ها) در دوره میانه اسلامی، آنها را چونان نتیجه تأملات عقل عملی و [[علم]] مدنی در این دوره نشان می‌دهد که هرگز نمی‌توان به تفکیک و انتزاع آنها از مبانی عقل عملی این دوره [[حکم]] نمود<ref>داود فیرحی، قدرت، دانش و مشروعیت در اسلام، ص۸۸.</ref>؛ به این ترتیب اینکه دانش سیاسی اسلامی رابطه‌اش با عقل نظری و [[آیات الهی]] چگونه خواهد بود، نیازمند تأملات بیشتری است<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص ۴۲۳-۴۲۵.</ref>.

== پانویس ==