بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| (۶ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{مدخل مرتبط | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = شناخت | | موضوع مرتبط = شناخت | ||
| خط ۷: | خط ۶: | ||
}} | }} | ||
'''عقل''' به معنای بازداشتن و نگهداری | '''عقل'''، واژهای عربی است به معنای بازداشتن و نگهداری. قوۀ مدركه [[انسان]] را نیز عقل میگویند زیرا صاحب خود را از افتادن به ورطههای هلاکت [[حفظ]] میکند. در تعابیر [[دینی]] و [[روایات]] از عقل به رسول باطنی یا حجت باطنی (در کنار رسول ظاهری) یاد شده است. در فرهنگ قرآن وجه تمایز [[انسان]] از حیوان به عقل و [[تعقل]] او دانسته شده است. عقل از نگاه فقهای شیعه یکی از منابع [[استنباط احکام شرعی]] در کنار [[قرآن]]، [[سنت]] و [[اجماع]] و غیر آن است. | ||
== معناشناسی == | == معناشناسی == | ||
| خط ۴۷: | خط ۴۶: | ||
{{اصلی|عقل نظری|عقل عملی}} | {{اصلی|عقل نظری|عقل عملی}} | ||
در کتابهای حکمی، عقل را از جهت نوع فعالیت، در یک تقسیمبندی کلی، به عقل نظری و عملی تقسیم میکنند. عقل نظری به قوه مدرکه کلیات در معقولات گفته میشود که با ترتیب قیاسات و [[اقامه برهان]]، امور نظری را [[کشف]] میکند. [[عقل عملی]]، در مسائل ارزشی، از قبیل [[اخلاق]] و [[حقوق]] و مسائل [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] به کار میرود؛ به این ترتیب که با تشخیص امور نافع از مضر و تفکیک [[حق]] از [[باطل]]، (به زعم خود، در نفس ایجاد [[شوق]] و رغبت برای انجام امور نافع و [[نفرت]] از انجام امور مضر در جزئیات مینماید<ref>الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج۹، ص۸۳.</ref>.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲]]، ص ۱۹۶؛ [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص۵۶۲ ـ ۵۶۴.</ref> | در کتابهای حکمی، عقل را از جهت نوع فعالیت، در یک تقسیمبندی کلی، به عقل نظری و عملی تقسیم میکنند. عقل نظری به قوه مدرکه کلیات در معقولات گفته میشود که با ترتیب قیاسات و [[اقامه برهان]]، امور نظری را [[کشف]] میکند. [[عقل عملی]]، در مسائل ارزشی، از قبیل [[اخلاق]] و [[حقوق]] و مسائل [[اجتماعی]] و [[خانوادگی]] به کار میرود؛ به این ترتیب که با تشخیص امور نافع از مضر و تفکیک [[حق]] از [[باطل]]، (به زعم خود، در نفس ایجاد [[شوق]] و رغبت برای انجام امور نافع و [[نفرت]] از انجام امور مضر در جزئیات مینماید<ref>الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ج۹، ص۸۳.</ref>.<ref>[[محمد تقی فیاضبخش|فیاضبخش، محمد تقی]] و [[فرید محسنی|محسنی، فرید]]، [[ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲ (کتاب)| ولایت و امامت از منظر عقل و نقل ج۲]]، ص ۱۹۶؛ [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص۵۶۲ ـ ۵۶۴.</ref> | ||
== کاربردهای عقل == | |||
[[عقل انسان]] کارکردهای گوناگونی را پذیراست که گاه خلط میان این کارکردها، موجب [[خطا]] یا [[ضعف]] [[استدلال]] میشود؛ از اینرو شایسته است که مراتب مختلف احکام عقلی را جدا کرد: | |||
# '''ابزار فهم:''' هنگامی که عقل به صورت ابزاری در فهم همه اشیا و قضایا و تبیین و [[تفسیر]] منطقی دیگر منابع و سپس سنجش رابطه آنها با یکدیگر و حل تعارض موجود میان آنها به کار گرفته میشود، عقل ابزاری با مصباحی<ref>جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، ج۱، ص۵۸.</ref> یا استنتاجی<ref>شیخ انصاری، مطارح الانظار، ج۲، ص۳۲۴.</ref> خوانده میشود. این نقش عقل را هیچکس حتی اخباریان نمیتوانند [[انکار]] کنند و گریزی از آن نیست، حتی کسی که به زبان آن را انکار میکند، در عمل ناگزیر از آن است؛ زیرا بدون تردید هیچ [[استدلال]] و استنادی به ظواهر [[کتاب و سنت]]، بدون کمک گرفتن از [[قوه عاقله]] سامان نمییابد. | |||
# '''مُدرک [[شارع]] و [[شریعت]]:''' گاه عقل در مرحله مبادی [[احکام]] واقع میشود و نقشی اثباتی ایفا میکند؛ زیرا حجیت [[کتاب و سنت]] و اصل شریعت، باید به [[استدلال]] و [[قناعت]] عقل منتهی شود<ref>صدر، سیدمحمدباقر، بحوث فی علم الاصول، ج۴، ص۱۲۰.</ref>. در حجیت عقل در این نوع مسائل که به مباحث [[اصول دین]] باز میگردد، [[اختلاف]] نظری وجود ندارد<ref>مکارم شیرازی، ناصر، انوار الاصول، ج۲، ص۲۵۸.</ref>. | |||
# '''عقل در [[مقام]] [[امتثال]]:''' عقل گاه در مرحله معلولات [[احکام شرعی]] قرار میگیرد<ref>نایینی، میرزا محمدحسین، اجود التقریرات، ج۲، ص۸۹.</ref> و پس از اثبات حکمی از سوی کتاب و سنت، نقشآفرینی میکند و در [[مقام]] [[امتثال]] به [[لزوم]] عمل به [[اوامر و نواهی]] [[خدا]] [[فرمان]] میدهد<ref>صدر، سیدمحمدباقر، بحوث فی علم الاصول، ج۴، ص۱۲۰.</ref> و [[حاکم]] به حسن [[اطاعت]] و قبح [[عصیان]] مولاست<ref>وحید بهبهانی، محمدباقر، الفوائد الحائریه، ص۳۶۶.</ref> و این از موارد [[عقل عملی]] است. از این عقل میتوان به عنوان عقل پس از [[شرع]]، نام برد؛ یعنی [[حکم]] به اطاعت از آنچه که در شرع الزام به آن ثابت شده است. | |||
# '''عقل در [[مقام]] [[درک]] [[حکم شرعی]]:''' در [[علم اصول فقه]] از درک [[عقل نظری]] و درک ملازمات و رابطههای میان دو یا چند [[حکم]]، بحث میشود<ref>صدر، سیدمحمدباقر، المعالم الجدیده للاصول، ج۱، ص۱۸۲. </ref>، به این صورت که غالباً از یکی از احکام ثابت شده و از راه ملازمه [[عقلی]]، درصدد [[کشف]] حکم شرعی دیگریاند و از آنها به غیرمستقلات عقلی تعبیر میشود<ref>اصفهانی غروی، نهایة الدرایه، ج۲، ص۹؛ مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، ج۲، ص۲۶۴ و ۳۰۰؛ امام خمینی، جواهر الاصول، ج۳، ص۱۵- ۱۶.</ref>.<ref>[[ابوالقاسم مقیمی حاجی|مقیمی حاجی]] و [[سیفالله سخائیفر|سخائیفر]]، [[عقل - مقیمی حاجی و سخائیفر (مقاله)| مقاله «عقل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۳۶۴ ـ ۳۶۶.</ref> | |||
== ویژگیهای عقل == | |||
برای عقل چند ویژگی بیان شده است: | |||
# '''[[رسول]] و حجت باطنی:''' عقل مربی [[باطنی]] است و [[انبیا]] و [[مرسلین]]{{عم}} مربی خارجی هستند که [[راهنمایان]] طریق [[سعادت]] میباشند و این دو با هم بوده و هر کدام بدون دیگری راه به مقصد نمیبرد؛ زیرا عقل بشری خود به تنهایی نمیتواند طریق [[هدایت]] و سعادت را [[کشف]] کند و راهی به [[عالم غیب]] و نشئه [[آخرت]] پیدا کند؛ از طرفی هدایت و [[راهنمایی]] [[پیامبران]]{{عم}} بدون هدایت قوه عقل و [[ادراک عقلی]] مؤثر نمیباشد، پس [[حق تعالی]] این دو نوع مربی را عطا کرد تا تمام استعدادهای نهفته در [[نفوس]] [[انسانها]] به فعلیت برسد<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۲۳۷.</ref>. | |||
# '''عامل [[فضیلت]] [[انسان]] بر سایر موجودات:''' [[برتری]] انسان بر سایر موجودات بهرهمندی انسان از عقل است و با همین قوه ممیزه، صاحب [[تکلیف]] جزا و عقاب میشود؛ زیرا [[شناخت]] دار جزا و عقاب به سبب عقل میباشد<ref>امام خمینی، الطلب و الاراده، ص۷۹؛ صحیفه امام، ج۴، ص۱۷۵.</ref>. | |||
# '''[[قدرت]] مقایسه منافع و مضارّ امور:''' [[انسان]] به وسیله عقل [[اختلافها]] و تمایزها را [[درک]] کرده و در مواجهه با موضوعات مختلف با استفاده از [[نور]] عقل، هر یک از اخلاق فاسده و ملکات رذیله که در تصرف [[شیطان]] است را با منافع و مضار هر یک از [[اخلاق نیکو]] و [[فضایل]] و ملکات نفسانی که در تصرف عقلاند، میسنجد<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۸-۱۹.</ref>. | |||
# '''در شمار دلیلهای [[فقهی]] بودن:''' در فقه شیعه، عقل در کنار کتاب، [[سنت]] و [[اجماع]]، از منابع [[استنباط احکام شرعی]] به شمار میآید<ref>امام خمینی، الاستصحاب، ص۶؛ الاجتهاد و التقلید، ص۶۱.</ref>.<ref>[[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[عقل ۲ - صاحبی (مقاله)| مقاله «عقل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۳۸۴.</ref> | |||
== آفتهای عقل == | |||
عقل یکی از منابع [[شناخت]] است تا زمانی که در تصرف [[قانون الهی]] و [[شرعی]] باشد؛ اما [[عقلی]] که پشتیبانی [[شرع]] و تعالیم انبیا{{عم}} را نپذیرد، [[استقلال]] ندارد و [[بنده]] [[شهوت]]، [[غضب]] و شیطان خواهد بود<ref>امام خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۶۵- ۳۶۶.</ref>. از اینرو برای عقل آفاتی بیان شده است که اگر [[عقل انسان]] گرفتار آنها گردد از [[مسیر حق]] [[منحرف]] شده، قادر به درک حقایق نخواهد بود. این آفتها عبارتانداز: | |||
# '''[[غرور]] و [[خودخواهی]]:''' اگرچه همه [[رذایل نفسانی]] و افکار شیطانی [[دشمن]] عقل است، برخی از آنها از آفات بزرگ عقل به شمار میروند؛ نظیر غرور که [[بیماری]] است که بدون ایجاد درد، قلب و [[روح]] را [[فاسد]] و [[انسان]] را هلاک میکند<ref>امام خمینی، جهاد اکبر، ص۵۱ -۵۲.</ref>. | |||
# '''غضب:''' [[خشم]] و غضب موجب تعطیل شدن قوای [[عقلانی]] [[انسان]] میشود و در این صورت فرد [[خشمگین]] تصمیمات غیرمنطقی و اقدامات غیرعاقلانه انجام میدهد<ref>امام خمینی، صحیفه امام، ج۱۴، ص۳۶۵؛ شرح چهل حدیث، ص۱۳۷.</ref>. همچنین [[غضب]] [[نور]] عقل و [[ایمان]] را خاموش میکند<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۳۶.</ref>. | |||
# '''پرگویی:''' سخنان [[لغو]] و [[بیهوده]] مضر به حال [[روح]] و نفس است و آن را از صفا و [[سلامت]] و [[طمأنینه]] ساقط میکند<ref>امام خمینی، شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص۳۹۱.</ref>. | |||
# '''[[هوای نفس]]:''' هوای نفس، [[دشمن]] خطرناک عقل است؛ به گونهای که تمام [[انوار]] عقل و ایمان را خاموش میکند<ref>امام خمینی، شرح چهل حدیث، ص۱۶۹.</ref>. | |||
# '''[[بیماری]] مزاج:''' بیماریهای جسمی و مزاجی باعث میشود توجه عقل به بدن و مزاج بیشتر شود و هر قدر این توجه به بدن بیشتر شود، [[ادراکات عقلی]] [[ضعیف]] و کمتر میشود؛ زیرا عقل سالم در بدن سالم است<ref>امام خمینی، تقریرات فلسفه، ج۳، ص۳۰-۳۱.</ref>.<ref>[[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[عقل ۲ - صاحبی (مقاله)| مقاله «عقل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۳۸۵.</ref> | |||
== عقل و علم معصوم == | == عقل و علم معصوم == | ||
| خط ۱۰۲: | خط ۱۲۳: | ||
# [[پرونده:1100662.jpg|22px]] [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|'''فرهنگ مطهر''']] | # [[پرونده:1100662.jpg|22px]] [[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|'''فرهنگ مطهر''']] | ||
# [[پرونده:95220153.jpg|22px]] [[سید محمد جعفر سبحانی|سبحانی، سید محمد جعفر]]، [[منابع علم امامان شیعه (کتاب)|'''منابع علم امامان شیعه''']] | # [[پرونده:95220153.jpg|22px]] [[سید محمد جعفر سبحانی|سبحانی، سید محمد جعفر]]، [[منابع علم امامان شیعه (کتاب)|'''منابع علم امامان شیعه''']] | ||
# [[پرونده:IM009875.jpg|22px]] [[ابوالقاسم مقیمی حاجی|مقیمی حاجی]] و [[سیفالله سخائیفر|سخائیفر]]، [[عقل - مقیمی حاجی و سخائیفر (مقاله)| مقاله «عقل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۷''']] | |||
# [[پرونده:IM009875.jpg|22px]] [[باقر صاحبی|صاحبی، باقر]]، [[عقل ۱ - صاحبی (مقاله)| مقاله «عقل»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۷''']] | |||
# [[پرونده:1368102.jpg|22px]] [[احمد دیلمی|دیلمی، احمد]]، [[مبانی و نظام اخلاق (مقاله)| مقاله «مبانی و نظام اخلاق»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۴''']] | |||
# [[پرونده:1368251.jpg|22px]] [[سید علی هاشمی (زاده ۱۳۵۲)|هاشمی، سید علی]]، [[ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی (کتاب)|'''ماهیت علم امام بررسی تاریخی و کلامی''']] | |||
# [[پرونده:136899.jpg|22px]] [[رضا برنجکار|برنجکار، رضا]]، [[عقل و معرفت عقلی (مقاله)|مقاله «عقل و معرفت عقلی»]]، [[دانشنامه امام علی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه امام علی ج۱''']] | |||
# [[پرونده:IM010856.jpg|22px]] [[محمد حسن قدردان قراملکی|قدردان قراملکی، محمد حسن]]، [[قرآن و علم کلام (کتاب)|'''قرآن و علم کلام''']] | |||
{{پایان منابع}} | {{پایان منابع}} | ||