بدون خلاصۀ ویرایش
(←پانویس) |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
}} | }} | ||
==مقدمه== | == مقدمه == | ||
[[صابئیان]] جمع [[صابئی]] و صابئی صفت مرکب از صابِئْ و یای نسبت است<ref>لغت نامه، ج ۱۰، ص ۱۴۷۳۳، «صابئین»</ref>. صابِئْ، واژهای عربی، برگرفته از ریشه «صَبُوء» یا «صَبَأْ» به معنای «خروج» و صابِئْ و صابئی در لغت به معنای کسی است که از [[دینی]] خارج شده و دینی دیگر را بپذیرد<ref>نک: العین، ج ۷، ص۱۷۱؛ لسان العرب، ج ۱، ص۱۰۷ - ۱۰۸؛ مجمع البحرین، ج ۲، ص۵۷۴،»صبأ».</ref>. این معنا را بسیاری از [[مفسران]] [[تأیید]] کردهاند. [[عرب پیش از اسلام]] نیز «صابئی» را به معنای «خارجی» میدانست و آن را درباره [[پیامبر اکرم]]{{صل}} که به [[گمان]] آنها از [[آیین]] [[بتپرستی]] خارج شده بود، به کار میبرد<ref>النهایه، ابن اثیر، ج ۳، ص۳؛ لسان العرب، ج۱، ص ۱۰۸، «صبأ»؛ المفصل، ج ۶، ص۷۰۲.</ref>. این واژه همچنین گاهی درباره کسانی به کار میرفت که به گونهای از پیامبر اکرم{{صل}} حمایت میکردند، چنانکه [[ابوجهل]]، مُطعِم بن عَدِیّ را بدین نام خطاب کرد<ref>اعلام الوری، ج۱، ص۱۳۶.</ref>. به رغم کاربرد واژه صابئی در زبان عربی به معنای خارجی، پیوند دادن سبب نامگذاری صابئیان به خروج آنان از دینِ خود، جای [[تأمل]] دارد؛ زیرا همه فرقههای صابئی اینگونه نیستند. افزون بر آن، یادکرد [[قرآن کریم]] از آنها در کنار [[مؤمنان]]، [[یهودیان]] و [[نصارا]] و اشاره به امکان نجاتشان در صورت [[اعتقاد به مبدأ و معاد]] و عمل صالح<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} «بیگمان از کسانی که (به [[اسلام]]) [[ایمان]] آوردهاند و یهودیان و [[مسیحیان]] و [[صابئان]]، کسانی که به [[خداوند]] و [[روز بازپسین]] [[باور]] دارند و کاری شایسته میکنند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میگردند» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۶۲. {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} «بیگمان (از) [[مؤمنان]] و [[یهودیان]] و [[صابئان]] و [[مسیحیان]]، کسانی که به [[خداوند]] و [[روز بازپسین]] [[ایمان]] آورند و کار شایسته کنند، نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میگردند» [[سوره مائده]]، [[آیه]] ۶۹.</ref>،<ref>تفسیر نمونه، ج ۱، ص۲۸۸.</ref>، اِشعار دارد که [[صابئیان]] در اصل دارای [[آیین توحیدی]] بودهاند و نمیتوان [[خروج از دین]] را اصلیترین ویژگی آنان به شمار آورد. بنابراین، چنانکه برخی [[دانشمندان]] صابئیمذهب نیز گفتهاند، میتوان واژه صابِئ را نه یک واژه عربی و به معنای خارجی، بلکه برگرفته از واژه آرامی «صُبا» به معنای تعمید دانست. برپایه این فرضیه، ناآشنایی به زبان منداییِ آرامی سبب ذکر معانی نامناسب برای صابئیان است<ref>الصابئون، ص۷-۱۰.</ref>. این معنا با توجه به اهمیت فراوان تعمید نزد صابئیان<ref>تریانا: مجید یکتایی، ص۶-۱۶؛ ۲۱-۲۲، ۲۵.</ref> و اینکه از سوی پژوهشگران همان گروه نقل شده، پذیرفتنی است. | |||
[[صابئیان]] جمع [[صابئی]] و صابئی صفت مرکب از صابِئْ و یای نسبت است<ref>لغت نامه، ج ۱۰، ص ۱۴۷۳۳، «صابئین»</ref>. صابِئْ، واژهای | |||
امروزه صابئیان در اصطلاحِ [[ادیان]] به گروهی از [[پیروان]] آیینی نه چندان شناخته شده گفته میشود که به طور عمده در مناطقی از [[ایران]] و [[عراق]] سکونت دارند<ref>تفسیر نمونه، ج ۱، ص۲۹۰؛ نیز نک: تفسیر کوثر، ج ۱، ص۲۲۹؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۸-۹، ۷۰.</ref>. درباره سبب نامگذاری صابئیان به این نام، نوع [[دین]]، پیشینه [[تاریخی]]، [[پیامبران]] آنها و جز آن دیدگاههایی ارائه شدهاند. با وجود این، به نظر میرسد [[حکم]] بسیاری از دانشمندان، اعم از [[مفسران]] و لغویان به [[کفر]] صابئیان با [[عنایت]] به [[ماده]] و ریشه نام آنان بوده است. [[قرآن کریم]] سه بار از صابئیها به صراحت یاد کرده است.<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} «بیگمان از کسانی که (به [[اسلام]]) ایمان آوردهاند و یهودیان [[و]] مسیحیان و صابئان، کسانی که به خداوند و روز بازپسین [[باور]] دارند و کاری شایسته میکنند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میگردند» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۶۲. {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} «بیگمان (از) [[مؤمنان]] و [[یهودیان]] و [[صابئان]] و [[مسیحیان]]، کسانی که به [[خداوند]] و [[روز بازپسین]] [[ایمان]] آورند و کار شایسته کنند، نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میگردند» [[سوره مائده]]، آیه ۶۹؛ {{متن قرآن|هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ}} «اینان دو گروه دشمنند که درباره پروردگارشان با هم به [[دشمنی]] برخاستند، پس بر (تن) آنان که [[کفر]] ورزیدند جامهای از [[آتش]] بریدهاند، از فراز سرشان آب | امروزه صابئیان در اصطلاحِ [[ادیان]] به گروهی از [[پیروان]] آیینی نه چندان شناخته شده گفته میشود که به طور عمده در مناطقی از [[ایران]] و [[عراق]] سکونت دارند<ref>تفسیر نمونه، ج ۱، ص۲۹۰؛ نیز نک: تفسیر کوثر، ج ۱، ص۲۲۹؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۸-۹، ۷۰.</ref>. درباره سبب نامگذاری صابئیان به این نام، نوع [[دین]]، پیشینه [[تاریخی]]، [[پیامبران]] آنها و جز آن دیدگاههایی ارائه شدهاند. با وجود این، به نظر میرسد [[حکم]] بسیاری از دانشمندان، اعم از [[مفسران]] و لغویان به [[کفر]] صابئیان با [[عنایت]] به [[ماده]] و ریشه نام آنان بوده است. [[قرآن کریم]] سه بار از صابئیها به صراحت یاد کرده است.<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالنَّصَارَى وَالصَّابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} «بیگمان از کسانی که (به [[اسلام]]) ایمان آوردهاند و یهودیان [[و]] مسیحیان و صابئان، کسانی که به خداوند و روز بازپسین [[باور]] دارند و کاری شایسته میکنند، پاداششان نزد پروردگارشان است و نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میگردند» [[سوره بقره]]، [[آیه]] ۶۲. {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} «بیگمان (از) [[مؤمنان]] و [[یهودیان]] و [[صابئان]] و [[مسیحیان]]، کسانی که به [[خداوند]] و [[روز بازپسین]] [[ایمان]] آورند و کار شایسته کنند، نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میگردند» [[سوره مائده]]، آیه ۶۹؛ {{متن قرآن|هَذَانِ خَصْمَانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيَابٌ مِنْ نَارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُءُوسِهِمُ الْحَمِيمُ}} «اینان دو گروه دشمنند که درباره پروردگارشان با هم به [[دشمنی]] برخاستند، پس بر (تن) آنان که [[کفر]] ورزیدند جامهای از [[آتش]] بریدهاند، از فراز سرشان آب جوش میریزند» [[سوره حج]]، آیه ۱۹.</ref> پیش از [[آیات]] سوره بقره و [[مائده]] که تا حدودی [[سیاق]] و لفظ واحدی دارند، از [[نکوهش]] یهودیان و به طور کلی [[اهل کتاب]] به سبب [[کاهلی]] در عمل یاد<ref>{{متن قرآن|قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَسْتُمْ عَلَى شَيْءٍ حَتَّى تُقِيمُوا التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ}} «بگو: ای اهل کتاب! تا تورات و انجیل و آنچه را از پروردگارتان به سوی شما فرو فرستاده شده است بر پا ندارید بر حق نیستید؛ و بیگمان آنچه از پروردگارت به سوی تو فرو فرستاده شده است بر سرکشی و کفر بسیاری از آنان میافزاید پس بر گروه کافران اندوه مخور» سوره مائده، آیه ۶۸.</ref> و در ادامه تأکید شده است که صِرف داشتن عنوان ظاهری [[مؤمن]]، [[یهودی]]، [[نصرانی]] یا [[صابئی]] برای [[نجات]] و [[رستگاری]] کافی نیست، بلکه فقط [[ایمان به خدا]] و [[روز قیامت]] و [[عمل صالح]] [[و]] [[پایبندی]] به آموزههای [[کتابهای آسمانی]] است که [[انسان]] را [[رستگار]] میکند و [[پاداش الهی]] و نجات از [[عذاب]] [[خدا]] را در پی دارد: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَى مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَعَمِلَ صَالِحًا فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}} پیش از [[آیه]] ۱۷ [[سوره]] [[حجّ]] نیز به [[اختلاف مردم]] درباره [[خدا]] و سخنان بیدلیل آنان در این مورد و نیز [[عبادت]] زبانی و نه [[قلبی]] برخی از آنها و [[نکوهش شرک]] [[مشرکان]] اشاره و در ادامه با نام بردن از [[مسلمانان]]، [[یهودیان]]، [[مسیحیان]]، صابئیها، [[مجوس]] و مشرکان [[وعده]] داده شده است که [[خداوند]] در [[روز قیامت]] میان آنان [[داوری]] کرده، [[حق]] را از [[باطل]] جدا خواهد ساخت: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هَادُوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا إِنَّ اللَّهَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ}}<ref>«خداوند میان کسانی که ایمان دارند و کسانی که یهودیاند و صابئان و مسیحیان و زرتشتیان و کسانی که شرک میورزند در روز رستخیز داوری میکند، بیگمان خداوند بر هر چیزی گواه است» سوره حج، آیه ۱۷.</ref> افزون بر [[آیات]] یادشده، [[مفسران]] شماری دیگر از آیات را ناظر به صابئیها نیز دانستهاند؛ از جمله، آنها را از مصادیق «[[اهل کتاب]]»<ref>کشف الاسرار، ج ۴، ص۱۱۰.</ref> و تعبیر {{متن قرآن|الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ}}<ref>سوره توبه، آیه ۲۹.</ref> دانستهاند<ref>تفسیر ثعلبی، ج ۵، ص۲۸.</ref>. برخی در [[تفسیر]] جمله {{متن قرآن|لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ}}<ref>سوره حج، آیه ۴۰.</ref>، [[صومعه]] را نام پرستشگاه [[صابئیان]] دانستهاند<ref>جامع البیان، ج ۱۷، ص۱۲۵؛ روض الجنان، ج ۱۳، ص۳۳۷.</ref>؛ همچنین گفتهاند که تعبیر {{متن قرآن|وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا}}<ref>«و بگو سپاس خداوند را که نه فرزندی گزیده است و نه او را در فرمانروایی انبازی و نه او را از سر زبونی، سرپرستی است و او را چنان که باید بزرگ میدار!» سوره اسراء، آیه ۱۱۱.</ref> [[نفی]] [[عقیده]] صابئیهاست که میپنداشتند خداوند بدون اولیای خویش در اداره جهان درمانده میشود<ref>تفسیر گازر، ج ۵، ص۳۴۶؛ جامع البیان، ج ۱۵، ص۱۲۶.</ref>. از یادکرد صابئیان در کنار [[مؤمنان]] (مسلمانان)، یهودیان و مسیحیان و با توجه به تأکید [[قرآن کریم]] بر اینکه صِرف داشتن عنوان [[مؤمن]]، [[یهودی]]، [[مسیحی]] یا [[صابئی]] برای [[نجات]] و [[رستگاری]] کافی نیست، بلکه [[ایمان]] و [[عمل صالح]] لازم است، میتوان بهدست آورد که آنان نیز دارای [[دین]] و شریعتی مخصوص به خود و متفاوت با [[یهودیت]] و [[نصرانیت]] بودهاند<ref>نک: المیزان، ج ۱، ص۱۹۳؛ من وحی القرآن، ج ۲، ص۷۰-۷۲؛ تفسیر نمونه، ج ۱، ص۲۸۳.</ref>. به گفته برخی [[مفسران]]، به سبب یادکرد جداگانه از [[مشرکان]] در [[آیه]] ۱۷ [[سوره]] [[حجّ]] / ۲۲، نمیتوان صابئیها را [[مشرک]] به تمام معنا دانست،<ref>نک: تفسیر نمونه، ج ۱، ص۲۸۸؛ ج ۱۴، ص۴۶.</ref> بلکه میتوان آنان را نیز مانند [[یهودیان]] و [[مسیحیان]] در اصل دارای [[دین توحیدی]] دانست. | ||
مؤید دیگر بر [[توحیدی]] بودن [[اصل دین]] صابئیها و [[اعتقاد]] آنان به [[مبدأ و معاد]]، این است که [[قرآن کریم]] از فقدان [[حزن]] و [[هراس]] برای آنان در [[روز]] [[قیامت]]، در صورت [[ایمان به خدا]] و [[روز واپسین]] سخن گفته است. این مطلب دستکم بر این معنا اِشعار دارد که مؤمنانِ حقیقیِ صابئی همچون مؤمنانِ حقیقیِ [[یهود]] و [[نصارا]] در عصر خود از [[رستگاران]] به شمار میآیند.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، | مؤید دیگر بر [[توحیدی]] بودن [[اصل دین]] صابئیها و [[اعتقاد]] آنان به [[مبدأ و معاد]]، این است که [[قرآن کریم]] از فقدان [[حزن]] و [[هراس]] برای آنان در [[روز]] [[قیامت]]، در صورت [[ایمان به خدا]] و [[روز واپسین]] سخن گفته است. این مطلب دستکم بر این معنا اِشعار دارد که مؤمنانِ حقیقیِ صابئی همچون مؤمنانِ حقیقیِ [[یهود]] و [[نصارا]] در عصر خود از [[رستگاران]] به شمار میآیند.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۹.</ref> | ||
==زیستگاه صابییان== | == زیستگاه صابییان == | ||
مفسران درباره وجود [[تاریخی]] صابئیها در عصر [[نزول قرآن]] سخنی نگفتهاند؛ ولی یادکرد قرآن کریم از آنان در کنار [[پیروان ادیان]] دیگر نشان میدهد که [[صابئیان]] نیز مانند یهودیان، مسیحیان، [[مجوس]] و مشرکان در آن [[زمان]] [[جمعیت]] فراوانی داشتهاند<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص۱۱-۱۴.</ref>. با این حال، [[منابع تاریخی]] چندان به زوایای حضور صابئیها در [[عصر ظهور اسلام]] نپرداختهاند، تا جایی که برخی | مفسران درباره وجود [[تاریخی]] صابئیها در عصر [[نزول قرآن]] سخنی نگفتهاند؛ ولی یادکرد قرآن کریم از آنان در کنار [[پیروان ادیان]] دیگر نشان میدهد که [[صابئیان]] نیز مانند یهودیان، مسیحیان، [[مجوس]] و مشرکان در آن [[زمان]] [[جمعیت]] فراوانی داشتهاند<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص۱۱-۱۴.</ref>. با این حال، [[منابع تاریخی]] چندان به زوایای حضور صابئیها در [[عصر ظهور اسلام]] نپرداختهاند، تا جایی که برخی محققان ضمن تصریح به اینکه حلقه اتصال [[تاریخ]] صابئیان در عصر ظهور اسلام مفقود است، از کنار این بحث گذشتهاند<ref>نک: پژوهشی درباره صابئین، ص۴۲.</ref>. در این میان برخی از پژوهشگران بر این باورند که صابئیان در اواخر [[حکومت]] اَشکانی از شمال [[سوریه]] به خوزستان انتقال یافته و سکونت دائمی [[اختیار]] کرده بودند و در [[صدر اسلام]] از ساکنان بومی و قدیمی منطقه میشان در نزدیکی استان خوزستان به شمار میآمدند. ادامه سکونت [[صابئیان]] در همان ناحیه تا سده نهم [[هجری]] و [[مهاجرت]] آنان به [[مغرب]] و جنوب این ناحیه که پس از [[توسعه]] [[قلمرو حکومت]] [[آل مشعشع]] در [[خوزستان]] رخ داد و دوام حضور ایشان در [[اهواز]]، [[محمّره]] (خرمشهر)، عماره و [[بصره]] تا امروز، بهترین قرینه بر وجود [[پیروان]] [[دین]] [[صابئی]] در شمال شرقی [[شبه جزیره عرب]] در عصر [[نزول قرآن]] است. بر همین اساس وجود افراد یا گروههای دیگری از آنها را میتوان در مناطق دیگری از [[عربستان]]، از جمله سواحل [[حجاز]] و [[یمن]] و بیشتر در سواحل خلیج فارس از زمانهای دور پیشبینی کرد<ref>یادنامه شهید مطهری، ج ۲، ص۴۷ - ۴۹.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۱.</ref> | ||
==دین صابییان== | == دین صابییان == | ||
تعیین دین [[صابئیان]] مهمترین دغدغه [[مفسران]] است و آنها غالباً بدون ارائه [[ادله]] و شواهد، نظرهایی دادهاند. برهمین اساس، [[منابع تفسیری]] آکنده از دیدگاههای متعدد و متعارضی است که گاه نشان از سردرگمی مفسران دارد؛ به گونهای که آنها را از اظهارنظر [[قطعی]] بازداشته است<ref>تفسیر ابن ابیحاتم، ج ۱، ص۱۲۷ - ۱۲۸؛ جامع البیان، ج ۱، ص۲۵۲ - ۲۵۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۳، ص۵۳۶.</ref>. به [[عقیده]] [[مقاتل]]، آنها در عین [[نماز]] گزاردن به سوی [[قبله]] و [[تلاوت]] [[زبور]]، [[ستاره]] نیز میپرستند<ref>تفسیر مقاتل، ج ۱، ص۱۱۲.</ref>. برخی مفسران بدون تعیین دین، صابئیها را قومی [[موحد]] و [[معتقد]] به برخی از [[پیامبران]] و نیز تأثیر [[ستارگان]] دانستهاند<ref>تفسیر مراغی، ج ۱، ص۱۳۴.</ref>. برخی دیگر به بیان خروج صابئیان از دین اصلی خود بسنده کردهاند<ref>التبیان، ج ۳، ص۵۹۲؛ البحر المحیط، ج ۱، ص۳۸۶؛ تفسیر لاهیجی، ج ۱، ص۶۰.</ref>. به عقیده برخی مفسران، صابئیها در شمار هیچ یک از [[ادیان]] [[مجوس]]، [[یهودیت]] و [[مسیحیت]] و نیز [[مشرکان]] نیستند، بلکه بر [[فطرت]] خود ماندهاند و نمیتوان برای آنان [[دینی]] را معین ساخت<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص۱۸۳ – ۱۸۴؛ نیز نک: الوجیز، ج ۱، ص۱۱۴.</ref>. [[دین حضرت نوح]]{{ع}}<ref>الفواتح الالهیه، ج ۱، ص۳۵.</ref>، قومی از [[یهود]]<ref>کشف الاسرار، ج ۶، ص۳۴۰؛ تفسیر جلالین، ص۱۲۲.</ref>، فرقهای از [[مسیحیان]]<ref>البحر المدید، ج ۳، ص۵۲۱.</ref>، گروهی میان مسیحیت و مجوس<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص۸۴.</ref>، قومی میان یهودیت و مجوس<ref>الوجیز، ج ۱، ص۱۱۴.</ref>، آمیختهای از [[یهودیت]]، [[مجوسیت]] و اندکی از [[آیین]] حَرّانی<ref>المیزان، ج ۱، ص۱۹۶.</ref>، [[پیروان]] [[حضرت یحیی]]{{ع}}<ref>نک: تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص۴۶.</ref> و کسانی که با [[خروج از دین]] [[یهودیت]] و [[مسیحیت]]، به [[پرستش ملائکه]] و [[ستارگان]] روی آوردند<ref>الکشاف، ج ۱، ص۱۴۶؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص۵۱؛ روح البیان، ج ۱، ص۱۵۳.</ref>، دیگر دیدگاههای ارائه شده در این زمینهاند. | تعیین دین [[صابئیان]] مهمترین دغدغه [[مفسران]] است و آنها غالباً بدون ارائه [[ادله]] و شواهد، نظرهایی دادهاند. برهمین اساس، [[منابع تفسیری]] آکنده از دیدگاههای متعدد و متعارضی است که گاه نشان از سردرگمی مفسران دارد؛ به گونهای که آنها را از اظهارنظر [[قطعی]] بازداشته است<ref>تفسیر ابن ابیحاتم، ج ۱، ص۱۲۷ - ۱۲۸؛ جامع البیان، ج ۱، ص۲۵۲ - ۲۵۳؛ التفسیر الکبیر، ج ۳، ص۵۳۶.</ref>. به [[عقیده]] [[مقاتل]]، آنها در عین [[نماز]] گزاردن به سوی [[قبله]] و [[تلاوت]] [[زبور]]، [[ستاره]] نیز میپرستند<ref>تفسیر مقاتل، ج ۱، ص۱۱۲.</ref>. برخی مفسران بدون تعیین دین، صابئیها را قومی [[موحد]] و [[معتقد]] به برخی از [[پیامبران]] و نیز تأثیر [[ستارگان]] دانستهاند<ref>تفسیر مراغی، ج ۱، ص۱۳۴.</ref>. برخی دیگر به بیان خروج صابئیان از دین اصلی خود بسنده کردهاند<ref>التبیان، ج ۳، ص۵۹۲؛ البحر المحیط، ج ۱، ص۳۸۶؛ تفسیر لاهیجی، ج ۱، ص۶۰.</ref>. به عقیده برخی مفسران، صابئیها در شمار هیچ یک از [[ادیان]] [[مجوس]]، [[یهودیت]] و [[مسیحیت]] و نیز [[مشرکان]] نیستند، بلکه بر [[فطرت]] خود ماندهاند و نمیتوان برای آنان [[دینی]] را معین ساخت<ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۱، ص۱۸۳ – ۱۸۴؛ نیز نک: الوجیز، ج ۱، ص۱۱۴.</ref>. [[دین حضرت نوح]]{{ع}}<ref>الفواتح الالهیه، ج ۱، ص۳۵.</ref>، قومی از [[یهود]]<ref>کشف الاسرار، ج ۶، ص۳۴۰؛ تفسیر جلالین، ص۱۲۲.</ref>، فرقهای از [[مسیحیان]]<ref>البحر المدید، ج ۳، ص۵۲۱.</ref>، گروهی میان مسیحیت و مجوس<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص۸۴.</ref>، قومی میان یهودیت و مجوس<ref>الوجیز، ج ۱، ص۱۱۴.</ref>، آمیختهای از [[یهودیت]]، [[مجوسیت]] و اندکی از [[آیین]] حَرّانی<ref>المیزان، ج ۱، ص۱۹۶.</ref>، [[پیروان]] [[حضرت یحیی]]{{ع}}<ref>نک: تفسیر نمونه، ج ۱۴، ص۴۶.</ref> و کسانی که با [[خروج از دین]] [[یهودیت]] و [[مسیحیت]]، به [[پرستش ملائکه]] و [[ستارگان]] روی آوردند<ref>الکشاف، ج ۱، ص۱۴۶؛ جوامع الجامع، ج ۱، ص۵۱؛ روح البیان، ج ۱، ص۱۵۳.</ref>، دیگر دیدگاههای ارائه شده در این زمینهاند. | ||
به رغم این [[اختلافها]]، [[کفر]] و ستارهپرستی، شایعترین نسبتی است که [[مفسران]] به صابئیها دادهاند<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص۴۸؛ التبیان، ج ۳، ص۵۹۲؛ التفسیر الکبیر، ج ۳، ص۵۳۶.</ref>. به هر حال، ظاهر [[آیات قرآن]] به [[توحیدی]] بودن [[دین]] و [[اعتقاد]] آنان به [[مبدأ و معاد]] اِشعار دارد و دیدگاههای مفسران بیشتر بر اساس وضع [[دینی]] کنونی آنها و نیز مستند به منابع نوشته شده درباره آنها ارائه شدهاند. | به رغم این [[اختلافها]]، [[کفر]] و ستارهپرستی، شایعترین نسبتی است که [[مفسران]] به صابئیها دادهاند<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص۴۸؛ التبیان، ج ۳، ص۵۹۲؛ التفسیر الکبیر، ج ۳، ص۵۳۶.</ref>. به هر حال، ظاهر [[آیات قرآن]] به [[توحیدی]] بودن [[دین]] و [[اعتقاد]] آنان به [[مبدأ و معاد]] اِشعار دارد و دیدگاههای مفسران بیشتر بر اساس وضع [[دینی]] کنونی آنها و نیز مستند به منابع نوشته شده درباره آنها ارائه شدهاند. | ||
نکته دیگر اینکه [[صابئیان]] به دو گروه حَرّانیان و مَندائیان قسمت میشوند و به نظر میرسد عمده آرای ارائه شده بر گروه [[حرانیان]] انطباق دارند و ناآشنایی مفسران با مندائیان سبب ارائه این نظرها درباره همه صابئیها شده است. این در حالی است که اساساً [[صابئی]] بودن حرانیان با برخی [[تردیدها]] روبهروست. | نکته دیگر اینکه [[صابئیان]] به دو گروه حَرّانیان و مَندائیان قسمت میشوند و به نظر میرسد عمده آرای ارائه شده بر گروه [[حرانیان]] انطباق دارند و ناآشنایی مفسران با مندائیان سبب ارائه این نظرها درباره همه صابئیها شده است. این در حالی است که اساساً [[صابئی]] بودن حرانیان با برخی [[تردیدها]] روبهروست. | ||
در برخی از منابع، [[حضرت آدم]]، شیتل ([[شیث]])، [[سام]]، رام، نوح و یحیی{{ع}} به عنوان [[پیامبران]] صابئیان مندائی و [[حضرت ادریس]]، عاذیمون و جز آن به عنوان پیامبران حرانیها یاد شدهاند<ref>الآثار الباقیه، ص۴۰۷-۴۰۸؛ الملل و النحل، ج ۲، ص۵۶؛ [[پژوهشی]] درباره [[صابئین]]، ص۵۵-۵۶، ۸۰-۸۴.</ref> از سوی دیگر بر اساس [[آموزههای اسلامی]]، [[پیامبران صاحب شریعت]] عبارتاند از [[حضرت نوح]]، ابراهیم، [[موسی]]، [[عیسی]]{{ع}} و [[پیامبر اکرم]]{{صل}}<ref>الکافی، ج ۱، ص۱۷۵؛ الخصال، ص۳۰۰.</ref>. حال از آنجا که صابئیان گروهی جدا از [[یهودیان]] و مسیحیاناند و نیز خود آنان به رغم [[بزرگداشت]] [[حضرت ابراهیم]]{{ع}}، او را به عنوان [[پیامبر]] خود یاد نکردهاند<ref>الصابئة المندائیون، ص ۶۹-۷۶.</ref>، میتوان گفت که آنها آیین خود را از حضرت ابراهیم{{ع}} هم نگرفتهاند. | در برخی از منابع، [[حضرت آدم]]، شیتل ([[شیث]])، [[سام]]، رام، نوح و یحیی{{ع}} به عنوان [[پیامبران]] صابئیان مندائی و [[حضرت ادریس]]، عاذیمون و جز آن به عنوان پیامبران حرانیها یاد شدهاند<ref>الآثار الباقیه، ص۴۰۷-۴۰۸؛ الملل و النحل، ج ۲، ص۵۶؛ [[پژوهشی]] درباره [[صابئین]]، ص۵۵-۵۶، ۸۰-۸۴.</ref> از سوی دیگر بر اساس [[آموزههای اسلامی]]، [[پیامبران صاحب شریعت]] عبارتاند از [[حضرت نوح]]، ابراهیم، [[موسی]]، [[عیسی]]{{ع}} و [[پیامبر اکرم]]{{صل}}<ref>الکافی، ج ۱، ص۱۷۵؛ الخصال، ص۳۰۰.</ref>. حال از آنجا که صابئیان گروهی جدا از [[یهودیان]] و مسیحیاناند و نیز خود آنان به رغم [[بزرگداشت]] [[حضرت ابراهیم]]{{ع}}، او را به عنوان [[پیامبر]] خود یاد نکردهاند<ref>الصابئة المندائیون، ص ۶۹-۷۶.</ref>، میتوان گفت که آنها آیین خود را از حضرت ابراهیم{{ع}} هم نگرفتهاند. | ||
از سوی دیگر حضرت یحیی{{ع}} نیز پیامبر [[اولواالعزم]] و [[صاحب شریعت]] نیست و خود مندائیان هم او را نه به عنوان [[پیامبری]] صاحب [[دین جدید]]، بلکه به عنوان مبلغ و مروّج [[دین]] مندائی به رسمیت میشناسند<ref>الصابئة المندائیون، ص۶۹؛ الصابئون، ص۶۱-۶۲.</ref>. با توجه به این مقدمات میتوان ادعا کرد، چنانکه برخی از [[مفسران]] نیز گفتهاند، دین صابئیها و دستکم مندائیان، برگرفته از [[شریعت]] [[حضرت نوح]]{{ع}} است<ref>الفواتح الالهیه، ج ۱، ص۳۵.</ref>؛ به ویژه اینکه خود آنها نیز وی را از جمله [[پیامبران]] خویش به شمار آوردهاند. دیدگاه برخی [[فقها]] نیز مؤید [[اهل کتاب]] بودن [[صابئیان]] است. فقها از دیرباز ضمن بحث درباره اهل کتاب بودن صابئیان آرای مختلفی ارائه کردهاند: بیشتر [[فقهای شیعه]] مانند [[شیخ مفید]]<ref>المقنعه، ص۲۷۰ - ۲۷۱.</ref>، [[شیخ طوسی]]<ref>النهایه، طوسی، ص۲۹۱-۲۹۲.</ref>، [[ابن ادریس حلی]]<ref>السرائر، ج ۲، ص۶.</ref> و [[صاحب جواهر]]<ref>جواهر الکلام، ج ۱، ص۲۳۱.</ref>اهل کتاب بودن صابئیان را نپذیرفتهاند؛ اما برخی با این مبنا که اصطلاح «اهل کتاب» شامل [[پیروان]] هر [[دین آسمانی]] میشود، با [[تمسک به آیات]] مربوط به صابئیان و مراجعه به مضامین موجود در کتابهای آنان، صابئیان را نیز از اهل کتاب و دین آنان را منسوب به [[انبیای الهی]] دانستهاند<ref>تعمیدیان غریب، ص۲۹-۳۰؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۱۷، ۲۱-۲۲.</ref>. از میان [[فقهای اهل سنت]] نیز [[شافعی]]، آنان را اهل کتاب<ref>الام، ج ۴، ص۲۵۴.</ref>، [[ابوحنیفه]]، طایفهای از [[مسیحیت]]<ref>المبسوط، ج ۴، ص۲۱۱.</ref> و [[مالک بن انس]] متفاوت با اهل کتاب دانسته است<ref>المدونة الکبری، ج ۲، ص۴۶ - ۴۷؛ ج ۳، ص۳۶۵.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، | از سوی دیگر حضرت یحیی{{ع}} نیز پیامبر [[اولواالعزم]] و [[صاحب شریعت]] نیست و خود مندائیان هم او را نه به عنوان [[پیامبری]] صاحب [[دین جدید]]، بلکه به عنوان مبلغ و مروّج [[دین]] مندائی به رسمیت میشناسند<ref>الصابئة المندائیون، ص۶۹؛ الصابئون، ص۶۱-۶۲.</ref>. با توجه به این مقدمات میتوان ادعا کرد، چنانکه برخی از [[مفسران]] نیز گفتهاند، دین صابئیها و دستکم مندائیان، برگرفته از [[شریعت]] [[حضرت نوح]]{{ع}} است<ref>الفواتح الالهیه، ج ۱، ص۳۵.</ref>؛ به ویژه اینکه خود آنها نیز وی را از جمله [[پیامبران]] خویش به شمار آوردهاند. دیدگاه برخی [[فقها]] نیز مؤید [[اهل کتاب]] بودن [[صابئیان]] است. فقها از دیرباز ضمن بحث درباره اهل کتاب بودن صابئیان آرای مختلفی ارائه کردهاند: بیشتر [[فقهای شیعه]] مانند [[شیخ مفید]]<ref>المقنعه، ص۲۷۰ - ۲۷۱.</ref>، [[شیخ طوسی]]<ref>النهایه، طوسی، ص۲۹۱-۲۹۲.</ref>، [[ابن ادریس حلی]]<ref>السرائر، ج ۲، ص۶.</ref> و [[صاحب جواهر]]<ref>جواهر الکلام، ج ۱، ص۲۳۱.</ref>اهل کتاب بودن صابئیان را نپذیرفتهاند؛ اما برخی با این مبنا که اصطلاح «اهل کتاب» شامل [[پیروان]] هر [[دین آسمانی]] میشود، با [[تمسک به آیات]] مربوط به صابئیان و مراجعه به مضامین موجود در کتابهای آنان، صابئیان را نیز از اهل کتاب و دین آنان را منسوب به [[انبیای الهی]] دانستهاند<ref>تعمیدیان غریب، ص۲۹-۳۰؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۱۷، ۲۱-۲۲.</ref>. از میان [[فقهای اهل سنت]] نیز [[شافعی]]، آنان را اهل کتاب<ref>الام، ج ۴، ص۲۵۴.</ref>، [[ابوحنیفه]]، طایفهای از [[مسیحیت]]<ref>المبسوط، ج ۴، ص۲۱۱.</ref> و [[مالک بن انس]] متفاوت با اهل کتاب دانسته است<ref>المدونة الکبری، ج ۲، ص۴۶ - ۴۷؛ ج ۳، ص۳۶۵.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۲.</ref> | ||
==فرقههای صابیی و نسبت آنها با صابییان یادشده در [[قرآن]]== | == فرقههای صابیی و نسبت آنها با صابییان یادشده در [[قرآن]] == | ||
یکی از ابهامات موجود در باره صابئیها، تعیین [[صابئیان]] یادشده در قرآن و نسبت آنان با صابئیان موجود است. صابئیان کنونی متشکل از دو گروه مندائیان و حرّانیاناند؛ اما نگاهی گذرا به [[منابع تفسیری]] نشان میدهد که تقسیم صابئیان به دو گروه یادشده مورد توجه [[مفسران]] نبوده و در نتیجه پاسخ به این [[پرسش]] نیز محور کار آنها قرار نگرفته است. با توجه به نامعلوم بودن ویژگیهای [[دینی]] صابئیان [[عصر نزول]]، دستیابی به نتیجه [[قطعی]] در این مسئله چندان آسان نیست؛ ولی این موضوع قابل طرح است. | یکی از ابهامات موجود در باره صابئیها، تعیین [[صابئیان]] یادشده در قرآن و نسبت آنان با صابئیان موجود است. صابئیان کنونی متشکل از دو گروه مندائیان و حرّانیاناند؛ اما نگاهی گذرا به [[منابع تفسیری]] نشان میدهد که تقسیم صابئیان به دو گروه یادشده مورد توجه [[مفسران]] نبوده و در نتیجه پاسخ به این [[پرسش]] نیز محور کار آنها قرار نگرفته است. با توجه به نامعلوم بودن ویژگیهای [[دینی]] صابئیان [[عصر نزول]]، دستیابی به نتیجه [[قطعی]] در این مسئله چندان آسان نیست؛ ولی این موضوع قابل طرح است. | ||
===صابییان | === صابییان حرانی === | ||
اصل پیدایش حرّانیان (منسوب به | اصل پیدایش حرّانیان (منسوب به حرّان، شهری در شمال [[عراق]]) و نیز [[زندگی]] صابئیان در این [[شهر]] مورد تردید است. براساس گزارش [[ابن ندیم]]، [[مأمون عباسی]] هنگام عزیمت به [[جنگ]] [[رومیان]] و در میان استقبالکنندگان شهر حران، گروهی را با ریش و لباسهای بلند دید. آنها در پاسخ [[مأمون]] درباره دینشان، ضمن [[انکار]] [[یهودی]] و [[نصرانی]] بودن خویش، پاسخ قانعکنندهای ندادند. در پی [[تهدید]] مأمون مبنی بر برخورد با آنان در صورت نپیوستن به یکی از [[ادیان]] [[اهل کتاب]] و با پیشنهاد یکی از [[علما]]، خود را صابئیِ یادشده در قرآن و از اهل کتاب معرفی کردند<ref>الفهرست، ص۳۸۵.</ref>. این گزارش که کسانی چون خوارزمی و [[ابوریحان بیرونی]] نیز آن را [[تأیید]] کردهاند<ref>مفاتیح العلوم، ص۲۵؛ الآثار الباقیه، ص۴۰۸.</ref>، زمینهساز پیدایش برخی [[تردیدها]] درباره [[صابئی]] بودن حرانیان شده است. بر همین اساس، گروهی از محققان، صابئیان یادشده در قرآن را فقط قابل انطباق بر مندائیان دانستهاند<ref>برای نمونه نک: الصائبة المندائیون، ص ۲۷؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۱۰۴؛ تعمیدیان غریب، ص ۳۱، ۳۳.</ref>؛ اما برخی با تشکیک در گزارش [[ابنندیم]]، آن را برگرفته از یک نویسنده ناشناخته نصرانی دانسته و معتقدند که پیش از ابن ندیم کسی آن را نقل نکرده است. افزون بر آن در کتاب حران کویتا، از [[کتب مقدس]] مندائی آمده است که وقتی مندائیان از [[فلسطین]] به [[حرّان]] کوچ کردند، در آنجا [[برادران دینی]] خود را یافتند، از این رو حرانیان را نیز باید از جمله [[صابئیان]] یادشده در [[قرآن]] به شمار آورد، هرچند دچار [[انحرافات]] [[عقیدتی]] فراوانی شدهاند<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص۱۰۶ - ۱۰۷.</ref>. بررسیها نشان میدهند که [[تاریخ]] مندائیان و حرانیان چنان متفاوت است که برای الحاق آنها به یکدیگر مجالی نمیگذارد. تاریخ مندائیان تا عصر [[حضرت آدم]]{{ع}} قابل ردیابی است؛ ولی درباره حرّانیان چنین ادعایی نیست، چنانکه دو [[فرقه]]، [[پیامبران]] مشترکی نیز ندارند. گزارش منسوب به کتاب حرّان کویتا به عنوان مؤید [[صابئی]] بودن حرّانیان نیز قابل [[تأمل]] است؛ زیرا خود وی کتاب یادشده را ندیده و با واسطه نقل میکند. ضمن آنکه اساساً در انتساب برخی کتابها به این [[قوم]] تردیدهایی وجود دارد<ref>جاهلیت و اسلام، ص۴۳۴.</ref>. [[شهرستانی]] و دیگران نیز به [[پیروی]] از او عاذیمون، [[هرمس]]، اعیانا و اواذی را ۴ [[پیامبر]] حرانیان یاد کردهاند. خود حرّانیان، هرمس را همان [[حضرت ادریس]]{{ع}} و اساس [[آموزهها]] و [[عقاید دینی]] خویش را برگرفته از او میدانند<ref>الملل و النحل، ج ۲، ص۵۶؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۵۵-۵۶.</ref>. [[عقاید]] آنان آمیخته با [[افکار]] [[فلسفی]] و بیشتر شبیه اندیشههای فلسفی یونان باستان است. [[اعتقاد]] به عناصر اربعه در این [[جهان]]، [[عقیده]] به [[تناسخ]]<ref>الملل و النحل، ج ۲، ص۵۵؛ صابئه حران، ص۶۲، ۶۸.</ref>، [[ستارگان]] و اجرام آسمانی و خدایان متعدد<ref>الفهرست، ص۳۸۹ - ۳۹۰.</ref> در عقاید آنان به چشم میخورد و ستارهپرستی از مواردی است که به آنها نسبت داده شده است<ref>تعمیدیان غریب، ص۳۳.</ref>. روزی سه یا ۵ بار [[نماز]] گزاردن رو به شمال، گرفتن یک ماه [[روزه]] در ایام مختلف سال و اجتناب از خوردن فرآوردههای حیوانی، اعم از گوشت، شیر و تخممرغ پیش از طلوع خورشید تا پس از غروب، [[حرمت]] [[ازدواج]] با غیر همکیش و سببیت جنابت و مسّ میت برای [[غسل]] و حرمت خوردن گوشت سگ و خوک و پرندگان چنگالدار و کبوتر و نیز حرمت [[ختنه]] کردن و تراشیدن موی صورت از جمله [[احکام]] و [[مناسک]] حرانیان است<ref>الفهرست، ص۳۸۳ – ۳۸۵؛ پژوهشی درباره صابئین، ص ۵۴-۵۵.</ref>. علاقهمندی به [[فرهنگ]] و [[حکمت]] و [[علم]] از ویژگی [[حرانیان]] است<ref>البدایة و النهایه، ج ۱۱، ص۹۷؛ ج۱، ص۳۶؛ سیر اعلام النبلاء، ج ۱۳، ص۴۸۵.</ref> و [[عمران]] [[صابئی]] از معروفترین [[متکلمان]] آنها در [[عهد]] [[مأمون]] بود که در پی مناظراتی با [[امام رضا]]{{ع}} [[مسلمان]] شد<ref>عیون اخبار الرضا، ج ۲، ص۱۵۰-۱۵۷؛ نک: التوحید، ص۴۳۰-۴۴۰.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۴.</ref> | ||
===صابییان مندایی=== | === صابییان مندایی === | ||
[[صابئیان]] مندائی یا مغتسله که [[تاریخی]] متفاوت از حرّانیان دارند، امروزه در اطراف [[بصره]] و | [[صابئیان]] مندائی یا مغتسله که [[تاریخی]] متفاوت از حرّانیان دارند، امروزه در اطراف [[بصره]] و خوزستان، به ویژه در خرمشهر و [[اهواز]] [[زندگی]] میکنند. دلیل سکونت در این مناطق [[اعتقاد]] آنان به [[قداست]] آب جاری است. آنان [[ازدواج]] با غیرمندائی را ممنوع و موجب خروج از این [[دین]] میدانند. [[تبلیغ]] و [[دعوت]] به [[آیین]] مندائی و انتشار کتابهای [[دینی]] در دستور کار آنان نیست و این عوامل موجب ناشناختهبودن دین آنها شده است<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص۷۳-۷۴.</ref>. در کتاب تریانا که مشاهدات شخصی نویسنده را گزارش میکند، جزئیات فراوان و جالب توجهی درباره [[باورها]] و آداب و رسوم و [[احکام]] و [[آیینهای مذهبی]] مندائیان آمده است<ref>تریانا: مجید یکتایی، ص۶-۵۰.</ref>. مندائیان سابقه شکلگیری آیین خود را به [[زمان]] [[حضرت آدم]]{{ع}} بازگردانده و او را نخستین [[پیامبر]]<ref>الصابئون، ص۳۶.</ref> و پس از وی شیتل ([[شیث بن آدم]]) را [[نبی]] خود میدانند<ref>الصابئة المندائیون، ص ۶۳؛ الصابئون، ص۳۷.</ref>. آنها خود را از مسافران [[کشتی نوح]]{{ع}}<ref>الصابئة المندائیون، ص ۶۷-۶۸.</ref> و پس از آن حضرت، پسر وی، [[سام]] را [[رهبر]] خود میدانند<ref>تعمیدیان غریب، ص۱۷-۱۸.</ref>. مندائیان از [[حضرت ابراهیم]]، اسماعیل، اسحاق و [[موسی]]{{ع}} به عنوان [[پیامبران بزرگ الهی]] نه [[پیامبران]] دین خود یاد میکنند. به [[عقیده]] آنان حدود ۲۰۰۰ سال پیش و پس از [[تضعیف]] مندائیان در پی درگیریهای آنان با [[بنیاسرائیل]]، [[خداوند]] [[حضرت یحیی]]{{ع}} را برای [[نجات]] این [[قوم]] فرستاد. برای همین، مندائیان به حضرت یحیی{{ع}} اهمیت فراوانی میدهند؛ به گونهای که او را پیامبر، مروج و [[زندهکننده دین]] مندائی میدانند. به [[باور]] اینان، یحیی{{ع}} با گردآوری کتابهای پراکنده مندائی، کتاب ادارشی ادیهیا را از خود بر جای گذاشت<ref>الصابئة المندائیون، ص۶۹-۷۰؛ الصابئون، ص۶۱-۶۲.</ref>. مندائیان سالها پس از [[وفات]] [[حضرت یحیی]]{{ع}} و در پی درگیری با [[یهودیان]] [[فلسطین]] به [[بینالنهرین]] [[مهاجرت]] کردند<ref>نک: تعمیدیان غریب، ص۲۱-۳۰؛ جاهلیت و اسلام، ص۴۲۹؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۷۶.</ref>. به [[عقیده]] برخی، [[سکونت]] آنها در [[سرزمین]] [[کلده]] و [[بین النهرین]]، موجب شد گروهی [[آیین]] کلدانیها را به [[اشتباه]] آیین [[صابئی]] دانسته یا صابئیها را ستارهپرست یا آنها را با [[حنفاء]] و [[پیروان]] ابراهیم{{ع}} - که در کلده و [[حرّان]] وجود داشته و از لحاظ [[اعتقاد به مبدأ و معاد]] و [[احکام]] و اغسال نیز تشابهی با هم داشتند - یکی پنداشته یا حنفاء را «[[صابئیان]] ابراهیمی» بخوانند<ref>جاهلیت و اسلام، ص۴۲۹ - ۴۳۰.</ref>. برخی محققان، آیین مندائی را متأثر از [[عقاید]] گنوسیها، [[مجوس]] و [[قوم]] [[بابل]] و [[تقدیس]] [[ستارگان]] را از شاخصههای [[اعتقادی]] آنان دانستهاند<ref>جاهلیت و اسلام، ص۴۳۱.</ref>؛ ولی [[منابع دینی]] مندائیان، آنها را از این نسبت مبرا<ref>نک: تعمیدیان غریب، ص۷۷؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۸۹.</ref> و [[اعتقاد]] آنان به اصل [[توحید]] و [[نفی شرک]] را روشن میسازند<ref>تعمیدیان غریب، ص۱۹۳ – ۱۹۴؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۸۹.</ref>. مهمترین عمل [[عبادی]] مندائیان [[غسل]] تعمید است که به مناسبتهایی گوناگون، مانند [[عید]]، [[ازدواج]] و تولد انجام میگیرد<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص۹۲؛ جاهلیت و اسلام، ص۴۳۴؛ تریانا: مجید یکتایی، ص۶-۱۶، ۲۱-۲۲، ۲۵.</ref>. آنان رو به شمال [[نماز]] گزارده و ۳۶ [[روز]] غیر پیاپی در سال [[روزه]] گرفته و در این روزها از خوردن گوشت، ماهی و تخممرغ خودداری میکنند<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص۹۶؛ جاهلیت و اسلام، ص۴۳۴-۴۳۵.</ref>. [[قتل نفس]]، [[زنا]]، لواط، [[شرابخواری]]، [[دروغ]]، [[ربا]]، خوردن گوشت خوک و گراز و گاو و شتر و اسب، [[جادو]]، تراشیدن موی صورت و [[ختنه]]، ازدواج با غیر همکیش و [[خواهر]]، عمه، [[خاله]]، جدّه، خواهرزاده، [[خواهران]] ناتنی و خواهر [[زن]] تا پیش از [[مرگ]] زن در آیین مندائی [[حرام]] است<ref>پژوهشی درباره صابئین، ص ۹۷؛ الصابئون، ص۱۵۰.</ref>. مهمترین [[کتاب مقدس]] مندائیان کنزاربا است که به اعتقاد آنان بر [[آدم]]{{ع}} نازل شده است<ref>نک: جاهلیت و اسلام، ص۴۳۲.</ref>؛ اما برخی بر این باورند که این کتاب در اوایل [[قرن هشتم]] میلادی نوشته شده است. کتاب قِلِستا نیز [[آداب]] و [[احکام ازدواج]] مندائی را در بر دارد<ref>الصابئة المندائیون، ص۱۸۰-۱۸۱؛ جاهلیت و اسلام، ص۴۳۳؛ پژوهشی درباره صابئین، ص۸۸.</ref>.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب]] و [[علی اسدی|اسدی]]، [[صابئیان (مقاله)|مقاله «صابئیان»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷]]، ص ۱۵.</ref> | ||
== منابع == | == منابع == | ||