حکومت در قرآن: تفاوت میان نسخهها
←پانویس
جز (جایگزینی متن - '، ص:' به '، ص') |
(←پانویس) |
||
| (۲۸ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۷ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{ | {{مدخل مرتبط | ||
| موضوع مرتبط = حکومت | |||
| عنوان مدخل = حکومت | |||
| مداخل مرتبط = [[حکومت در قرآن]] - [[حکومت در حدیث]] - [[حکومت در نهج البلاغه]] - [[حکومت در معارف و سیره نبوی]] - [[حکومت در معارف و سیره علوی]] - [[حکومت در فقه سیاسی]] - [[حکومت در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] | |||
| پرسش مرتبط = | |||
}} | |||
== معناشناسی == | |||
[[حکومت]] از بُن تازی "ح - ک - م" به معنای منع از [[فساد]] و [[ظلم]] و در مفهوم [[داوری]] و [[سلطنت]] نیز از آنرو به کار میرود که [[قاضی]] و [[سلطان]] از [[هرج و مرج]] و [[ستم]] به دیگران جلوگیری میکند<ref>نک: العین، ج ۱، ص ۴۱۱-۴۱۲؛ معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۹۱؛ المصباح، ص ۱۴۵، «حکم».</ref>. | |||
در فارسی نیز حکومت را به [[فرمانروایی]] بر یک [[شهر]] یا [[کشور]] و اداره [[شئون]] [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] [[مردم]] معنا کردهاند <ref>فرهنگ فارسی، ج ۱، ص ۱۳۶۷؛ فرهنگ عمید، ص ۸۰۳، «حکومت».</ref> سه واژه [[خلافت]]، [[ولایت]] و سلطنت، معادلهای دیگری برای حکومت هستند که کاربرد [[قرآنی]] نیز دارند. | |||
حکومت در اصطلاح در سه معنا به کار میرود<ref>سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن، حکومت (مقاله)|حکومت، دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم، ج۱۱، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref>: | |||
# قوّه اجرایی [[حاکم]] بر [[جامعه]] و دستگاهی که عهدهدار [[اجرای قوانین]] و مقررات اجتماعی است<ref>قرارداد اجتماعی، ص ۵۱؛ دانشنامه سیاسی، ص ۱۴۱.</ref>. | |||
# مجموعه تشکیلات سیاسی و [[اداری]] کشور که شامل سه قوّه مقننه و مجریه و قضائیه میگردد<ref>فقه سیاسی، ج ۱، ص ۱۹؛ نیز نک: حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، ج ۱، ص ۴۲۲.</ref>. | |||
# ساختار [[رژیم سیاسی]] حاکم بر جامعه و روش اداره آن<ref>موسوعة المورد، ج ۵، ص ۱۹.</ref>. حکومت در اینجا به معنای اخیر آن است که درباره [[مشروعیّت]]، مبانی و قواعد آن سخن به میان میآید. | |||
به گفته برخی، [[دلیل]] [[ضرورت حکومت]]، وقوع [[جنگها]] و درگیریها میان انسانهاست و تا [[جنگ]] و [[خونریزی]] و بزهکاری در میان [[بشر]] باشد، نیاز به حکومت نیز همچنان پابرجاست، زیرا خاستگاه اصلی حکومت وقوع [[نبردها]] بر اثر [[اختلاف طبقاتی]] است که به پیدایی داوری انجامیده و رفته رفته با [[تکامل]] [[دستگاه حکومت]] و رواج [[پادشاهی]]، شخص [[پادشاه]] [[قدرت]] را بر عهده میگرفت<ref>ر. ک: تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۲۸-۳۰.</ref>.<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref> | |||
==[[حکومت | == کاربری مفهوم و واژه [[حکومت]] در [[قرآن]] == | ||
در [[قرآن]] مادّه حکم و اشتقاقات آن بیش از ۲۰۰ بار در کاربستهایی چون قضاهای بشری {{متن قرآن|فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ }}<ref> و اگر کسی از وصیّتکنندهای بیم گرایشی (نادرست) یا گناهی داشت آنگاه (با دگرگون کردن وصیّت) میان آنان سازش داد، بر او گناهی نیست، بیگمان خداوند آمرزندهای بخشاینده است؛ سوره بقره، آیه ۱۸۲.</ref>؛ {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُواْ بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا }}<ref> خداوند به شما فرمان میدهد که امانتها را به صاحب آنها باز گردانید و چون میان مردم داوری میکنید با دادگری داوری کنید؛ بیگمان خداوند به کاری نیک اندرزتان میدهد؛ به راستی خداوند شنوایی بیناست؛ سوره نساء، آیه ۵۸.</ref>، {{متن قرآن|فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّىَ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لاَ يَجِدُواْ فِي أَنفُسِهِمْ حَرَجًا مِّمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسْلِيمًا }}<ref> پس نه، به پروردگارت سوگند که ایمان نمیآورند تا در آنچه میانشان ستیز رخ داده است تو را داور کنند سپس از آن داوری که کردهای در خود دلتنگی نیابند و یکسره (بدان) تن در دهند؛ سوره نساء، آیه۶۵.</ref>، {{متن قرآن|وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ}}<ref> و در میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و از خواستههای آنان پیروی مکن و از آنان بپرهیز مبادا تو را در برخی از آنچه خداوند به سوی تو فرو فرستاده است به فتنه اندازند و اگر رو برتابند بدان که خداوند جز این نمیخواهد که آنان را به برخی از گناهانشان گرفتار سازد و بیگمان بسیاری از مردم نافرمانند؛ سوره مائده، آیه۴۹.</ref>، قضاهای [[انبیاء]] {{متن قرآن|كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُواْ فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ لِمَا اخْتَلَفُواْ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ}}<ref> مردم (در آغاز) امّتی یگانه بودند، (آنگاه به اختلاف پرداختند) پس خداوند پیامبران را مژدهآور و بیمدهنده برانگیخت و با آنان کتاب (آسمانی) را به حق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند و در آن جز کسانی که به آنها کتاب داده بودند، اختلاف نورزیدند (آن هم) پس از آنکه برهانهای روشن به آنان رسید (و) از سر افزونجویی که در میانشان بود؛ آنگاه خداوند به اراده خویش مؤمنان را در حقیقتی که در آن اختلاف داشتند رهنمون شد و خداوند هر که را بخواهد به راه راست رهنمایی میکند؛ سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref>؛{{متن قرآن|سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ فَإِن جَاؤُوكَ فَاحْكُم بَيْنَهُم أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَإِن تُعْرِضْ عَنْهُمْ فَلَن يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُم بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِندَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِن بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُوْلَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ}}<ref> گوش سپارندگان به دروغ و بسیار حرام خوارند پس اگر به نزد تو آمدند میان آنان داوری کن و یا از آنان رو بگردان؛ و اگر از ایشان رو بگردانی هرگز هیچ زیانی به تو نمیتوانند رساند و اگر میان آنان داوری کردی به داد داوری کن که خداوند دادگران را دوست میدارد. چگونه تو را به داوری میگیرند در حالی که تورات نزد آنهاست که در آن حکم خداوند (آمده) است! سپس، بعد از آن، روی میگردانند و آنان مؤمن نیستند؛ سوره مائده، آیه ۴۲- ۴۳.</ref> و احکام الهی به عنوان سازهای برای داوریها {{متن قرآن|وَأَنِ احْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَن يَفْتِنُوكَ عَن بَعْضِ مَا أَنزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِن تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَن يُصِيبَهُم بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِّنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ}}<ref> و در میان آنان بنابر آنچه خداوند فرو فرستاده است داوری کن و از خواستههای آنان پیروی مکن و از آنان بپرهیز مبادا تو را در برخی از آنچه خداوند به سوی تو فرو فرستاده است به فتنه اندازند و اگر رو برتابند بدان که خداوند جز این نمیخواهد که آنان را به برخی از گناهانشان گرفتار سازد و بیگمان بسیاری از مردم نافرمانند؛ سوره مائده، آیه ۴۹.</ref>، {{متن قرآن|قُلْ إِنِّي عَلَى بَيِّنَةٍ مِّن رَّبِّي وَكَذَّبْتُم بِهِ مَا عِندِي مَا تَسْتَعْجِلُونَ بِهِ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ يَقُصُّ الْحَقَّ وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ}}<ref> یا بگویید: اگر کتاب (آسمانی) بر ما فرو فرستاده شده بود ما از آنان رهیافتهتر میبودیم؛ به راستی برهانی از پروردگارتان و رهنمود و بخشایشی به شما رسیده است؛ اکنون ستمگرتر از آن کس که آیات خداوند را دروغ شمارد و از آنها روی گرداند کیست؟ به زودی کسانی را که از آیات ما رو میگردانند برای آنکه رو میگرداندند به عذابی سخت کیفر میدهیم؛ سوره انعام، آیه ۵۷.</ref>، {{متن قرآن|وَقَالَ يَا بَنِيَّ لاَ تَدْخُلُواْ مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُواْ مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ وَمَا أُغْنِي عَنكُم مِّنَ اللَّهِ مِن شَيْءٍ إِنِ الْحُكْمُ إِلاَّ لِلَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَعَلَيْهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ }}<ref> و گفت: فرزندانم! از یک دروازه، وارد نشوید و از دروازههای گوناگون درآیید! و (هر چند) من شما را از هیچ قضای خداوند باز نمیتوانم داشت که فرمان، جز از آن خداوند نیست، بر او توکل دارم و باید توکّل کنندگان تنها بر او توکّل کنند؛ سوره یوسف، آیه ۶۷.</ref><ref>تفسير مقاتل، ج ۱، ص ۵۶۵؛ ج ۲، ص ۳۴۳؛ ج ۳، ص ۹۸.</ref> به کار رفته است. | |||
افزون بر ماده حکم، برخی بُنهای دیگر نیز در [[قرآن]] در ارتباط با حکومت تفسیر شدهاند، از این رو بررسی اصل و وجه پیوند آنها با حکومت ضروری است. مادّه "مُلک" به معنای سلطنت<ref>لسان العرب، ج ۱۳، ص ۱۸۲-۱۸۳، «ملک».</ref> نخست برای خدا به عنوان حاکم و سلطان حقیقی {{متن قرآن|فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِن قَبْلِ أَن يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُل رَّبِّ زِدْنِي عِلْمًا }}<ref> پس، فرابرترا که خداوند است، آن فرمانفرمای راستین و در قرآن پیش از آنکه وحی آن به تو پایان پذیرد شتاب مکن و بگو: پروردگارا! بر دانش من بیفزای!؛ سوره طه، آیه ۱۱۴.</ref>؛ {{متن قرآن|فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لا إِلَهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ }}<ref> پس، فرابرترا که خداوند است، آن فرمانفرمای راستین، هیچ خدایی جز او نیست که پروردگار اورنگ ارجمند (فرمانفرمایی جهان) است؛ سوره مؤمنون، آیه ۱۱۶.</ref>، دارنده حقیقی حکومت و اعطا کننده آن به دیگران به کار رفته است {{متن قرآن|قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ }}<ref> بگو خداوندا! ای دارنده فرمانروایی! به هر کس بخواهی فرمانروایی میبخشی و از هر کس بخواهی فرمانروایی را باز میستانی و هر کس را بخواهی گرامی میداری و هر کس را بخواهی خوار میگردانی؛ نیکی در کف توست بیگمان تو بر هر کاری توانایی؛ سوره آل عمران، آیه ۲۶.</ref> و در رتبۀ دوم از کسانی نیز به نام مَلِک یاد شده است؛ مانند نمرود {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْرَاهِيمَ فِي رَبِّهِ أَنْ آتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّيَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا أُحْيِي وَأُمِيتُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ فَإِنَّ اللَّهَ يَأْتِي بِالشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتِ بِهَا مِنَ الْمَغْرِبِ فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ وَاللَّهُ لاَ يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ }}<ref> آیا در (کار) آن کس ننگریستهای که از (غرور) اینکه خداوند به او پادشاهی داده بود با ابراهیم درباره پروردگارش چون و چرا کرد آنگاه که ابراهیم گفت: پروردگار من آن است که زنده میکند و میمیراند، او گفت: من (نیز) زنده میدارم و میمیرانم، ابراهیم گفت: خداوند آفتاب را از خاور فرا میآورد، تو آن را از باختر برآور؛ و آن کافر درماند؛ و خداوند گروه ستمکاران را رهنمون نمیگردد؛ سوره بقره، آیه ۲۵۸.</ref>، فرعون {{متن قرآن|وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الأَنْهَارُ تَجْرِي مِن تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ}}<ref> و فرعون در میان قوم خود بانگ برداشت و گفت: ای قوم من! آیا پادشاهی مصر از آن من نیست در حالی که این جویبارها از زیر (کاخ) من روان است؟ آیا نمیبینید؟؛ سوره زخرف، آیه ۵۱.</ref>، پادشاه ستمکار در داستان [[حضرت موسی]] و [[حضرت خضر]] {{متن قرآن|أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءهُم مَّلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا}}<ref> امّا آن کشتی از آن مستمندانی بود که (با آن) در دریا کار میکردند؛ بر آن شدم به آن آسیب رسانم چون در پی آن پادشاهی بود که هر کشتی (بیآسیب) را به زور میگرفت؛ سوره کهف، آیه ۷۹.</ref>، پادشاه مصر در زمان [[حضرت یوسف]] {{ع}}{{متن قرآن|وَقَالَ الْمَلِكُ إِنِّي أَرَى سَبْعَ بَقَرَاتٍ سِمَانٍ يَأْكُلُهُنَّ سَبْعٌ عِجَافٌ وَسَبْعَ سُنبُلاتٍ خُضْرٍ وَأُخَرَ يَابِسَاتٍ يَا أَيُّهَا الْمَلأُ أَفْتُونِي فِي رُؤْيَايَ إِن كُنتُمْ لِلرُّؤْيَا تَعْبُرُونَ}}<ref> و پادشاه (مصر) گفت: من (در خواب) هفت گاو فربه میبینم که هفت گاو لاغر آنها را میخورند و هفت خوشه سبز و (هفت خوشه) دیگر خشک؛ ای بزرگان! اگر خوابگزارید به من درباره خوابم نظر بدهید؛ سوره یوسف، آیه ۴۳.</ref>، [[حضرت یوسف]] {{ع}}{{متن قرآن|رَبِّ قَدْ آتَيْتَنِي مِنَ الْمُلْكِ وَعَلَّمْتَنِي مِن تَأْوِيلِ الأَحَادِيثِ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ أَنتَ وَلِيِّي فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ تَوَفَّنِي مُسْلِمًا وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ }}<ref> پروردگارا! به من از فرمانروایی پارهای دادهای و از خوابگزاری بخشی آموختی؛ ای آفریدگار آسمانها و زمین! تو سرور من در این جهان و در جهان واپسینی، مرا گردن نهاده (به فرمان خویش) بمیران و به شایستگان بپیوند؛ سوره یوسف، آیه ۱۰۱.</ref>، طالوت {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ إِلَى الْمَلإِ مِن بَنِي إِسْرَائِيلَ مِن بَعْدِ مُوسَى إِذْ قَالُواْ لِنَبِيٍّ لَّهُمُ ابْعَثْ لَنَا مَلِكًا نُّقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ هَلْ عَسَيْتُمْ إِن كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ أَلاَّ تُقَاتِلُواْ قَالُواْ وَمَا لَنَا أَلاَّ نُقَاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَقَدْ أُخْرِجْنَا مِن دِيَارِنَا وَأَبْنَائِنَا فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتَالُ تَوَلَّوْا إِلاَّ قَلِيلاً مِّنْهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُواْ أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِّنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَن يَشَاء وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}}<ref> آیا به (سرگذشت) بزرگان بنی اسرائیل پس از موسی ننگریستهای که به پیامبری که داشتند گفتند: پادشاهی بر ما بگمار تا در راه خداوند کارزار کنیم. گفت: آیا گمان نمیکنید که اگر جنگ بر شما مقرّر شود، کارزار نکنید؟ گفتند: چرا در راه خداوند جنگ نکنیم در حالی که ما از سرزمینمان رانده و از فرزندانمان ماندهایم؛ اما چون بر آنان جنگ مقرر شد جز تنی چند رو گرداندند و خداوند به (احوال) ستمکاران داناست. و پیامبرشان به آنان گفت: خداوند طالوت را به پادشاهی شما گمارده است، گفتند: چگونه او را بر ما پادشاهی تواند بود با آنکه ما از او به پادشاهی سزاوارتریم و در دارایی (هم) به او گشایشی ندادهاند. گفت: خداوند او را بر شما برگزیده و بر گستره دانش و (نیروی) تن او افزوده است و خداوند پادشاهی خود را به هر که خواهد میدهد و خداوند نعمتگستری داناست؛ سوره بقره، آیه ۲۴۶- ۲۴۷.</ref>، [[حضرت داود]] {{ع}} پس از پیروزی بر جالوت {{متن قرآن|فَهَزَمُوهُم بِإِذْنِ اللَّهِ وَقَتَلَ دَاوُدُ جَالُوتَ وَآتَاهُ اللَّهُ الْمُلْكَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَهُ مِمَّا يَشَاء وَلَوْلاَ دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَّفَسَدَتِ الأَرْضُ وَلَكِنَّ اللَّهَ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْعَالَمِينَ}}<ref> پس آنان را به اذن خداوند تار و مار کردند و داود جالوت را کشت و خداوند به وی پادشاهی و فرزانگی ارزانی داشت و آنچه خود میخواست بدو آموخت، و اگر خداوند برخی مردم را با برخی دیگر باز نمیداشت، زمین تباه میگردید امّا خداوند بر جهانیان بخششی (بزرگ) دارد؛ سوره بقره، آیه۲۵۱.</ref> و [[حضرت سلیمان]] {{ع}} {{متن قرآن|وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ عَلَى مُلْكِ سُلَيْمَانَ وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَكِنَّ الشَّيَاطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ وَمَا يُعَلِّمَانِ مِنْ أَحَدٍ حَتَّى يَقُولاَ إِنَّمَا نَحْنُ فِتْنَةٌ فَلاَ تَكْفُرْ فَيَتَعَلَّمُونَ مِنْهُمَا مَا يُفَرِّقُونَ بِهِ بَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَمَا هُم بِضَارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلاَ يَنفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُواْ لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الآخِرَةِ مِنْ خَلاقٍ وَلَبِئْسَ مَا شَرَوْا بِهِ أَنفُسَهُمْ لَوْ كَانُواْ يَعْلَمُونَ}}<ref> و (یهودیان) از آنچه شیطانها در فرمانروایی سلیمان (به گوش این و آن) میخواندند (که سلیمان جادوگر است)؛ پیروی کردند. و سلیمان کفر نورزید ولی شیطانها کافر شدند که به مردم جادو میآموختند و نیز آنچه را بر دو فرشته هاروت و ماروت در (سرزمین) بابل فرو فرستاده شده بود در حالی که این دو به هیچکس آموزشی نمیدادند مگر که میگفتند: ما تنها (ابزار) آزمونیم پس (با بهکارگیری جادو) کافر مشو! اما (مردم) از آن دو چیزی را میآموختند که با آن میان مرد و همسرش جدایی میافکنند- در حالی که جز به اذن خداوند به کسی زیان نمیرساندند- چیزی را میآموختند که به آنان زیان میرسانید و برای آنها سودی نداشت و خوب میدانستند که هر کس خریدار آن باشد در جهان واپسین بهرهای ندارد و خود را به بد چیزی فروختند، اگر میدانستند؛ سوره بقره، آیه ۱۰۲.</ref>؛ {{متن قرآن|قَالَ رَبِّ اغْفِرْ لِي وَهَبْ لِي مُلْكًا لّا يَنبَغِي لِأَحَدٍ مِّنْ بَعْدِي إِنَّكَ أَنتَ الْوَهَّابُ }}<ref> گفت: پروردگارا! مرا بیامرز و مرا آن پادشاهی ده که پس از من هیچ کس را نسزد؛ بیگمان این تویی که بسیار بخشندهای؛ سوره ص، آیه ۳۵.</ref>؛ {{متن قرآن|قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ}}<ref> گفت: پادشاهان چون به شهری درآیند آن را ویران و مردم گرانمایه آن را خوار و بدینگونه رفتار میکنند؛ سوره نمل، آیه ۳۴.</ref>؛ همچنین حکومت و پادشاهی در شمار نعمتهای بنیاسرائیل از زبان [[حضرت موسی]] {{ع}} {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُواْ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنبِيَاء وَجَعَلَكُم مُّلُوكًا وَآتَاكُم مَّا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِّن الْعَالَمِينَ}}<ref> و یاد کن که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! نعمت خداوند را بر خویش فرا یاد آورید که در میان شما پیامبرانی برگمارد و شما را پادشاه کرد و چیزهایی به شما داد که به هیچ کس از جهانیان نداده است؛ سوره مائده، آیه۲۰.</ref> و برای آل ابراهیم {{عم}} یاد شده است: {{متن قرآن|أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلَى مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنَا آلَ إِبْرَاهِيمَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْنَاهُم مُّلْكًا عَظِيمًا}}<ref> یا اینکه به مردم برای آنچه خداوند به آنان از بخشش خود داده است رشک میبرند؟ بیگمان ما به خاندان ابراهیم کتاب (آسمانی) و فرزانگی دادیم و به آنان فرمانروایی سترگی بخشیدیم؛ سوره نساء، آیه۵۴.</ref>. | |||
مادّه "و - ل - ی" به معنای نزدیکی<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۶، ص ۱۴۱؛ المصباح، ص ۶۷۲، «ولی».</ref> یا تتابع<ref>مفردات، ص ۸۸۷، «ولی».</ref> است. از مشتقات این ماده در [[قرآن]]، "والی" {{متن قرآن|لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِّن بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِمْ وَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوءًا فَلاَ مَرَدَّ لَهُ وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَالٍ}}<ref> او را از پیش رو و پشت سر فرشتگانی پیگیرند که به فرمان خداوند، نگهبان ویاند. بیگمان خداوند آنچه را که گروهی دارند دگرگون نمیکند (و از آنان نمیستاند) مگر آنها آنچه را که در خویش دارند دگرگون سازند و چون خداوند برای گروهی بلایی بخواهد بازگشتی ندارد و آنان را در برابر وی سروری نیست؛ سوره رعد، آیه ۱۱.</ref> و "ولیّ" {{متن قرآن|يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ مَا قَالُواْ وَلَقَدْ قَالُواْ كَلِمَةَ الْكُفْرِ وَكَفَرُواْ بَعْدَ إِسْلامِهِمْ وَهَمُّواْ بِمَا لَمْ يَنَالُواْ وَمَا نَقَمُواْ إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِن فَضْلِهِ فَإِن يَتُوبُواْ يَكُ خَيْرًا لَّهُمْ وَإِن يَتَوَلَّوْا يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ عَذَابًا أَلِيمًا فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَا لَهُمْ فِي الأَرْضِ مِن وَلِيٍّ وَلاَ نَصِيرٍ}}<ref> به خداوند سوگند میخورند که (سخنی) نگفتهاند در حالی که بیگمان کلمه کفر (آمیز) را بر زبان آوردهاند و پس از اسلام خویش کفر ورزیدهاند و به چیزی دل نهادند که بدان دست نیافتهاند و کینهجویی نکردهاند مگر بدان روی که خداوند و پیامبرش با بخشش خویش آنان را توانگر کردهاند؛ پس اگر توبه کنند برای آنان بهتر است و اگر رو بگردانند خداوند آنان را در این جهان و جهان واپسین به عذابی دردناک دچار خواهد کرد و در (این سر) زمین یار و یاوری نخواهند داشت؛ سوره توبه، آیه۷۴.</ref>؛ {{متن قرآن|اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُواْ يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُواْ أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُم مِّنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref> خداوند سرور مؤمنان است که آنان را به سوی روشنایی از تیرگیها بیرون میبرد اما سروران کافران، طاغوتهایند که آنها را از روشنایی به سوی تیرگیها بیرون میکشانند؛ آنان دمساز آتشند، آنها در آن جاودان؛ سوره بقره، آیه ۲۵۷.</ref>؛ {{متن قرآن|إِنَّمَا وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ}}<ref> سرور شما تنها خداوند است و پیامبر او و (نیز) آنانند که ایمان آوردهاند، همان کسان که نماز برپا میدارند و در حال رکوع زکات میدهند؛ سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> از [[وِلایت]] به معنای فرمانروایی<ref>اساس البلاغه، ص ۵۰۹، «ولی».</ref>، سلطنت<ref>الصحاح، ج ۶، ص ۲۵۳۰، «ولی».</ref> و سرپرستی و عهدهدار شدن امور<ref>مفردات، ج ۱، ص ۵۳۳، «ولی».</ref> است که در مورد سرپرستی خدا، [[پیامبر]] {{صل}} و وصیّ [[پیامبر]]<ref>نمونه: شواهد التنزیل، ج ۱، ص ۲۰۹.</ref> بر مؤمنان، نیز سرپرستی شیطان برای کافران {{متن قرآن|وَلأُضِلَّنَّهُمْ وَلأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذَانَ الأَنْعَامِ وَلآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَن يَتَّخِذِ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِّن دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْرَانًا مُّبِينًا}}<ref> و بیگمان آنان را گمراه میکنم و به آرزو (های دور و دراز) میافکنم و به آنان فرمان میدهم آنگاه گوش چارپایان را (به خرافهپرستی) میشکافند و به آنان فرمان میدهم آنگاه آفرینش خداوند را دگرگونه میسازند؛ و هر که به جای خداوند، شیطان را به یاوری برگزیند زیانی آشکار کرده است؛ سوره نساء، آیه ۱۱۹.</ref> به کار رفته است؛ همچنین تولّی "به سرپرستی برگزیدن" خدا، رسول و مؤمنان ویژگی حزب الله است {{متن قرآن|وَمَن يَتَوَلَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالَّذِينَ آمَنُواْ فَإِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ}}<ref> و هر کس سروری خداوند و پیامبرش و آنان را که ایمان دارند بپذیرد (از حزب خداوند است) بیگمان حزب خداوند پیروز است؛ سوره مائده، آیه ۵۶.</ref> و مؤمنان از تولّی مشرکان، یهود و شیطان، منع گردیدهاند.<ref>تفسير سمرقندی، ج ۱، ص ۴۰۱؛ البحر المحيط، ج ۴، ص ۳۰۲.</ref>. | |||
ماده "خ - ل - ف" در اصل به معنای آمدن چیزی از پی چیز دیگر است<ref>معجم مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۲۱۰، «خلف».</ref> و بر [[حضرت داود]] {{ع}} {{متن قرآن|يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الأَرْضِ فَاحْكُم بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَن سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ}}<ref> ای داود! ما تو را در زمین خلیفه (خویش) کردهایم پس میان مردم به درستی داوری کن و از هوا و هوس پیروی مکن که تو را از راه خداوند گمراه کند؛ به راستی آن کسان که از راه خداوند گمراه گردند، چون روز حساب را فراموش کردهاند، عذابی سخت خواهند داشت؛ سوره ص، آیه ۲۶.</ref> به عنوان حاکم<ref>جامع البیان، ج ۲۳، ص ۹۷.</ref> و بر هارون جانشین [[حضرت موسی]] {{عم}} در غیاب وی<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۲۳۹.</ref>{{متن قرآن|وَوَاعَدْنَا مُوسَى ثَلاثِينَ لَيْلَةً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِيقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً وَقَالَ مُوسَى لأَخِيهِ هَارُونَ اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَأَصْلِحْ وَلاَ تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ}}<ref> و ما با موسی سی شب وعده نهادیم و با ده شب دیگر آن را کامل کردیم و میقات پروردگارش در چهل شب کمال یافت و موسی به برادر خویش هارون گفت: در میان قوم من جانشین من شو و به سامان دادن (امور) بپرداز و از راه و روش تبهکاران پیروی مکن!؛ سوره اعراف، آیه ۱۴۲.</ref> اطلاق شده است؛ نیز وعده الهی به استخلاف مؤمنان {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُم فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا وَمَن كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref> خداوند به کسانی از شما که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند وعده داده است که آنان را به یقین در زمین جانشین میگرداند- چنان که کسانی پیش از آنها را جانشین گردانید- و بیگمان دینی را که برای آنان پسندیده است برای آنها استوار میدارد و (حال) آنان را از پس هراس به آرامش بر میگرداند؛ (آنان) مرا میپرستند و چیزی را شریک من نمیگردانند و کسانی که پس از این کفر ورزند نافرمانند؛ سوره نور، آیه ۵۵.</ref> را به فتح مکّه و استقرار حکومت اسلامی در آن<ref>نمونه: تفسير مقاتل، ج ۳، ص ۲۰۶؛ اعراب القرآن، ج ۳، ص ۱۰۰-۱۰۱.</ref> یا حکومت نهایی ایشان در زمین<ref>نمونه: جامع البیان، ج ۱۸، ص ۱۲۲.</ref> تفسیر کردهاند. در کاربرد تاریخی آن در دوره اسلامی نیز خلیفه به معنای سلطان به کار رفته است<ref>الصحاح، ج ۴، ص ۱۳۵۶، «خلف».</ref>. | |||
[[امام]] از ریشه "أ - م - م"<ref>الصحاح، ج ۵، ص ۱۸۶۵، «امم».</ref> به معنای مُقتدا، خليفه<ref>العین، ج ۱، ص ۱۰۶، «امم»؛ المصباح، ص ۲۳، «أَمَّه».</ref> و واجد ریاست عمومی در امور دین و دنیا<ref>الفين، ص ۲۳.</ref> به حاکمی گفته میشود که مسئولیّت راهبری جامعه در مسیر آرمان اصلی تشکیل حکومت دینی را به دست دارد<ref>ر. ک: تهذيب اللغه، ج ۱۵، ص ۶۳۸، «امم».</ref>، ازاینرو [[حضرت ابراهیم]] {{ع}} {{متن قرآن|وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ }}<ref> و (یاد کن) آنگاه را که پروردگار ابراهیم، او را با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رسانید؛ فرمود: من تو را پیشوای مردم میگمارم. (ابراهیم) گفت: و از فرزندانم (چه کس را)؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمیرسد؛ سوره بقره، آیه ۱۲۴.</ref> و [[حضرت اسحاق]] و [[حضرت یعقوب]]{{عم}} {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلاةِ وَإِيتَاء الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ}}<ref> و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری میکردند و به آنها انجام کارهای نیک و برپا داشتن نماز و دادن زکات را وحی کردیم و آنان پرستندگان ما بودند؛ سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref> [[امام]] دانسته شدهاند؛ نیز {{متن قرآن|أَئِمَّةَ الْكُفْرِ}} به سران مشرکِ پیمانشكن<ref>تفسير مقاتل، ج ۲، ص ۱۵۹.</ref> {{متن قرآن|وَإِن نَّكَثُواْ أَيْمَانَهُم مِّن بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُواْ فِي دِينِكُمْ فَقَاتِلُواْ أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لاَ أَيْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ يَنتَهُونَ}}<ref> و اگر پیمانشان را پس از بستن بشکنند و به دینتان طعنه زنند با پیشگامان کفر که به هیچ پیمانی پایبند نیستند کارزار کنید باشد که باز ایستند؛ سوره توبه، آیه ۱۲.</ref> و پیشوایان دعوت کننده به دوزخ {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ لا يُنصَرُونَ}}<ref> و آنان را (به کیفر کفرشان) پیشوایانی کردیم که (مردم را) به سوی آتش دوزخ فرا میخوانند و روز رستخیز یاری نخواهند شد؛ سوره قصص، آیه ۴۱.</ref> بر فرعونیان اطلاق شده و [[قرآن]] از وعده حکومت به بنی اسرائیل پس از رهایی از فرعون با عبارت {{متن قرآن|نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً}} یاد کرده است: {{متن قرآن|وَنُرِيدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ }}<ref> و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شدهاند منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم؛ سوره قصص، آیه۵.</ref>.<ref>نک: اعراب القرآن، ج ۳، ص ۱۵۵.</ref> همچنین در برخی آیات از حاکمان دینی جامعه اسلامی به اولوا الأمر یاد شده است و چونان خدا و رسولش واجب الاِطاعه خوانده شدهاند که بر پایه روایات تفسیری شیعی، مراد امامان دوازدهگانه شیعهاند.<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۴۱؛ البرهان، ج ۲، ص ۱۰۳-۱۰۴.</ref> {{متن قرآن|وَعِندَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لاَ يَعْلَمُهَا إِلاَّ هُوَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلاَّ يَعْلَمُهَا وَلاَ حَبَّةٍ فِي ظُلُمَاتِ الأَرْضِ وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ }}<ref> و کلیدهای (چیزهای) نهان نزد اوست؛ (هیچ کس) جز او آنها را نمیداند؛ و او آنچه را در خشکی و دریاست میداند و هیچ برگی فرو نمیافتد مگر که او آن را میداند و هیچ دانهای در تاریکیهای زمین و هیچ تر و خشکی نیست جز آنکه در کتابی روشن آمده است؛ سوره انعام، آیه۵۹.</ref>، {{متن قرآن|وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَّن نَّشَاء إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ}}<ref> و این برهان ماست که آن را به ابراهیم در برابر قومش دادیم. هر کس را بخواهیم به پایههایی فرا میبریم؛ بیگمان پروردگار تو، فرزانهای داناست؛ سوره انعام، آیه ۸۳.</ref>. | |||
برخی به استناد آیه {{متن قرآن|كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُواْ فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلاَّ الَّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُواْ لِمَا اخْتَلَفُواْ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ }}<ref> مردم (در آغاز) امّتی یگانه بودند، (آنگاه به اختلاف پرداختند) پس خداوند پیامبران را مژدهآور و بیمدهنده برانگیخت و با آنان کتاب (آسمانی) را به حق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند و در آن جز کسانی که به آنها کتاب داده بودند، اختلاف نورزیدند (آن هم) پس از آنکه برهانهای روشن به آنان رسید (و) از سر افزونجویی که در میانشان بود؛ آنگاه خداوند به اراده خویش مؤمنان را در حقیقتی که در آن اختلاف داشتند رهنمون شد و خداوند هر که را بخواهد به راه راست رهنمایی میکند؛ سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref> در تاریخ پیدایی حکومتها گفتهاند که انسانها در آغاز امّتی یکپارچه بودند و هیچ اختلاف عقیدتی یا مشاجرهای اجتماعی میان آنها نبوده است و بر اساس فطرت خدادادی خود خدای یگانه را میپرستیدند و زندگی اجتماعی خود را با عقل و غریزه سامان میدادند، تا آنکه جمعیّت بشری بیشتر و امتیازها و امکانات مادّی فراهمتر گشت و گرایش آدمی برای به دست آوردن مزایای حیات مادّی رو به فزونی نهاد و هر کس به دارایی دیگری طمع ورزید و همین به پیدایی اختلاف و نزاع در نظام اجتماعی انجامید که برای درمان آن نیاز به شریعت (قانون) بود که خدا در قالب کتاب آسمانی پیامبران برای بشر فرو فرستاد<ref>نک: نمونه، ج ۲، ص ۹۵.</ref>.<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref> | |||
== | == حکومت در قرآن == | ||
اگر [[انتظار]] آن باشد که یک قانون اساسی مدون با [[قوانین]] مشخص در مورد هر کدام از قوای مقننه و مجریه و قضاییه و دیگر نهادهای اساسی [[حکومت]] و اصول خاصی در رابطه با [[حقوق]] و [[آزادیهای فردی]]، آن گونه که در قوانین اساسی کشورها ـ از سده نوزدهم میلادی ـ متداول شده است، در یکی از [[سورههای قرآن]] ارائه شود، بیشک پاسخ منفی است؛ چنین انتظاری ما را به [[نفی]] مسئله حکومت در [[اسلام]] نمیکشاند، بلکه مفهوم آن نفی اصل مسئله در [[تاریخ]] [[زندگی سیاسی]] [[بشر]] تا سده نوزدهم است. | |||
==پانویس== | [[قرآن]] در زمینه اصل مسئله [[حاکمیت]] و اصول [[سیاسی]] حکومت و اهداف و منابع [[قانون]] و شرایط [[زمامداران]] و [[دولتمردان]] و [[مسئولیتها]] و [[وظایف کارگزاران]] [[امور اجتماعی]] و [[حاکمان]] و بالأخره درباره [[وظایف]] عموم [[مردم]] در [[جامعه سیاسی]] اسلام مقررات و ضوابط و اصول مشخصی را بیان کرده است. | ||
{{ | |||
در قرآن از رژیم سلطنتی یا اریستوکراسی و یا [[جمهوری]] سخنی به میان نیامده، ولی خصایص نظامهای استکباری و طاغوتی و [[لزوم]] [[مبارزه]] با هر نوع [[قدرتطلبی]] و [[ستم]] و سلطهجویی و [[انحصارطلبی]] و [[تجاوز]] به آزادیهای [[خدادادی]] و بالأخره حاکمیتی که به [[اسارت]] [[انسانها]] و به تبعیت کورکورانه مردم از حاکمان و [[پرستش]] غیر [[خدا]] بینجامد، به طور کاملاً صریح بیان شده است. | |||
قرآن با طرح اصل [[حاکمیت الهی]] به معنی اختصاص [[حق]] [[قانونگذاری]] به [[خداوند]] {{متن قرآن|إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ أَمَرَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ}}<ref>«داوری جز از آن خداوند نیست، فرمان داده است که جز وی را نپرستید» سوره یوسف، آیه ۴۰.</ref>، «این نوع حاکمیت را از بشر بهطور مطلق حتی از [[انبیا]] نیز سلب کرده است: {{متن قرآن|مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي}}<ref>«هیچ بشری را نسزد که خداوند به او کتاب و حکمت و پیامبری بدهد سپس او به مردم بگوید: به جای خداوند، بندگان من باشید» سوره آل عمران، آیه ۷۹.</ref> و در حدود [[قانون]] [[خدا]] [[اطاعت از پیامبر]] و [[امامان]] را [[واجب]] شمرده است: {{متن قرآن|أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ}}<ref>«از خداوند فرمان برید و از پیامبر و زمامدارانی که از شمایند فرمانبرداری کنید» سوره نساء، آیه ۵۹.</ref> و [[حکومت]] بر اساس [[عدالت]] را [[وظیفه]] این [[حاکمان]] قرار داده است: {{متن قرآن|وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ}}<ref>«و چون میان مردم داوری میکنید با دادگری داوری کنید» سوره نساء، آیه ۵۸.</ref> و حکومت هر نوع قانونی غیر از قانون خدا و حاکمیتی جز [[حاکمیت]] مجریان قانون خدا را، حکومت [[جاهلی]] میداند: {{متن قرآن|أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ}}<ref>«آیا داوری (دوره) «جاهلیّت» را میجویند؟ و برای گروهی که یقین دارند، در داوری از خداوند بهتر کیست؟» سوره مائده، آیه ۵۰.</ref>. [[قرآن]] [[حکومت صالحان]] را [[امامت]] مینامد: {{متن قرآن|وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا}}<ref>«و آنان را پیشوایانی کردیم که به فرمان ما راهبری میکردند» سوره انبیاء، آیه ۷۳.</ref>، و وظیفه عمده آن را [[هدایت]] افراد و [[جامعه]] در روند تکاملی [[انسانی]] معرفی میکند؛ و رسیدن به امامت را [[حق]] [[مستضعفان]] و امامت مستضعفان را امر محتوم و نقطه نهایی حرکت [[سیاسی]] [[جوامع بشری]] میشمارد: {{متن قرآن|وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ}}<ref>«و برآنیم که بر آنان که در زمین ناتوان شمرده شدهاند منّت گذاریم و آنان را پیشوا گردانیم و آنان را وارثان (روی زمین) کنیم» سوره قصص، آیه ۵.</ref>. | |||
ولی حکومت را در هیچ مرحله از قلمروی [[آزادی]] و [[اختیار انسان]] خارج نمیکند: {{متن قرآن|لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ}}<ref>«در (کار) دین هیچ اکراهی نیست» سوره بقره، آیه ۲۵۶.</ref> و [[انسان]] را [[حاکم]] بر [[سرنوشت]] خویش و مختار در تعیین [[شیوه زندگی]] و آیندهاش میشمارد: {{متن قرآن|إِنَّ اللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا مَا بِأَنْفُسِهِمْ}}<ref>«بیگمان خداوند آنچه را که گروهی دارند دگرگون نمیکند (و از آنان نمیستاند) مگر آنها آنچه را که در خویش دارند دگرگون سازند» سوره رعد، آیه ۱۱.</ref>. صدها [[آیه]] در [[قرآن]] بهطور مستقیم و غیرمستقیم در مورد مسائل مختلف [[حکومت]] آمده که هر کدام مبین گوشهای از مسائل [[سیاسی]]، [[اقتصادی]]، نظامی، [[فرهنگی]] و [[اعتقادی]] [[نظام سیاسی اسلام]] است. | |||
قرآن در تصویر [[رسالت]] [[انبیا]] سخن را از درگیری آنها با [[حاکمان]] وقت آغاز میکند ونفی سلطههای استکباری و طاغوتی را که ناگزیر ملازم با کسب [[قدرت سیاسی]] پس از [[رهایی]] توده [[مردم]] از یوغ [[اسارت]] [[مستکبران]] و [[طاغوتیان]] است جزء جداییناپذیر [[تاریخ]] [[زندگی]] انبیا قرار میدهد. | |||
اصولاً رهانیدن [[خلق]] از اسارت [[بندگی]] [[قدرتمندان]] [[حاکم]]<ref>اعراف، ۱۵۷.</ref> و [[اقامه قسط]] و [[عدل]]<ref>حدید، ۲۵.</ref> در میان [[انسانها]] از اهداف مهمی است که قرآن برای رسالت انبیا ذکر میکند. واضح است که این دو [[هدف]] بدون [[حکومت صالح]] جایگزین مستکبران، [[ظالمان]]، [[مفسدان]] و [[فاسقان]] قابل تحقق نیست. | |||
نکتهای که نباید از آن [[غفلت]] ورزید، این است که حکومت و قدرت سیاسی برای [[انبیاء]] هرگز هدف نبوده است و قرآن مسائل حکومت را تنها به عنوان یک وسیله برای رسیدن به سه هدف اساسی مطرح میکنند: | |||
# رهانیدن انسانها از اسارتهای تجمیل شده از طرف [[مستکبرین]] و [[طواغیت]]<ref>اعراف، ۱۵۷.</ref>؛ | |||
# اقامه قسط و عدل و [[احقاق حقوق]] در موارد [[اختلاف]]<ref>حدید، ۲۵.</ref>؛ | |||
# [[هدایت]] انسانها به طور فردی و جمعی به سوی [[خدا]]<ref>احزاب، ۴۶.</ref>.<ref>فقه سیاسی، ج۲، ص۱۶۸-۱۷۰.</ref>.<ref>[[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)| دانشنامه فقه سیاسی ج۱]]، ص ۷۷۰.</ref> | |||
== مشروعیت حکومت == | |||
{{اصلی|مشروعیت حکومت}} | |||
[[قرآن کریم]] هدف از تشکیل حکومت را ایجاد وحدت<ref>سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref><ref>نک: نمونه، ج ۲، ص ۹۴-۹۵.</ref> برای آسانسازی عبادت خدا: {{متن قرآن|إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ}}<ref>به راستی این امّت شماست، امّتی یگانه و من پروردگار شمایم بنابراین مرا بپرستید؛ سوره انبیاء، آیه ۹۲.</ref> دانسته و از ضرورت اعمال مدیریّت مادّی و معنوی بر انسان به دست رهبری الهی<ref>سوره بقره، آیه ۳۸.</ref> یاد میکند<ref>تفسیر مقاتل، ج ۱، ص ۱۰۰؛ الکافی، ج ۱، ص ۱۷۹.</ref>. | |||
به رغم تدوین خطوط اصلی حکومت در متون اسلامی، با رحلت [[پیامبر خاتم|پیامبر اسلام]] {{صل}} اختلاف در تعيين معیار مشروعیّت خلافت رخ نمود و گاه با استناد به آیاتی برای نمونه<ref>سوره انعام، آیه ۵۷.</ref>، اصل حکومت را گروههای تندرویی چون خوارج نامشروع شمردند که با واکنشهای علمی<ref>نهج البلاغه شرح عبده، ج ۱، ص ۹۱.</ref> و نظامی<ref>ر.ک: نهج البلاغه شرح عبده، ج ۱، ص ۱۲۵.</ref> [[امام علی]] {{ع}} بیاثر گردید. | |||
شیعه با تعریف خطوط دینی حاکمان و حکومتها، مشروعیّت الهی را بر اساس اراده تشریعی خدا برای نصب کسانی خاصّ تعریف کرده است<ref>ارشاد الطالبین، ص ۳۲۶-۳۲۸؛ كفاية الموحدين، ج ۲، ص ۲۱-۲۶؛ دراسات فی ولاية الفقيه، ج ۱، ص ۳۸۹-۳۹۰.</ref>. بر این اساس، حکومت، منصبی الهی است<ref>سوره آل عمران، آیه ۲۶.</ref> و [[قرآن]] با لغو امتیازهای سنّتی<ref>سوره بقره، آیه ۱۲۴.</ref> یا طبیعی<ref>سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref> ولی لحاظ پارهای از شروط مادّی<ref>سوره بقره، آیه ۲۷۴.</ref> و معنوی<ref>سوره طه، آیه ۱۲۴.</ref> حاكم الهی را میشناساند و با یادکرد نظریّه [[ولایت]]<ref>سوره مائده، آیه ۵۵.</ref> رابطه میان حاکم و ملّت را رسم میکند<ref>تفسير ابن ابی حاتم، ج ۱۲، ص ۴۰۹؛ الدر المنثور، ج ۳، ص ۶۹؛ نک: الميزان، ج ۶، ص ۵-۱۵.</ref>.<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref> | |||
== [[حکومت دینی|رابطه دین و حکومت]] == | |||
{{اصلی|حکومت دینی}} | |||
در [[نظام]] [[عقیدتی]] [[اسلام]]، حکومت دینی، [[حکومتی]] است که تمامی ارکان آن بر [[اساس دین]] شکل گرفته و [[قوانین]] و مقررات اجرایی آن برگرفته از [[احکام دینی]] باشد<ref>سوره حدید، آیه ۲۵؛ کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۴؛ نهج البلاغة، حکمت، ۲۴۴.</ref> و نیز آرا و منویات شخص [[حاکم]] در امر [[حکومت]] دخالت نداشته، بلکه [[شخصیت حقوقی]] اوست که در چارچوب [[قوانین الهی]] و در راستای [[مصالح عمومی]] [[حکومت]] میکند<ref>سوره نساء، آیه ۱۰۵.</ref>. در حکومت دینی تمرکز [[قدرت]] [[دست]] هیچ کس نبوده و [[حاکم]]، تنها مجری [[قوانین الهی]] است<ref>کتاب البیع، ج۲، ص۴۶۱؛ تنبیه الامة وتنزیه المله، ص۴۳-۴۵؛ دراسات فی ولایة الفقیه، ج۱، ص۱۰-۸.</ref>؛ زیرا در [[جهانبینی اسلامی]]، این فقط [[خدای متعال]] است که صلاحیت [[قانونگذاری]] دارد<ref>سوره انعام، آیه ۵۷.</ref>.<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|واژهنامه فقه سیاسی]]، ص ۸۵.</ref> | |||
در نگاهی تفصیلی به رابطه [[دین]] و [[حکومت]]، ۴ حالت در این زمینه فرض شده است: | |||
# '''ارزشپسند:''' [[دین]]، تنها به اصول ارزشیِ [[حکومت]]، همچون [[تکلیف]] [[دولت]] در برابر [[مردم]]، مالكيّت [[اجتماعی]] [[بیت المال]]<ref>ر.ک: نظام الاسلام الحكم والدوله، ص ۲۹-۵۰.</ref>، [[مساوات]]، [[آزادی]]<ref>احیای فکر دینی، ص ۱۷۷.</ref>، با محوریّت اصل [[عدالت]] در همه موارد اشاره کرده است. مسائل ویژه شکل [[حکومت]]، به اوضاع ویژه [[صدر اسلام]] وابسته است<ref>هرمنوتیک کتاب و سنت، ص ۶۹.</ref>. | |||
# '''آرمانپسند:''' پیوند [[دین]] با [[حکومت]] در بُعد [[جهانبینی]] خاصّ [[دینی]] است و [[حکومت]] باید در جهت [[خدمت]] به اهداف [[دینی]] [[قانون]] گذارد؛ بیآنکه در چگونگی قانونگذاری دخالت و حدود و [[تکالیف]] ویژهای را معیّن کند<ref>جامعه مدنی و حاکمیت دینی، ص ۱۳۰.</ref>. | |||
# '''پیوند دستوری محدود:''' [[دین]] با یادکرد اصول کلّی، بخشی از راهبردهای خاصّ [[حکومتی]] را نیز در نظر داشته و بخش دیگر را به عهده [[عقل]] و تجربه گذارده است<ref>زاد المسیر، ج ۲، ص ۵۷۸؛ الكشاف، ج ۲، ص ۶۲۸؛ سیاست و حکومت در قرآن، ص ۸۹.</ref>. | |||
# '''پیوند دستوری جامع:''' مجموعه راهبردهای [[حکومتی]] را از [[دین]] میتوان برداشت کرد<ref>النظريات السياسية الاسلاميه، ص ۲۸.</ref>. [[قرآن کریم]]، این کتاب جامع [[هدایت]]<ref>نک: الفواتح الإلهيه، ج ۱، ص ۴۳۵؛ زبدة التفاسير، ج ۳، ص ۵۹۹.</ref> در بردارنده اصولی است که [[عقلها]] بینیاز از فراگیری آن نیستند<ref>نک: تفسیر ثعلبی، ج ۶، ص ۳۷؛ المیزان، ج ۷، ص ۸۱-۸۲.</ref>. بازکاوی ماهیّت [[حکومت]] که کاملترین راه دستیابی به اهداف [[دین]] است و تجلّیگاه [[ولایت]] که شرط [[کمال دین]] خوانده شده<ref>سوره مائده، آیه ۳.</ref>.<ref>تفسیر قمی، ج ۱، ص ۱۶۲؛ الکافی، ج ۱، ص ۱۹۸؛ نک: الدر المنثور، ج ۲، ص ۲۵۹.</ref> در کنار لحاظ [[دین]] که تشریعِ برآمده از [[فطرت]]<ref>سوره روم، آیه ۳۰.</ref> و [[احیاگر]] [[معرفت]]<ref>نهج البلاغه شرح عبده، ج ۱، ص ۱۴.</ref> و اعمّ از هدایتهای [[عقلانی]] و [[نقلی]] جریانپذیری [[آموزههای قرآنی]] بر متغیّرها و مدیریّت [[تغییر]] است<ref>تفسیر عیاشی، ج ۲، ص ۲۰۳؛ الغيبه، ص ۱۳۳.</ref> و نقش محوری شخص [[حاکم]] به عنوان امتداد بخش خطّ [[رسالت]] در حوزه استخراج و تطبيق [[معارف]] عمیق [[قرآنی]]<ref>سوره نساء، آیه ۸۳.</ref>.<ref>نک: تفسير مقاتل، ج ۱، ص ۳۹۳؛ احکام القرآن، جصاص، ج ۳، ص ۱۸۴.</ref> میتواند ما را به این دیدگاه پایبند سازد<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref>. | |||
== مبانی حکومت دینی == | |||
{{اصلی|مبانی حکومت دینی}} | |||
حکومت دینی بر پایه مجموعهای از بنیادهای نظری استوار است که قوانین، قواعد و ساز و کار اعمال حکومت دینی حجّیت خود را از آنها میگیرند. این مبانی به سه دسته خداشناختی، انسانشناختی و جامعهشناختی قسمت میشوند: | |||
# '''مبانی خداشناختی:''' در نگاه قرآنی به خدا، مجموعهای مبانی و قواعد کلی یافت میشوند که بر پایه آنها حکومت دینی ضرورت یافته و ساختار میگیرد. برخی از این قواعد عبارت است از: هدفمندی آفرینش؛ [[انحصار ولایت به خدا]] و اعمال ولایت در جهان. | |||
# '''مبانی انسانشناختی:''' حکومت دینی بر نگرش [[قرآن]] درباره هدف و مسیر انسان و شناخت ابعاد، كمالات، استعدادها، نیازها و ابزار دستیابی به سعادت وی استوار است و این عناصر، تعیین کننده ساختار، نوع، قواعد و قوانین حکومتاند مانند: استعدادها و اهداف فرامادی انسان و محدودیت عقل در شناخت سعادت. | |||
# '''مبنای جامعهشناختی:''' حکومت دینی بر پایه نگرش ویژه [[قرآن]] درباره جامعه انسانی استوار است. حکومت نیازمند تجمّع انسانهایی است که بر اثر اموری چون طبیعت<ref>منهاج الكرامه، ص ۱۱۳؛ المهذب البارع، ج ۱، ص ۴۰۱؛ جامع السعادات، ج ۱، ص ۹۳.</ref>، نیاز، حساب و برنامه، عاطفه و غریزه و آرمان به هم گره خوردهاند<ref>از معرفت دینی تا حکومت دینی، ص ۱۱۰.</ref> و از سوی دیگر، جامعه نیز برای تأمین سعادت دنیایی و جلوگیری از تجاوز به حقوق یکدیگر به حکومت نیازمند است<ref>تذكرة الفقهاء، ج ۹، ص ۳۹۴-۳۹۵؛ المهذب البارع، ج ۱، ص ۴۰۱؛ بحارالانوار، ج ۵۷، ص ۱۷۷.</ref>؛ اما با توجه به پیوند میان حکومت و هدایت، و استواری آن بر لطف الهی و حقّ حاکمیّت وی، مدنیّت تنها ساختار و برنامه حکومت را فراختر میکند و حکومت در امر هدایت فردی نیز بایسته و راهگشاست<ref>ر.ک: الکافی، ج ۱، ص ۱۷۹.</ref>. بر این پایه، كمال فردی انسان در نتیجه روابط عقیدتی، اخلاقی و رفتاری، با کمال جمعی وی آمیخته است و جامعه دربردارنده همان خصوصیّات فردی است<ref>الميزان، ج ۴، ص ۱۰۲-۱۰۶.</ref>.<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref> | |||
== قواعد حکومت == | |||
قواعد [[حکومت]]، سیاستهای کلّی اداره جامعه [[استوار]] بر [[تعالیم اسلامی]] است. این [[سیاستها]] در شیوه تعیین حاکم، بایستههای وی، امور کشورداری و [[روابط بین الملل]] دستورهای کلانی را به دست میدهند. | |||
=== انتخاب حاکم === | |||
{{اصلی|انتخاب حاکم}} | |||
اکثریت در [[قرآن]] به عنوان وصف کمّی با کیفی، اعتبار و مشروعیت ندارد، چنانکه در سفارشی به [[پیامبر اکرم]] {{صل}} ایشان را از اطاعت بیشتر زمینیان برحذر میدارد، زیرا حکم دادن آنها بر پایه گمان است<ref>سوره انعام، آیه ۱۱۶.</ref> و در موارد متعدّدی نیز اکثریّت را کم خرد<ref>سوره عنکبوت، آیه ۶۳.</ref>، ناسپاس<ref>سوره بقره، آیه ۲۴۳.</ref>، ناآگاه<ref>سوره زمر، آیه ۴۹.</ref>، حقگریز<ref>سوره انبیاء، آیه ۲۴.</ref>، کافر و طغیانگر<ref>سوره مائده، آیه ۶۴.</ref>، فاسق<ref>سوره اعراف، آیه ۱۰۲.</ref> و... میخواند. این، در حالی است که در مواردی قرآن فزونی جمعیّت را موهبتی الهی شمرده<ref>سوره اسراء، آیه ۶.</ref> و همگرایی و اعتماد بر دیدگاه دیگران را پسندیده<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref> و بر یکپارچگی صفوف<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.</ref> سفارش میکند. این دو رویکرد در روایاتِ سفارشگر به همراهی با جماعت<ref>برای نمونه: مسند احمد، ج ۱، ص ۳۷۹؛ ج ۴، ص ۲۷۸؛ السنن الكبرى، ج ۸، ص ۱۸۸؛ نهج البلاغه شرح عبده، ج ۲، ص ۸، ۳۱.</ref> و نکوهنده اکثریّت<ref>الکافی، ج ۱، ص ۱۵، ۴۲۷، ۴۳۱-۴۳۲.</ref> نیز به چشم میخورد. بر این پایه، برخی نظریّهپردازان اسلامی با حمل آیات نکوهش کننده، به مقطع زمانی یا کسانی خاصّ<ref>جامع البیان، ج ۸، ص ۲؛ ج ۹، ص ۹؛ ج ۱۱، ص ۸۶؛ تفسیر سورآبادی، ج ۱، ص ۶۹۹.</ref>، در تعمیم آیات شورا به اصل تعیین حاکمان اسلامی کوشیده<ref>التسهيل، ج ۴، ص ۲۲.</ref> و روایت انّما الشورى للمهاجرين و الأنصار<ref>نهج البلاغه شرح عبده، ج ۳، ص ۷.</ref> را نیز دلیل مشروعیّت این نظام برای تعیین حاکمان دانسته<ref>شرح نهج البلاغه، ج ۱۴، ص ۳۵.</ref> و از این رهگذر، اسلام را از طرفداران اولیه نظام دمکراسی خواندهاند<ref>ر.ک: ثم اهتديت، ص ۲۰۰؛ لاكون مع الصادقین، ص ۴۲؛ نک: الالهيات، ج ۴، ص ۵۶.</ref>. این دیدگاه با اعتراض طرفداران ضرورت وجود نصّ بر تعیین حاکمان، روبهرو شده است. به عقیده ایشان نظام شورایی در منطقه عربستان پیشینهای نداشته و بر فرض وجود، میبایست قوانین آن را [[پیامبر]] {{صل}} تقریر و بر ضرورت و فوائد آن تأکید کند. وانگهی، جامعه اسلامی آن روز بر اثر فقدان توان در تشخیص صحیح نیازهای جامعه، در نتیجه شناخت نداشتن به صالحترین فرد برای رفع نیاز جامعه، صلاحیت نظام شورایی را نداشته است<ref>رهبری در اسلام، ص ۴۳۰-۴۳۴.</ref>. براین پایه، آیه شورا<ref>سوره آل عمران، آیه ۱۵۹.</ref> مربوط به مرحله پس از استقرار حکومت گردیده و ذیل آن نیز به الزامآور نبودن حکم شورا اشاره کرده است<ref>الالهيات، ج ۴، ص ۵۷-۵۸.</ref>.<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref> | |||
=== ویژگیهای حاکم === | |||
{{اصلی|ویژگیهای حاکم اسلامی}} | |||
[[قرآن کریم]] و [[روایات]]، چند ویژگی برای حاکم اسلامی بر شمردهاند که نظریهپردازان بدان توجه و استناد کردهاند. این اوصاف، گاه برای پادشاهان یا برای [[پیامبر اکرم]] {{صل}} به عنوان حاکم موفق جامعه اسلامی و گاه به نام بایستههای عمومی هر مسئول و... یاد شدهاند. برخی این ویژگیها را بر ۴ دسته دانستهاند: | |||
# '''جسمی:''' مانند بلوغ عقلی، سلامتی حواسّ، تندرستی. در این باره میتوان به برخی عمومات [[قرآن کریم]] استناد کرد<ref>سوره مائده، آیه ۴.</ref>. | |||
# '''روانی و اخلاقی:''' دادگری، شجاعت، قاطعیّت، شرح صدر، وثاقت و... نیز از بایستههای حاکماند که از برخی آیات میتوان آنها را دریافت: بر پایه آیه {{متن قرآن|وَإِذِ ابْتَلَى إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لاَ يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ}}<ref>و (یاد کن) آنگاه را که پروردگار ابراهیم، او را با کلماتی آزمود و او آنها را به انجام رسانید؛ فرمود: من تو را پیشوای مردم میگمارم. (ابراهیم) گفت: و از فرزندانم (چه کس را)؟ فرمود: پیمان من به ستمکاران نمیرسد؛ سوره بقره، آیه ۱۲۴.</ref> دادگری شرط رهبری جامعه است<ref>رهبری در اسلام، ص ۱۹۹.</ref>. بعضی آیه {{متن قرآن|... إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ}}<ref>بیگمان گرامیترین شما نزد خداوند پرهیزگارترین شماست، به راستی خداوند دانایی آگاه است؛ سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref> را نیز دلیل بر لزوم زهد و بندگی حاکم شمردهاند<ref>متشابه القرآن، ج ۲، ص ۲۸.</ref> ... . | |||
# '''ذهنی و علمی:''' همچون شروط اعلمیّت، حسن تشخیص، اسلامشناسی، برخورداری از بینش سیاسی و آگاهی از زمانه. از شرط نخست در روایات با تعبیر داناترین مردم به شریعت یاد گردیده است<ref>بحار الانوار، ج ۲۵، ص ۱۶۴-۱۶۵.</ref> دانش نیز از امتیازات طالوت برای تصدّی حکومت به شمار آمده<ref>سوره بقره، آیه۲۴۷.</ref> و به دانش سیاست<ref>تفسیر بیضاوی، ج ۱، ص ۱۵۰؛ مواهب عليه، ص ۸۳؛ الفواتح الالهيه، ج ۱، ص ۸۳.</ref>، علم جنگ<ref>تفسير سمرقندی، ج ۱، ص ۱۶۲.</ref>، یا دانستن شریعت<ref>البحر المحيط، ج ۲، ص ۵۷۵.</ref> تفسیر گشته است. | |||
# '''خانوادگی:''' همچون طهارت مولد و حسن شهرت<ref>رهبری در اسلام، ص ۱۸۸.</ref>.<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ ـ ۳۰۱.</ref> | |||
=== قواعد کشورداری === | |||
{{اصلی|قواعد کشورداری}} | |||
دستهای از قواعد درباره شیوه کشورداری در [[حکومت اسلامی]] وجود دارد که با توجه به [[آیات قرآن]] برخی از آنها عبارتاند از: صیانت از آزادیها و [[حقوق]] و التزام به [[ارزشهای اخلاقی]]؛ [[عدالتورزی]]؛ [[مهرورزی]] و دلسوزی به [[مردم]]؛ پاسبانی از امنیّت اجتماعی؛ اشاعه فرهنگ اسلامی؛ مدیریّت سازمانی<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت - کاظمی (مقاله)|حکومت]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۸۹ ـ ۲۹۳.</ref>. | |||
=== قواعد روابط خارجی === | |||
{{اصلی|قواعد روابط خارجی}} | |||
براساس [[آیات قرآن]] برخی از [[قواعد کشورداری]] مربوط به شیوه تنظیم روابط خارجی در حکومت اسلامی است که برخی از آنها عبارتاند از: زمینهسازی برای استقرار حکومت جهانی اسلام؛ [[استکبارستیزی]]؛ گسترش روابط اقتصادی و پیمانمداری<ref>[[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[حکومت (مقاله)|حکومت]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱]]، ص۲۷۰ - ۳۰۱.</ref>. | |||
== پیدایش حکومت در جامعه بشری == | |||
قال تعالی: {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که پروردگارت به فرشتگان فرمود: میخواهم جانشینی در زمین بگمارم» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref>. تا آنجا که فرمود: {{متن قرآن|قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref>«گفتیم: همه از آن (بهشت فرازین) فرود آیید، آنگاه اگر از من به شما رهنمودی رسید، کسانی که از رهنمود من پیروی کنند نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین میگردند» سوره بقره، آیه ۳۸.</ref>. | |||
آنچه در این [[آیه]] بهعنوان {{متن قرآن|هُدًى}} از آن تعبیر شده است به قرینۀ [[آیات]] و [[روایات]] فراوان دیگر همان [[قانون]] [[حکومت و دولت]] است. | |||
این مطلب در آیات [[سورۀ اعراف]] نیز بهروشنی ملاحظه میشود. در آیات سورۀ اعراف پس از شرح داستان [[اخراج]] [[آدم]] و همسرش از [[بهشت]] و دستور سکونت در [[زمین]]، آمده است: {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ * وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ * قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ * فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ * يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ}}<ref>«ای [[فرزندان آدم]]! [[شیطان]] شما را نفریبد! چنان که [[پدر و مادر]] شما را از بهشت بیرون راند در حالی که لباسشان را از (تن) آنان بر میکند تا شرمگاههایشان را به آنان بنمایاند؛ به [[راستی]] او و همگنان وی شما را از جایی که شما آنها را نمیبینید میبینند؛ بیگمان ما [[شیطانها]] را [[سرپرست]] کسانی کردهایم که [[ایمان]] ندارند * و چون کاری [[زشت]] کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و [[خداوند]] ما را به آن [[فرمان]] داده است، بگو: بیگمان خداوند به [[کار زشت]] فرمان نمیدهد؛ آیا درباره خداوند چیزی میگویید که نمیدانید؟ * بگو: پروردگارم به [[دادگری]] فرمان داده است و در هر نمازگاهی روی خود را (به سوی او) راست گردانید و او را در حالی که [[دین]] را برای وی [[ناب]] میسازید بخوانید؛ چنان که شما را در آغاز آفرید (به سوی او) باز میگردید * دستهای را رهنمایی کرده است و بر دستهای، [[گمراهی]] سزاوار است. بیگمان آنها به جای خداوند شیطانها را سرپرستان خویش گزیدند و میپندارند که رهیافتهاند * ای [[فرزندان آدم]]! در هر نمازگاهی [[زیور]] خود را بردارید و بخورید و بیاشامید و گزافکاری نکنید که او گزافکاران را [[دوست]] نمیدارد» [[سوره اعراف]]، [[آیه]] ۲۷-۳۱.</ref>. | |||
در این [[آیات]] و آیات پس از آن، بهروشنی بر این [[حقیقت]] تأکید شده که از آغاز فرود [[انسان]] بر [[زمین]] و آغاز [[زندگی]] زمینی [[شریعت]] و قانونی برای [[نظم]] عادلانۀ [[زندگی اجتماعی]] او از سوی [[خدا]] فرستاده شده، و رهبرانی از سوی خدا برای اجرای این نظم عادلانه تعیین و معرفی شدهاند، و اینکه از آغاز سبب و علت اصلی [[مشکلات]] [[جامعۀ بشر]] [[سرپیچی]] از [[ولایت الهی]] و پذیرش [[ولایت شیاطین]] بوده است. | |||
در آیات فوق با جملۀ {{متن قرآن|قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ}}؛ «بگو: پروردگارم به [[عدل و داد]] دستور داده است» و سپس {{متن قرآن|خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا}}؛ «خود را در هر سجدهگاه به [[زینت]] بیارایید و بخورید و بیاشامید و [[زیادهروی]] نکنید» به کلیات قوانینی که [[خدای متعال]] از آغاز [[تأسیس حکومت]] برای ادارۀ عادلانۀ جامعۀ بشر فرستاده اشاره شده است. و سرانجام در جملاتی کوتاه [[رسالت]] اصلی [[انبیاء]] و بنیاد اصلی [[حکومت]] آنان چنین تبیین گردیده است: {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَقُصُّونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِي فَمَنِ اتَّقَى وَأَصْلَحَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref>«ای [[فرزندان آدم]]! چون فرستادگانی از خودتان- که [[آیات]] مرا بر شما میخوانند- نزدتان آیند (به آنان [[ایمان]] آورید و [[پروا]] پیشه کنید) آنان که [[پرهیزگاری]] ورزند و به راه آیند نه بیمی خواهند داشت و نه [[اندوهگین]] میشوند» [[سوره اعراف]]، [[آیه]] ۳۵.</ref>. | |||
افزون بر آیات فوق از دو دسته از [[آیات کریمۀ قرآن]] استفاده میشود که نخستین [[حکومت]] در [[جامعۀ بشر]] به وسیلۀ [[انبیاء]] تأسیس شده است: | |||
دستۀ اول: آیاتی که بر این مطلب تأکید دارند که همواره از سوی [[خدا]] کتاب [[قانون]] و انبیاء و [[حجج]] بهعنوان [[مجری قانون]] برای [[بشر]] ارسال شده که [[مرجع]] [[تصمیمگیری]] و [[حل اختلاف]] در جامعۀ بشر بودهاند و هیچ دورانی در [[تاریخ]] بشر بدون وجود مرجعی [[الهی]] - قانون و مجری آن - برای حل اختلاف در جامعۀ بشر وجود نداشته است. | |||
از جملۀ این آیات: {{متن قرآن|كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}}<ref>«مردم (در آغاز) امّتی یگانه بودند، (آنگاه به اختلاف پرداختند) پس خداوند پیامبران را مژدهآور و بیمدهنده برانگیخت و با آنان کتاب (آسمانی) را به حق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند داوری کند و در آن جز کسانی که به آنها کتاب داده بودند، اختلاف نورزیدند (آن هم) پس از آنکه برهانهای روشن به آنان رسید (و) از سر افزونجویی که در میانشان بود» سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref>. | |||
از این آیه مطالب زیر استفاده میشود: | |||
# [[مردم]] در ابتدای تشکیل [[جامعۀ بشری]] یکدست و یکپارچه بودهاند. | |||
# همزمان با شکلگیری جامعۀ بشری [[خداوند]] کتاب قانون و نیز [[حاکمان]] به این قانون را که انبیاء بودهاند برای بشر فرستاده تا چنانچه - پس از [[وحدت]] و [[یکپارچگی]] - اختلافی بین آنان به وجود آید بر وفق [[قانون الهی]] حل اختلاف نموده و [[جامعۀ بشر]] را از [[تفرقه]] و چند دستگی و [[اختلاف]] برهانند. | |||
# جملۀ {{متن قرآن|فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ}} چنین میرساند که بلافاصله پس از شکلگیری [[جامعۀ بشر]] [[انبیاء]] [[مبعوث]] شدهاند، و [[بعثت]] انبیاء همزمان با همان مرحلۀ نخستین جامعۀ بشر که مرحلۀ [[وحدت]] و [[یکپارچگی]] بوده صورت گرفته است؛ زیرا حرف «فاء» که بر کلمۀ «[[بعث]]» آمده است دلالت دارد بر اینکه میان وحدت جامعۀ بشر که حالت اولیّۀ آن بوده و بعثت انبیاء فاصلهای نبوده است. | |||
# از [[آیات]] بعد استفاده میشود که دورۀ وحدت و یکپارچگی جامعۀ بشر دیری نپاییده است و در [[حقیقت]] جز آغازی برای شکلگیری [[جامعۀ بشری]] نبوده است. پس از این آغاز کوتاه، جامعۀبشری همواره دچار [[اختلاف]] گشته است. | |||
# از آیۀ فوق استفاده میشود که آغاز اختلاف در جامعۀ بشر از [[تحریف]] عامدانۀ [[تعالیم]] و [[قوانین الهی]] توسط عناصر [[تجاوزگر]] به [[حقوق دیگران]] نشأت گرفته است: {{متن قرآن|وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ}}<ref>«و در آن جز کسانی که به آنها کتاب داده بودند، اختلاف نورزیدند (آن هم) پس از آنکه برهانهای روشن به آنان رسید (و) از سر افزونجویی که در میانشان بود» سوره بقره، آیه ۲۱۳.</ref>. | |||
این [[آیه]] میرساند که [[نزول آیات]] و [[بینات]] پیش از پیدایش اختلاف در جامعۀ بشر بوده، و همزمان با همان دورۀ آغازین یعنی دورۀ وحدت و یکدستی جامعۀ بشر بوده است؛ زیرا به این مسأله اشاره شده که اختلاف در جامعۀ بشر از اختلاف در آیات و بینات آغاز شده که دلالت دارد بر اینکه آیات و بینات برای جامعۀ بشر پیش از مرحلۀ اختلاف فرو فرستاده شده است. | |||
دستۀ دوم: دستهای از آیات که دلالت دارند بر اینکه جامعۀ بشر همواره دچار اختلاف بوده است که بهمعنای آن است که یکدستی و یکپارچگی جامعۀ بشر اختصاص به دورهای کوتاه دارد که دورۀ آغاز شکلگیری جامعۀ بشر بوده است. | |||
آیات ذیل بر این مطلب دلالت دارند: {{متن قرآن|وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ}}<ref>«و اگر پروردگارت میخواست مردم را امّتی یگانه میکرد؛ و آنان هماره اختلاف میورزند * جز کسانی که پروردگارت (بر آنان) بخشایش آورد و آنها را برای همین (بخشایش) آفرید» سوره هود، آیه ۱۱۸-۱۱۹.</ref>. | |||
از جملۀ {{متن قرآن|وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ}}؛ «در حالی که همواره در [[اختلاف]] به سر میبرند» [[استمرار]] اختلاف در [[جامعۀ بشر]] استفاده میشود و جملۀ {{متن قرآن|إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ}}؛ «مگر آنان که [[رحمت الهی]] نصیبشان شده است» به علت و سبب [[رفع اختلاف]] اشاره دارد که همان [[رهبران الهی]] و [[کتب آسمانی]] است که [[قانون]] آنهاست؛ زیرا در [[قرآن کریم]] از رهبران الهی، یعنی [[انبیاء]] و [[رسل]] و نیز از [[کتب الهی]] به «[[رحمت]]» تعبیر شده است، قرآن کریم دربارۀ [[رسول اکرم]]{{صل}} فرموده است: {{متن قرآن|وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ}}<ref>«و تو را جز رحمتی برای جهانیان، نفرستادهایم» [[سوره انبیاء]]، [[آیه]] ۱۰۷.</ref>، {{متن قرآن|وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ}}<ref>«و برخی از ایشان کسانی هستند که پیغمبر را آزار میکنند و میگویند او خوشباور است؛ بگو سخن نیوش خوبی برای شماست که به خداوند ایمان و مؤمنان را باور دارد و برای آن دسته از شما که ایمان آوردهاند رحمت است» سوره توبه، آیه ۶۱.</ref>. | |||
و دربارۀ [[حضرت عیسی]]{{ع}} فرموده است: {{متن قرآن|قَالَ كَذَلِكِ قَالَ رَبُّكِ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً مِنَّا وَكَانَ أَمْرًا مَقْضِيًّا}}<ref>«گفت: چنین است؛ پروردگارت میفرماید که آن (کار) بر من آسان است و (بر آنیم) تا او را نشانهای برای مردم و رحمتی از سوی خویش گردانیم و این کاری انجام شدنی است» سوره مریم، آیه ۲۱.</ref> و دربارۀ [[هارون]] فرموده است: {{متن قرآن|وَوَهَبْنَا لَهُ مِنْ رَحْمَتِنَا أَخَاهُ هَارُونَ نَبِيًّا}}<ref>«و از سر بخشایش خود، برادرش هارون را در حالی که پیامبر بود بدو بخشیدیم» سوره مریم، آیه ۵۳.</ref> و دربارۀ [[تورات]] [[حضرت موسی]]{{ع}} فرمود: {{متن قرآن|وَمِنْ قَبْلِهِ كِتَابُ مُوسَى إِمَامًا وَرَحْمَةً}}<ref>«و کتاب موسی به پیشوایی و بخشایش پیش از او بوده است» سوره هود، آیه ۱۷.</ref>. | |||
و نیز فرمود: {{متن قرآن|وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْوَاحَ وَفِي نُسْخَتِهَا هُدًى وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ هُمْ لِرَبِّهِمْ يَرْهَبُونَ}}<ref>«و چون خشم موسی فرو نشست الواح را برداشت و در نوشته آن برای آنان که از پروردگارشان میهراسند رهنمود و بخشایشی بود» سوره اعراف، آیه ۱۵۴.</ref> و نیز فرمود: {{متن قرآن|ثُمَّ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ تَمَامًا عَلَى الَّذِي أَحْسَنَ وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً}}<ref>«سپس به موسی کتاب دادیم تا (نعمت را) بر آنکه نیکی کرده است تمام کنیم و برای روشن داشتن هر چیز و برای رهنمون و بخشایش باشد» سوره انعام، آیه ۱۵۴.</ref>. | |||
و دربارۀ [[قرآن کریم]] فرمود: {{متن قرآن|وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ}}<ref>«و بر تو این کتاب را فرو فرست[[ادیم]] که بیانگر هر چیز و رهنمود و [[بخشایش]] و نویدبخشی برای [[مسلمانان]] است» [[سوره نحل]]، [[آیه]] ۸۹.</ref> و نیز فرمود: {{متن قرآن|تِلْكَ آيَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ * هُدًى وَرَحْمَةً لِلْمُحْسِنِينَ}}<ref>«این آیات کتاب حکیم است * در حالی که رهنمود و بخشایشی است برای نیکوکاران» سوره لقمان، آیه ۲-۳.</ref>. نیز فرمود: {{متن قرآن|إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ * وَإِنَّهُ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ}}<ref>«بیگمان این قرآن برای بنی اسرائیل بیشتر آنچه را در آن اختلاف دارند باز میگوید * و آن، رهنمود و بخشایشی برای مؤمنان است» سوره نمل، آیه ۷۶-۷۷.</ref>. | |||
بنابراین بر اساس بیان [[قرآن]] پس از دوران کوتاه یکدستی و [[یکپارچگی]] [[جامعۀ بشر]] [[سنت]] [[اختلاف]] در جامعۀ بشر همچنان ادامه دارد، مگر آنکه به [[قانون الهی]] عمل کند، و از [[رهبری]] [[رهبران الهی]] [[پیروی]] کند، که تنها راه [[حل اختلاف]] و شکلگیری [[جامعۀ واحد]] است. | |||
قرآن کریم با اشاره به [[وحدت]] جوامعی که از قانون الهی و رهبران الهی پیروی کردهاند میفرماید: {{متن قرآن|إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاعْبُدُونِ}}<ref>«به راستی این امّت شماست، امّتی یگانه و من پروردگار شمایم بنابراین مرا بپرستید» سوره انبیاء، آیه ۹۲.</ref> و سپس با [[انتقاد]] از جوامعی که با [[رویگردانی]] از [[قانون]] [[خدا]] و [[رهبری]] [[رهبران الهی]] به [[اختلاف]] و چند دستگی دچار شدهاند فرمود: {{متن قرآن|وَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ كُلٌّ إِلَيْنَا رَاجِعُونَ}}<ref>«و میان خویش کار (دین) خود را پراکندند، همگی به سوی ما باز میگردند» سوره انبیاء، آیه ۹۳.</ref>. | |||
همین مطلب در [[آیات]] دیگر مورد تأکید قرار گرفته است: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَاعْمَلُوا صَالِحًا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ * وَإِنَّ هَذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ * فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُرًا كُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ}}<ref>«ای [[پیامبران]]! از چیزهای [[پاکیزه]] بخورید و کاری شایسته کنید که من به آنچه میکنید دانایم * و این [[امّت]] شماست، امّتی یگانه و من [[پروردگار]] شمایم پس، از من [[پروا]] کنید * آنگاه کار ([[دین]]) خود را در میان خویش پارهپاره کردند؛ هر گروهی بدانچه خود دارد شادمان است» [[سوره مؤمنون]]، [[آیه]] ۵۱-۵۳.</ref>. | |||
بنابراین از مجموع [[آیات قرآنی]] یاد شده چهار مطلب استفاده میشود: | |||
# [[جامعۀ بشر]] در آغاز یکپارچه بوده است. | |||
# جامعۀ بشر پس از آن آغاز همواره دچار اختلاف بوده است مگر آنجا که از قانون خدا و رهبری پیامبران و [[رسل]] [[پیروی]] کرده است. | |||
# پیروی از [[قانون الهی]] و رهبران الهی منشأ [[وحدت]] و [[رحمت]] است و رویگردانی از آن موجب چند دستگی و اختلاف است. بنابراین [[یکپارچگی]] آغازین جامعۀ بشر در نتیجۀ پیروی از قانون الهی و رهبری [[پیامبران الهی]] بوده است، که به معنای همزمانی آغاز شکلگیری [[جامعۀ بشری]] با پیدایش [[حکومت و دولت]] [[الهی]] به رهبری پیامبران الهی است. | |||
# پیدایش و تداوم اختلاف و چنددستگی در جامعۀ بشر در نتیجۀ رویگردانی از [[حکومت]] رهبران الهی بوده است<ref>[[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۳ (کتاب)|فقه نظام سیاسی اسلام ج۳]]، ص ۱۷-۲۶.</ref>. | |||
== منابع == | |||
{{منابع}} | |||
# [[پرونده:000062.jpg|22px]] [[سید محسن کاظمی|کاظمی، سید محسن]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۱''']] | |||
# [[پرونده: 1100699.jpg|22px]] [[عباس علی عمید زنجانی|عمید زنجانی، عباس علی]]، [[دانشنامه فقه سیاسی ج۱ (کتاب)|'''دانشنامه فقه سیاسی ج۱''']] | |||
# [[پرونده:1100460.jpg|22px]] [[محسن اراکی|اراکی، محسن]]، [[فقه نظام سیاسی اسلام ج۳ (کتاب)|'''فقه نظام سیاسی اسلام ج۳''']] | |||
# [[پرونده:11677.jpg|22px]] [[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژهنامه فقه سیاسی (کتاب)|'''واژهنامه فقه سیاسی''']] | |||
{{پایان منابع}} | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
[[رده:حکومت]] | [[رده:حکومت]] | ||
[[رده: | [[رده:مفاهیم در قرآن]] | ||
[[رده:مدخلهای تلخیص شده]] | |||