حاکم جائر: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = حکومت | عنوان مدخل  = حاکم جائر | مداخل مرتبط = [[حاکم جائر در قرآن]] - [[حاکم جائر در حدیث]] - [[حاکم جائر در فقه سیاسی]] - [[حاکم جائر در فقه اسلامی]] - [[حاکم جائر در معارف و سیره علوی]] - [[حاکم جائر از دیدگاه اهل سنت]]| پرسش مرتبط  = }}

واژۀ [[جور]] در کتاب‌های لغت گاهی در [[تقابل]] با [[عدل]] آمده و اغلب تعریفی مستقل از آن ارائه شده است. به طور مثال، المنجد در تعریفی کاملاً مستقل از واژه [[جائر]] می‌نویسد: «جائر کسی است که بر دیگران [[ظلم]] روا دارد»<ref>لویس معلوف، المنجد فی اللغة، ص۱۰۹.</ref>. در [[فرهنگ]] معین نیز [[جور]] به معنای [[ظلم]] آمده است: «جور در لغت به معنای [[ستم]] کردن، [[ظلم]] کردن، [[ستم]] و [[ظلم]] است»<ref>محمد معین، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۱۲۵۱.</ref>. در عین حال معین در بیان معنای [[جائر]]، افزون بر [[ظلم]]، مفهوم [[انحراف از حق]] را نیز لحاظ کرده است: «جائر [[ستمکار]] و جورکننده یا آن‌که از راه [[حق]] به راه [[باطل]] میل کند، گشته از راه»<ref>محمد معین، فرهنگ فارسی، ج۱، ص۱۲۱۳.</ref>. اما در مقابل، لسان العرب و تاج العروس، لغتِ [[جور]] را نقیض [[عدل]] معرفی کرده است: {{عربی|الجَوْرُ: نقيضُ العَدْلِ}}<ref>محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، ج۲، ص۴۱۳.</ref>. برخی از کتب لغت، افزون بر معنای [[ظلم]] معنای دیگری را نیز برای آن در نظر گرفته‌اند و آن «ضد قصد» است: {{عربی|الجَوْرُ: ضِدُّ القَصْدِ أَو المَيلُ عنه أَو تَرْكُه في السَّيْر و كلُّ ما مالَ فقد جار}}<ref>محمد بن محمد بن عبدالرزاق الحسینی (اللقّب بمرتضی الزبیدی)، تاج العروس من جواهر القاموس، ج۶، ص۲۱۷.</ref>. در این معنا، [[تمایل]] نداشتن به چیزی را [[جور]] گویند. طریحی در مجمع البحرین [[جائر]] را [[انحراف]] از مسیر [[حق]] معنا کرده است: {{عربی|مِنْها جائِرٌ أي من السبيل ما هو مائل عن الحق}}<ref>فخرالدین طریحی، مجمع البحرین، ج۳، ص۲۵۰.</ref>. مرحوم [[علامه طباطبایی]] نیز [[جائر]] را به همین معنا، یعنی [[انحراف]] از راه راست دانسته است. ایشان ذیل [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|وَعَلَى اللَّهِ قَصْدُ السَّبِيلِ وَمِنْهَا جَائِرٌ}}<ref>«و (راهنمایی به) راه راست با خداوند است و برخی از آن (راه)‌ها کژ راه است» سوره نحل، آیه ۹.</ref> آن را به معنای [[منحرف]] از [[هدف]] آورده است<ref>ر. ک: محمدحسین طباطبایی، تفسیر المیزان، ترجمه سیدمحمدباقر موسوی همدانی، ج۲۰، ص۳۱۲-۳۱۴.</ref>. با توجه به تعریف‌های بالا، [[جور]] در لغت افزون بر داشتن مفهوم [[ظلم]] که نقیض [[عدل]] است، به معنای [[انحراف]] از راه [[حق]] و ورود در راه [[باطل]] نیز می‌باشد. معنای اصطلاحی [[جور]] نیز با معنای لغوی آن بی‌ارتباط نیست که درباره آن بیشتر توضیح خواهیم داد<ref>[[محمد علی میرعلی|میرعلی، محمد علی]]، [[اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت (کتاب)|اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت]]، ص ۳۸.</ref>.

در اصطلاح [[فقهای شیعه]]، به کسی حاکم جائر می‌گویند که بدون [[اذن امام]] یا [[نایب]] او بر [[مردم]] [[حکمرانی]] کند. [[حاکمان جائر]]، افزون بر آن‌که [[عدالت]] را مراعات نمی‌کنند، با قصد و توجه از راه راست [[منحرف]] شده‌اند و در راه [[باطل]] و [[انحراف]] قرار گرفته‌اند. بنابراین حاکم جائر کسی است که از مسیر [[حق]] [[منحرف]] شده و در راه [[باطل]] قدم برمی‌دارد؛ یا از آغاز به [[راه مستقیم]] نرفته و [[حق]] را از مدار خود خارج کرده است. از آن جهت که حاکم جائر در [[جایگاه]] مناسب و [[حقوقی]] خود قرار نگرفته و از [[امام]] [[معصوم]] اجازه ندارد، افزون بر آن‌که [[ولایت]] وی غصبی است، در [[حق]] صاحب اصلی این [[مقام]] نیز [[ظلم]] کرده است و اگر در این [[منصب]] به [[مردم]] نیز [[ظلم]] کند یا نتواند به خوبی از عهده این [[مقام]] برآید، [[حقوق]] آنان را به نوعی پایمال کرده است که خود [[ظلم]] بر [[مردم]] به شمار می‌رود. در [[فقه سیاسی]] [[شیعه]]، [[حاکم]] به دو دسته [[عادل]] و [[جائر]] تقسیم می‌شود. این ملاک تقسیم‌بندی در منابع متعدد [[فقهی]] [[شیعه]] آمده است که هرکدام احکامی خاص دارد. با توجه به آنچه دربارۀ ویژگی‌های [[نظام امامت]] و [[شرایط حاکم]] خواهیم گفت، می‌توان به این نتیجه [[دست]] یافت که مفهوم حاکم جائر در [[نظام امامت]] با [[نظام]] [[خلافت]] تفاوت اساسی و ماهوی دارد. به [[باور]] [[شیعه]]، هر حاکمی که در [[عصر حضور]] یا [[غیبت]] [[اذن الهی]] نداشته باشد، حاکم جائر شمرده می‌شود. در این زمینه میان [[کافر]] و [[مسلمان]] ([[اهل سنت]] یا [[شیعه]]) فرقی وجود ندارد. مرحوم [[محقق حلی]] گفته است: «هر حاکمی که شرایط و [[صفات لازم]] را برای [[حکومت]] نداشته باشد، خودش حاکم جائر و حکومتش [[نامشروع]] است و به تبع آن، [[همکاری]] با او و [[یاری]] رسانی‌اش [[حرام]] است»<ref>روح الله شریعتی، «حکومت در اندیشه سیاسی محقق حلی»، فصلنامه علوم سیاسی، ش۱۴، تابستان ۱۳۸۰، ص۷۱.</ref>.<ref>[[محمد علی میرعلی|میرعلی، محمد علی]]، [[اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت (کتاب)|اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت]]، ص ۳۸.</ref>

[[قرآن کریم]] هر [[ولایتی]] جز [[ولایت خدا]] را [[ولایت طاغوت]] معرفی کرده است. [[انسان‌ها]] باید به [[فرمان خدا]] باشند و هر چیزی که [[انسان]] را از [[اطاعت]] [[فرمان خدا]] بازدارد، و زمینۀ [[عصیان]] [[انسان]] را در برابر [[پروردگار]] فراهم آورد، [[طاغوت]] و [[شیطان]] است. بنابر [[آیات الهی]]، [[طاغوت]] و [[شیطان]] نسبت این‌همانی دارد؛ یعنی هر [[ولایتی]] که غیر از [[ولایت الهی]] باشد، [[ولایت طاغوت]] و [[شیطان]] است: {{متن قرآن|الَّذِينَ آمَنُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ}}<ref>«مؤمنان در راه خداوند... و کافران در راه طاغوت جنگ می‌کنند» سوره نساء، آیه ۷۶.</ref> سپس بی‌درنگ درباره [[دوستان شیطان]] به [[جنگ]] [[فرمان]] می‌دهد: {{متن قرآن|فَقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ}}<ref>«پس با یاران شیطان کارزار کنید» سوره نساء، آیه ۷۶.</ref>. در این [[آیه]] [[نورانی]] [[طاغوت]] و [[شیطان]] به جای یکدیگر به کار رفته‌اند و با یکدیگر نسبت عینیت دارند. [[خداوند]] سرانجام [[ولایت طاغوت]] و [[شیطان]] را در یکی از [[آیات]] [[سوره نساء]] به خوبی ترسیم کرده است: {{متن قرآن|وَمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءَتْ مَصِيرًا}}<ref>«و هر کس پس از آنکه به روشنی رهنمود یافت با پیامبر مخالفت ورزد و از راهی جز راه مؤمنان پیروی کند وی را با آنچه بدان روی آورده است وامی‌نهیم و وی را به دوزخ می‌افکنیم و این بد پایانه‌ای است!» سوره نساء، آیه ۱۱۵.</ref><ref>برای مطالعه بیشتر، ر. ک: سیدعلی خامنه‌ای، ولایت، ص۱۰۲-۱۰۷.</ref>. [[خداوند]] در این [[آیه]] می‌فرماید: هرکس راه خود را از راه [[پیامبر]] جدا کند با وی [[مخالفت]] و از او [[سرپیچی]] کرده، وارد [[جهنم]] خواهد شد. پس بنابر این [[آیه]]، یکی از مصادیق تام و بارز [[طاغوت]]، [[حاکمان]] [[کافر]] است. یکی دیگر از مصادیق [[طاغوت]]، چه بسا افراد مسلمان‌اند که [[حکومت]] آنها به [[اذن خداوند]] نبوده است. آنان که [[ولایت]] [[حضرت امیر]] را نپذیرفتند نیز سرانجام راه خود را از [[پیامبر]] جدا کردند. در این [[آیه]] تصریح شده است که هرگز نباید به [[ولایت]] [[پیشوایان]] [[طاغوت]] تن داد، بلکه باید با آنان مقابله و [[مبارزه]] کرد.

در مجموع، از نظر [[شیعه]] سه دسته از [[حاکمان]] در زمرۀ [[حکام]] جائرند: دستۀ نخست، کسانی که به طور عام بر [[مردم]] [[ستم]] روا می‌دارند؛ اعم از [[کافر]]، [[اهل سنت]] یا [[شیعه]]؛ دستۀ دوم حکامی که شایستگی [[امامت]] و [[رهبری]] را بنابر ملاک‌ها و معیارهای [[الهی]] ندارند؛ خواه [[شیعه]] باشند یا [[اهل سنت]]؛ گرچه ملاک‌ها و شرایط ممکن است از دیدگاه [[شیعه]] و [[اهل سنت]] در برخی از موارد چون [[قریشی بودن]] تفاوت داشته باشد؛ دستۀ سوم حکامی که [[شیعه]] نیستند و از [[پذیرش ولایت]] [[امیرالمؤمنین]] {{ع}} سر باز زدند. بنابراین در این نوشتار، هرجا نامی از حاکم جائر به میان آمده است همه یا یکی از مصادیق یادشده را دربر می‌گیرد<ref>[[محمد علی میرعلی|میرعلی، محمد علی]]، [[اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت (کتاب)|اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت]]، ص ۳۸.</ref>.

[[آیات]] و [[روایات]] فراوانی دلالت بر [[حرمت]] اطاعت از حاکم جائر می‌کند. برخی از آیات [[مشروعیت]] نداشتن [[حاکمیت]] [[جائر]] را بیان کرده‌اند<ref>سوره اعراف، آیه ۱۲۷-۱۲۸.</ref>، برخی [[آیات]] دیگر [[مشروعیت]] [[حاکمان]] متغلب را [[نفی]] می‌کند<ref>سوره قصص، آیه ۴-۵.</ref>؛ دسته‌ای از [[آیات قرآن]] بر این مسئله تأکید دارد که [[رهبری سیاسی]] [[جامعه]] از آنِ [[صالحان]] است و به هیچ‌روی به [[ظالمان]] نمی‌رسد<ref>سوره بقره، آیه ۱۲۴.</ref>. [[آیات]] دیگری [[مردم]] را از مراجعه به [[حاکمیت]] [[ظلم]] برحذر می‌دارند<ref>سوره نساء، آیه ۶۰.</ref>. از مجموع [[آیات]] برداشت می‌شود که [[اطاعت]] از کسانی که شرایط [[فرمان]] دادن ندارند، چه در مسائل فردی و چه در مسائل [[اجتماعی]] و نیز خواه در [[مسند]] [[حکومت]] باشند یا نه، در هیچ وضعیتی جایز نیست. گرچه برخی از این [[آیات]] عام است و برخی دیگر خاص [[منافقان]] و [[کفار]]، در مجموع از همه [[آیات]] یادشده چنین برداشت می‌شود که به طور عام هرکس که شرایط و شایستگی [[اطاعت]] را نداشته باشد، نباید از او [[پیروی]] کرد که شامل [[حکام جائر]] نیز می‌شود.

درباره [[اطاعت]] نکردن از حاکم جائر [[روایات]] بسیاری نیز وارد شده است<ref>ر. ک: علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة، ج۱، ص۲۶۴؛ محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۲۹، ص۱۲۹؛ محمد بن علی بابویه قمی (شیخ صدوق)، من لا یحضره الفقیه، ج۲، ص۶۲۱؛ ابوجعفر محمد بن حسن طوسی، الاستبصار، ج۲، ص۳۱۷.</ref>. [[امام باقر]] {{ع}} فرمود: «کسی که از [[معصیت‌کاران]] [[اطاعت]] کند، [[دین]] ندارد»<ref>{{متن حدیث|لَا دِينَ لِمَنْ دَانَ بِطَاعَةِ مَنْ عَصَى اللَّهَ‌}}، محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۲، ص۳۷۳.</ref>.<ref>[[محمد علی میرعلی|میرعلی، محمد علی]]، [[اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت (کتاب)|اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت]]، ص۹۸ ـ ۱۰۴.</ref>

براساس ادله مختلفی مانند آیات<ref>سوره مائده، آیه ۲؛ سوره هود، آیه ۱۱۳.</ref>، روایات، عقل<ref>{{عربی|و اما معونة الظالمین بما کان ظلما و محرما فیدل علی تحریمه: العقل و النقل، کتابا و سنة}}، ر. ک: یوسف بن احمد بن ابراهیم بحرانی، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، ج۱۸، ص۱۲۱.</ref> و اجماع<ref>{{عربی|أما معونة الظالمین فی ظلمهم، فالظاهر أنها غیر جائزة بلا خلاف بین المسلمین قاطبة بل بین عقلاء العالم، بل التزم جمع کثیر من الخاصة والعامة بحرمة الاعانة علی مطلق الحرام و حرمة مقدماته}}، ر. ک: ابوالقاسم خویی، مصباح الفقاهه، تحقیق محمد علی التوحیدی التبریزی، ج۱، ص۶۵۴-۶۵۵.</ref>، [[همکاری]] با [[ستمگران]] ممنوع و حرام است. [[پیامبر]] {{صل}} قدم زدن و راه رفتن با [[ظالم]] را [[جرم]] دانسته است<ref>{{متن حدیث|مَنْ مَشَى مَعَ ظَالِمٍ فَقَدْ أَجْرَمَ‌}}، ر. ک: تاج‌الدین شعیری، جامع الأخبار، ص۱۵۵؛ ابوالفتح کراجکی، کنز الفوائد، ج۱، ص۳۵۱؛ میرزا حسین النوری الطبرسی، مستدرک الوسائل، ج۱۳، ص۱۲۵.</ref> و بنابر برخی [[روایات]]، چنین عملی [[برائت]] از [[دین]] شمرده شده است. از دیدگاه [[شیعه]]، هر نوع [[همکاری]] با [[نظام]] [[ظلم و جور]] همچون گردآوری قلم و دوات [[حرام]] است و [[حکم]] عضویت در چنین نظامی را دارد.

در [[فقه سیاسی]] [[اهل سنت]]، [[جور]] به معنای لغوی آن آمده و در واقع، تفاوتی میان مفهوم لغوی و اصطلاحی آن دیده نمی‌شود. در بیشتر متون [[اهل سنت]] [[جور]]، [[ستم]] و روی‌گردانی از [[حق]] تعریف شده است: {{عربی|الجور: البغي و الظلم و الميل عن الحق}}<ref>ابویعلی، مسند أبی یعلی، تحقیق حسین سلیم اسد، ج۹، ص۳۴۶؛ المعجم الصغیر للطبرانی، ج۲، ص۲۷۰.</ref>. این تعریفی عام است و کسانی را نیز که [[غاصب]] [[حق]] [[حکمرانی]] دیگران‌اند دربر می‌گیرد، و در واقع از این منظر میان تعاریف [[شیعی]] و [[اهل سنت]] تفاوتی وجود ندارد؛ اما از آنجا که [[مبانی کلامی]] [[شیعه]] و [[اهل سنت]] دربارۀ [[جانشینی]] پس از [[رسول خدا]] {{صل}} متفاوت است، به تبع آن در مبانی [[مشروعیت حکومت]] پس از آن حضرت نیز تفاوت وجود خواهد داشت. بنابراین [[اهل سنت]] در [[خلافت]] و [[جانشینی رسول خدا]] معیارها و ملاک‌هایی را در نظر دارد که با [[شیعه]] کاملاً متفاوت است. از نظر آنان [[حکومتی]] [[مشروع]] است که منتخب [[مردم]]، [[اهل]] حل [[عقد]] یا [[شورا]] باشد. [[شیعه]] در این باره دیدگاه دیگری دارد، در مباحث بعدی شرایط و [[ویژگی‌های حاکم]] در دو [[نظام]] بررسی خواهد شد. به هر حال، گرچه در تعریف و مصادیق حاکم جائر در دو [[نظام امامت]] و [[خلافت]] اختلاف‌نظر وجود دارد، در موارد و مصادیقی که میان دو دیدگاه اتفاق‌نظر وجود دارد - همچون [[تبعیت]] از [[حاکم]] ظالمی که به [[مردم]] [[ستم]] روا می‌دارد و [[حقوق]] دیگران را پایمال می‌کند - نیز فقهای [[دو مذهب]] دربارۀ [[اطاعت]] کردن و [[اطاعت]] نکردن از چنین حاکمی [[اختلاف]] [[رأی]] دارند. این تفاوت در آرا بر جنبش‌های معاصر [[شیعی]] و [[اهل سنت]] تأثیرهای متفاوتی بر جای گذاشته است<ref>[[محمد علی میرعلی|میرعلی، محمد علی]]، [[اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت (کتاب)|اطاعت از حاکم جائر در نظام امامت و خلافت]]، ص ۳۸.</ref>.