ضرر در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

ضرر در قرآن (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۹

۳۵٬۴۷۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۵ ژوئن ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۳۷۲

ویرایش

@@ خط ۳۷: / خط ۳۷: @@
 # اعتنا نکردن به ظاهر خیرخواهی‌های [[مشرکان]]، مبنی بر زیانبار بودن حضور [[مؤمنان]] ضعیف، در کنار [[پیامبر]] دستوری از جانب [[خداوند]]: {{متن قرآن|وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ}}<ref>«و کسانی را که پروردگارشان را در سپیده‌دمان و در پایان روز در پی به دست آوردن خشنودی وی می‌خوانند از خود مران، نه هیچ از حساب آنان بر گردن تو و نه هیچ از حساب تو بر گردن آنهاست تا برانیشان و از ستمگران گردی» سوره انعام، آیه ۵۲.</ref>؛
 # [[حرمت]] اقامه نماز [[پیامبر]] در [[مسجد]] بنا شده از سوی [[منافقان]] برای ضرر و ضِرار: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا ضِرَارًا... * لَا تَقُمْ فِيهِ أَبَدًا}}<ref>«و کسانی هستند که مسجدی را برگزیده‌اند برای زیان رساندن (به مردم)... * هیچ‌گاه در آن (مسجد) حاضر مشو!» سوره توبه، آیه ۱۰۷.</ref>.<ref>[[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲]]، ص ۷۳.</ref>
+==ضرر==
+[[کاستی]]، [[زیان]] و گزند وارد شده بر [[مال]]، [[جان]]، [[دین]] و [[آبرو]]
+«ضرر» اسم مصدر<ref>الصحاح، ج ۲، ص۷۱۹، «ضرر».</ref> در برابر نفع، از ریشه «ض - ر - ر»<ref>الصحاح، ج ‌۲، ص۷۱۹؛ لسان العرب، ج ۸، ص۴۴، «ضرر».</ref> به معنای زیان، نقصان<ref>العين، ج‌ ۷، ص۷‌؛ المحيط فی اللغه، ج‌۷، ص۴۲۹، «ضرّ».</ref> یا شری است که بر چیزی وارد شده و موجب نقصان در آن و متعلقاتش می‌شود<ref>التحقيق، ج ‌۷، ص۲۵، «ضرّ».‌</ref>. «ضَرّ» و «ضُرّ» دو ساخت گوناگون از یک ریشه‌اند؛ با این تفاوت که هرگاه ضرر در برابر نفع در عبارتی بیاید واژه «ضَرّ» به کار می‌رود؛ اما اگر ضرر تنها به کار رود، به صورت «ضُرّ» می‌آید. «ضُرّ» اسم مصدر از همین ریشه به معنای بدحالی است؛ اعمّ از آنکه به [[روان انسان]] ارتباط داشته باشد؛ مانند بدحالی ناشی از کمی [[دانش]]، [[عفت]] و [[فضیلت]]، یا به بدن؛ مانند نداشتن عضوی یا [[نقص]] آن، یا به حال و وضع فرد؛ مانند نقصان در مال و [[مقام]]<ref>مفردات، ص۵۰۳، «ضرّ».</ref>. «[[اضطرار]]» از همین ریشه به معنای وادار کردن دیگری به کاری است که موجب ضررش شود<ref>مفردات، ص۵۰۴، «ضرر»؛ القاموس الفقهی، ص۲۲۲، «الاضطرار».</ref>. «خُسر»، «[[خسران]]»، «[[شر]]» و «[[سوء]]» از واژگان هم‌معنا با «ضرر» هستند، جز آنکه موارد استعمال آنها با یکدیگر متفاوت‌اند. «خُسر» و «خسران» اخص از «ضُرّ» به معنای نقصان در [[سرمایه]] و مال است<ref>العین، ج ۴، ص۱۹۵، «خسر».</ref>. «سوء» نیز به معنای ضرری است که ضرر زننده با هدفی خاص که برای زیان‌دیده روشن است، به وی برساند؛ اما در «ضَرّ» [[هدف]] زیان‌رساننده روشن نیست<ref>معجم الفروق اللغویه، ص۳۲۹.</ref>. واژه «ضِرار» از همین ریشه بر وزن فِعال، مصدر باب مفاعله است و بر طرفینی بودن عمل دلالت دارد، ازاین رو برخی «ضِرار» را به معنای ضرر متقابل دو فرد و «ضَرَر» را به ضرررسانی عمدی و غیرعمدی یک فرد به دیگری دانسته‌اند<ref>لسان العرب، ج ۴، ص۴۸۲؛ نک: تاج العروس، ج۷، ص۱۲۲، «ضرر».</ref>؛ همچنین «ضِرار» بر [[مجازات]] بر ضرری که از سوی دیگری به [[انسان]] وارد می‌شود و ضرر رساندن به دیگری بدون قصد انتفاع خود نیز اطلاق شده است<ref>النهایه، ابن اثیر، ج ۳، ص۸۱-۸۲.</ref>. برخی نیز ضَرَر و ضِرار را به یک معنا دانسته و براین باورند که اگر «ضَرَر» و «ضِرار» در برابر هم قرار گیرند، ضَرَر به معنای [[زیان]] زدن غیر ارادی و ضِرار، به معنای زیان زدن ارادی است<ref>منیة الطالب، ج ۳، ص۳۷۹؛ نک: بحوث فقهیه، ص۲۰۴.</ref>. در اصطلاح [[قرآن کریم]] ضرر با معنای لغوی آن هماهنگ است و زیان‌های مادی، [[معنوی]]، جسمی و روانی را دربرمی‌گیرد، چنان‌که [[مفسران]] [[قرآن]]، در تبیین واژه «ضُرّ» آن را به معنای بَلا، [[مرض]]، [[فقر]]، سختی‌ و [[مشکلات]] [[زندگی]] دانسته‌اند<ref>تفسیر طبرانی، ج ۳، ص۱۵؛ تفسیر ابن وهب، ج ۱، ص۲۲۱؛ مجمع البیان، ج ۵، ص۲۱۰-۲۱۱.</ref>. در اصطلاح [[فقه]]، [[اضطرار]] از ریشه ضرر و به معنای وادار کردن [[انسان]] است به چیزی ناخوشایند که با توجه به سبب آن دو گونه است: یکی آنکه ضرر، سببی بیرونی مانند ضرب و [[جرح]] داشته باشد و دیگری آنکه سبب داخلی داشته باشد؛ مانند آنکه چنان [[گرسنگی]] بر فردی چیره شود که برای [[حفظ]] جانش ناچار شود گوشت مردار بخورد<ref>القاموس الفقهی، ص۲۲۳، «الاضطرار».</ref>. [[ماده]] ضرر و مشتقات آن ۷۴ بار در قرآن به کار رفته‌اند و به [[زیان‌ها]] و دردهای [[جسمانی]]<ref>{{متن قرآن|لَّيْسَ ٱلْبِرَّ أَن تُوَلُّوا۟ وُجُوهَكُمْ قِبَلَ ٱلْمَشْرِقِ وَٱلْمَغْرِبِ وَلَـٰكِنَّ ٱلْبِرَّ مَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ وَٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ وَٱلْكِتَـٰبِ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ وَءَاتَى ٱلْمَالَ عَلَىٰ حُبِّهِۦ ذَوِى ٱلْقُرْبَىٰ وَٱلْيَتَـٰمَىٰ وَٱلْمَسَـٰكِينَ وَٱبْنَ ٱلسَّبِيلِ وَٱلسَّآئِلِينَ وَفِى ٱلرِّقَابِ وَأَقَامَ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَى ٱلزَّكَوٰةَ وَٱلْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَـٰهَدُوا۟ وَٱلصَّـٰبِرِينَ فِى ٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ وَحِينَ ٱلْبَأْسِ أُو۟لَـٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ صَدَقُوا۟ وَأُو۟لَـٰٓئِكَ هُمُ ٱلْمُتَّقُونَ}}«نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>، بیماری<ref>{{متن قرآن|وَإِذَا مَسَّ ٱلْإِنسَـٰنَ ضُرٌّۭ دَعَا رَبَّهُۥ مُنِيبًا إِلَيْهِ ثُمَّ إِذَا خَوَّلَهُۥ نِعْمَةًۭ مِّنْهُ نَسِىَ مَا كَانَ يَدْعُوٓا۟ إِلَيْهِ مِن قَبْلُ وَجَعَلَ لِلَّهِ أَندَادًۭا لِّيُضِلَّ عَن سَبِيلِهِۦ قُلْ تَمَتَّعْ بِكُفْرِكَ قَلِيلًا إِنَّكَ مِنْ أَصْحَـٰبِ ٱلنَّارِ}}«و چون [[آدمی]] را بلایی رسد پروردگارش را با بازگشت به سوی او می‌خواند سپس چون ([[خداوند]]) نعمتی از خویش بدو بخشد آنچه را پیش‌تر از درگاه او فرا می‌خواند، از یاد می‌برد و برای خداوند همانندهایی برمی‌سازد تا (دیگران را هم) از راه او [[گمراه]] گرداند؛ بگو: چند روزی» [[سوره زمر]]، [[آیه]] ۸. {{متن قرآن|فَإِذَا مَسَّ ٱلْإِنسَـٰنَ ضُرٌّۭ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَـٰهُ نِعْمَةًۭ مِّنَّا قَالَ إِنَّمَآ أُوتِيتُهُۥ عَلَىٰ عِلْمٍۭ بَلْ هِىَ فِتْنَةٌۭ وَلَـٰكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ}}«و چون به آدمی گزندی می‌رسد ما را می‌خواند؛ سپس هنگامی که از خویش نعمتی بدو دهیم می‌گوید: جز این نیست که (آن [[نعمت]]) برای دانشی (که داشته‌ام) به من داده شده است (چنین نیست) بلکه یک [[آزمون]] است امّا بیشتر آنان نمی‌دانند» سوره زمر، آیه ۴۹.</ref>، [[خطرها]] و رخدادهای وحشتناک دریایی<ref>وجوه القرآن، ص۳۶۹؛ نیز نک: الوجوه و النظائر، ج ۲، ص۲۴-۲۵.</ref> <ref>{{متن قرآن|وَإِذَا مَسَّكُمُ ٱلضُّرُّ فِى ٱلْبَحْرِ ضَلَّ مَن تَدْعُونَ إِلَّآ إِيَّاهُ فَلَمَّا نَجَّىٰكُمْ إِلَى ٱلْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ ٱلْإِنسَـٰنُ كَفُورًا}}«و چون در دریا گزند به شما رسد آنان که (اکنون به پرستش) می‌خوانید ناپدید می‌شوند جز خداوند اما چون شما را تا خشکی رساند رو می‌گردانید و آدمی، ناسپاس است» سوره اسراء، آیه ۶۷.</ref>، [[کاستی]] و نقصان [[معنوی]]، مانند کاستی در شخصیت<ref>{{متن قرآن|وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌۭ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ ٱلرُّسُلُ أَفَإِي۟ن مَّاتَ أَوْ قُتِلَ ٱنقَلَبْتُمْ عَلَىٰٓ أَعْقَـٰبِكُمْ وَمَن يَنقَلِبْ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ فَلَن يَضُرَّ ٱللَّهَ شَيْـًۭٔا وَسَيَجْزِى ٱللَّهُ ٱلشَّـٰكِرِينَ}}«و محمد جز فرستاده‌ای نیست که پیش از او (نیز) فرستادگانی (بوده و) گذشته‌اند؛ آیا اگر بمیرد یا کشته گردد به (باورهای) گذشته خود باز می‌گردید؟ و هر کس به (باورهای) گذشته خود باز گردد هرگز زیانی به [[خداوند]] نمی‌رساند؛ و خداوند سپاسگزاران را به زودی [[پاداش]] خواهد داد» [[سوره آل عمران]]، [[آیه]] ۱۴۴. {{متن قرآن|وَلَوْلَا فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُۥ لَهَمَّت طَّآئِفَةٌۭ مِّنْهُمْ أَن يُضِلُّوكَ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَضُرُّونَكَ مِن شَىْءٍۢ وَأَنزَلَ ٱللَّهُ عَلَيْكَ ٱلْكِتَـٰبَ وَٱلْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُن تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ ٱللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًۭا}}«و اگر [[بخشش]] و [[بخشایش خداوند]] بر تو نبود گروهی از ایشان به بیراه کردن تو کوشیده بودند حال آنکه جز خودشان را بیراه نمی‌کنند و به تو هیچ زیانی نمی‌رسانند و خداوند کتاب و [[فرزانگی]] بر تو فرو فرستاد و به تو چیزی آموخت که نمی‌دانستی و [[بخشش خداوند]] بر تو سترگ است» [[سوره نساء]]، آیه ۱۱۳.</ref>، [[کاستی]] و زیان‌های مادی، مانند تنگی در [[معیشت]]<ref>نک:{{متن قرآن|وَلَقَدْ أَرْسَلْنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٍۢ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَـٰهُم بِٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ}}«و به یقین برای امّت‌هایی که پیش از تو بودند (پیامبرانی) فرستادیم و آنان را به سختی و رنج دچار کردیم باشد که (به درگاه خدا) لابه کنند» سوره انعام، آیه ۴۲.</ref>، بَلا و [[سختی]] (انعام / ۶، ۱۷؛ زمر / ۳۹، ۳۸)، [[گرسنگی]]<ref>{{متن قرآن|فَلَمَّا دَخَلُوا۟ عَلَيْهِ قَالُوا۟ يَـٰٓأَيُّهَا ٱلْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا ٱلضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَـٰعَةٍۢ مُّزْجَىٰةٍۢ فَأَوْفِ لَنَا ٱلْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَآ إِنَّ ٱللَّهَ يَجْزِى ٱلْمُتَصَدِّقِينَ}}«و چون بر او درآمدند، گفتند: ای عزیز (مصر)! به ما و خانواده ما گزند (بسیار) رسیده است و سرمایه‌ای ناچیز آورده‌ایم؛ تو پیمانه ما را تمام بپیمای و به ما صدقه بده که خداوند صدقه دهندگان را دوست می‌دارد» سوره یوسف، آیه ۸۸.</ref> و... اشاره دارند. در بررسی کلی [[آیات قرآن]] در باره ضرر می‌توان به عناوینی همچون «رابطه ضرر با [[توحید افعالی]]»<ref>نک:{{متن قرآن|وَإِن يَمْسَسْكَ ٱللَّهُ بِضُرٍّۢ فَلَا كَاشِفَ لَهُۥٓ إِلَّا هُوَ وَإِن يُرِدْكَ بِخَيْرٍۢ فَلَا رَآدَّ لِفَضْلِهِۦ يُصِيبُ بِهِۦ مَن يَشَآءُ مِنْ عِبَادِهِۦ وَهُوَ ٱلْغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ}}«و اگر خداوند بلایی به تو رساند کسی جز خود او آن را نمی‌گرداند، و اگر خیری برای تو بخواهد هیچ کس بازدارنده بخشش او نیست؛ آن را به هر کس از بندگانش بخواهد، می‌رساند و او آمرزنده بخشاینده است» سوره یونس، آیه ۱۰۷.</ref>، «زمینه‌ها و اهداف و اغراض ضرر»<ref>نک:{{متن قرآن|وَلَقَدْ أَرْسَلْنَآ إِلَىٰٓ أُمَمٍۢ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَـٰهُم بِٱلْبَأْسَآءِ وَٱلضَّرَّآءِ لَعَلَّهُمْ يَتَضَرَّعُونَ}}«و به [[یقین]] برای امّت‌هایی که پیش از تو بودند (پیامبرانی) فرستادیم و آنان را به [[سختی]] و [[رنج]] دچار کردیم باشد که (به درگاه [[خدا]]) لابه کنند» [[سوره انعام]]، [[آیه]] ۴۲.</ref>، «اقسام و انواع ضرر»<ref>{{متن قرآن|وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍۢ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍۢ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ وَبَشِّرِ ٱلصَّـٰبِرِينَ}}«و بی‌گمان شما را با چیزی از بیم و گرسنگی و کاستی دارایی‌ها و کسان و فرآورده‌ها می‌آزماییم، و شکیبایان را نوید بخش!» سوره بقره، آیه ۱۵۵. {{متن قرآن|وَلَقَدْ أَخَذْنَآ ءَالَ فِرْعَوْنَ بِٱلسِّنِينَ وَنَقْصٍۢ مِّنَ ٱلثَّمَرَٰتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ}}«و ما فرعونیان را به خشکسالی‌ها و کاستی فرآورده‌ها دچار کردیم باشد که در یاد گیرند» سوره اعراف، آیه ۱۳۰.</ref> و «[[احکام]] ضرر»<ref> {{متن قرآن|وَٱلْوَٰلِدَٰتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَـٰدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَّ ٱلرَّضَاعَةَ وَعَلَى ٱلْمَوْلُودِ لَهُۥ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِٱلْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَآرَّ وَٰلِدَةٌۢ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌۭ لَّهُۥ بِوَلَدِهِۦ وَعَلَى ٱلْوَارِثِ مِثْلُ ذَٰلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَن تَرَاضٍۢ مِّنْهُمَا وَتَشَاوُرٍۢ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدتُّمْ أَن تَسْتَرْضِعُوٓا۟ أَوْلَـٰدَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُم مَّآ ءَاتَيْتُم بِٱلْمَعْرُوفِ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّ ٱللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌۭ}}«و مادران فرزندان خود را دو سال کامل شیر می‌دهند؛ این برای کسی است که بخواهد دوران شیردهی را کامل کند، و خوراک و پوشاک آنان به شایستگی بر صاحب فرزند است، بر هیچ کس جز به اندازه توانش تکلیف نیست، نه مادر باید به خاطر فرزندش زیان بیند و نه صاحب فرزند به خاطر فرزندش و بر (گردن) وارث، مانند همین است پس اگر (پدر و مادر) با رضایت و رایزنی با هم بازگرفتن (زودتر کودک) از شیر را خواستند، گناهی ندارند، و اگر خواستید برای فرزندانتان دایه بگیرید، اگر به بایستگی دستمزد آنان را بپردازید گناهی بر شما نیست و از خداوند پروا کنید و بدانید خداوند به آنچه انجام می‌دهید بیناست» سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref> اشاره کرد.
+یکی از معانی حرف جَرّ «عَل ٰ ی» ضرر و بیشترین کاربرد [[قرآنی]] آن در این معنا کاربرد آن با واژه نفس و مشتقات آن است؛ مانند{{متن قرآن|عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ}}<ref> {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ كُونُوا۟ قَوَّٰمِينَ بِٱلْقِسْطِ شُهَدَآءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰٓ أَنفُسِكُمْ أَوِ ٱلْوَٰلِدَيْنِ وَٱلْأَقْرَبِينَ إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًۭا فَٱللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا۟ ٱلْهَوَىٰٓ أَن تَعْدِلُوا۟ وَإِن تَلْوُۥٓا۟ أَوْ تُعْرِضُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًۭا}}«ای مؤمنان! به دادگری بپاخیزید و برای خداوند گواهی دهید هر چند به زیان خود یا پدر و مادر و یا نزدیکان (تان) باشد و اگر (هر یک از دو طرف دعوا) دارا باشد یا نادار، خداوند به (دستگیری از) هر دو سزاوارتر است، پس (در گواهی دادن) از هوا (ی نفس) پیروی نکنید که به یک سو‌گرایید و اگر (در گواهی دادن) زبان بگردانید یا (از آن) رو برتابید بی‌گمان خداوند از آنچه می‌کنید آگاه است» سوره نسا، آیه ۱۳۵.</ref>. این عبارات در [[قرآن]] با صراحتی بیشتر بر [[ضرر]] دلالت دارند<ref>نک: التحریر و التنویر، ج ۴، ص۲۷۶.</ref>. بیشترین مباحث این مقاله برگرفته از آیاتی‌اند که در آن یکی از واژگان ضرر، خُسْر<ref>{{متن قرآن|أَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا۟ مِنَ ٱلْمُخْسِرِينَ}}«پیمانه را تمام بپیمایید و از کم‌فروشان نباشید» سوره شعراء، آیه ۱۸۱. {{متن قرآن|وَإِذَا كَالُوهُمْ أَو وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ}}«و چون پیمانه دهند یا وزن کنند کم نهند،» سوره مطفّفین، آیه ۳.</ref> بَخْس<ref>{{متن قرآن|وَإِلَىٰ مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًۭا قَالَ يَـٰقَوْمِ ٱعْبُدُوا۟ ٱللَّهَ مَا لَكُم مِّنْ إِلَـٰهٍ غَيْرُهُۥ قَدْ جَآءَتْكُم بَيِّنَةٌۭ مِّن رَّبِّكُمْ فَأَوْفُوا۟ ٱلْكَيْلَ وَٱلْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا۟ ٱلنَّاسَ أَشْيَآءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا۟ فِى ٱلْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَـٰحِهَا ذَٰلِكُمْ خَيْرٌۭ لَّكُمْ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ}}«و به سوی مدین، برادرشان شعیب را فرستادیم، گفت: ای قوم من! خداوند را بپرستید که جز او خدایی ندارید، بی‌گمان برهانی از سوی پروردگارتان برایتان آمده است پس پیمانه و ترازو را تمام بپیمایید و چیزهای مردم را به آنان کم ندهید و در این سرزمین پس از سامان یافتن آن تباهی نورزید، این برای شما اگر مؤمن باشید بهتر است» سوره اعراف، آیه ۸۵.</ref>، أذی ٰ <ref>{{متن قرآن|لَتُبْلَوُنَّ فِىٓ أَمْوَٰلِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ ٱلَّذِينَ أُوتُوا۟ ٱلْكِتَـٰبَ مِن قَبْلِكُمْ وَمِنَ ٱلَّذِينَ أَشْرَكُوٓا۟ أَذًۭى كَثِيرًۭا وَإِن تَصْبِرُوا۟ وَتَتَّقُوا۟ فَإِنَّ ذَٰلِكَ مِنْ عَزْمِ ٱلْأُمُورِ}}«بی‌گمان با مال و جانتان آزمون خواهید شد و از آنان که پیش از شما به آنان کتاب (آسمانی) داده‌اند و از کسانی که شرک ورزیده‌اند (سخنان دل) آزار بسیار خواهید شنید و اگر شکیبایی کنید و پرهیزگاری ورزید؛ بی‌گمان این از کارهایی است که آهنگ آن می‌کنند» سوره آل‌عمران، آیه ۱۸۶. {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلنَّبِىُّ قُل لِّأَزْوَٰجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَآءِ ٱلْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَـٰبِيبِهِنَّ ذَٰلِكَ أَدْنَىٰٓ أَن يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورًۭا رَّحِيمًۭا}}«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیک‌تر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> و مشتقات هر یک از این واژگان به کار رفته باشد، یا آیاتی که گرچه این واژگان را دربر ندارند، بر موضوع دلالت دارند<ref>{{متن قرآن|وَيَسْـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًۭى فَٱعْتَزِلُوا۟ ٱلنِّسَآءَ فِى ٱلْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّىٰ يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ ٱللَّهُ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِينَ وَيُحِبُّ ٱلْمُتَطَهِّرِينَ}}«و از تو درباره حیض می‌پرسند؛ بگو که آن، گونه‌ای رنج است. پس در حیض از زنان کناره گیرید و با آنان آمیزش نکنید تا پاک شوند و چون شست و شو کردند، از همان‌جا که خداوند به شما فرموده است با آنان آمیزش کنید، بی‌گمان خداوند توبه کاران و شست‌وشوکنندگان را دوست می‌دارد» سوره بقره، آیه ۲۲۲. {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَا تَقْرَبُوا۟ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمْ سُكَـٰرَىٰ حَتَّىٰ تَعْلَمُوا۟ مَا تَقُولُونَ وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِى سَبِيلٍ حَتَّىٰ تَغْتَسِلُوا۟ وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰٓ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَآءَ أَحَدٌۭ مِّنكُم مِّنَ ٱلْغَآئِطِ أَوْ لَـٰمَسْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمْ تَجِدُوا۟ مَآءًۭ فَتَيَمَّمُوا۟ صَعِيدًۭا طَيِّبًۭا فَٱمْسَحُوا۟ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ عَفُوًّا غَفُورًا}}«ای مؤمنان! در حال مستی به نماز رو نیاورید تا هنگامی که دریابید چه می‌گویید و نیز در حال جنابت (به نماز و محل نماز رو نیاورید) مگر رهگذر باشید تا آنکه غسل کنید و اگر بیمار یا در سفر بودید و یا یکی از شما از جای قضای حاجت باز آمد یا با زنان آمیزش کردید و آب نیافتید به خاکی پاک تیمّم کنید و بخشی از رخساره‌ها و دست‌هایتان را با آن مسح کنید که خداوند، در گذرنده‌ای آمرزنده است» سوره نساء، آیه ۴۳. {{متن قرآن|يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓا۟ إِذَا قُمْتُمْ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ فَٱغْسِلُوا۟ وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى ٱلْمَرَافِقِ وَٱمْسَحُوا۟ بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى ٱلْكَعْبَيْنِ وَإِن كُنتُمْ جُنُبًۭا فَٱطَّهَّرُوا۟ وَإِن كُنتُم مَّرْضَىٰٓ أَوْ عَلَىٰ سَفَرٍ أَوْ جَآءَ أَحَدٌۭ مِّنكُم مِّنَ ٱلْغَآئِطِ أَوْ لَـٰمَسْتُمُ ٱلنِّسَآءَ فَلَمْ تَجِدُوا۟ مَآءًۭ فَتَيَمَّمُوا۟ صَعِيدًۭا طَيِّبًۭا فَٱمْسَحُوا۟ بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُم مِّنْهُ مَا يُرِيدُ ٱللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُم مِّنْ حَرَجٍۢ وَلَـٰكِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُۥ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ}}«ای مؤمنان! چون برای نماز برخاستید چهره و دست‌هایتان را تا آرنج بشویید و بخشی از سرتان را مسح کنید و نیز پاهای خود را تا برآمدگی روی پا و اگر جنب بودید غسل کنید و اگر بیمار یا در سفر بودید و یا از جای قضای حاجت آمدید یا با زنان آمیزش کردید و آبی نیافتید به خاکی پاک تیمّم کنید، با آن بخشی از چهره و دست‌های خود را مسح نمایید، خداوند نمی‌خواهد شما را در تنگنا افکند ولی می‌خواهد شما را پاکیزه گرداند و نعمت خود را بر شما تمام کند باشد که سپاس گزارید» سوره مائده، آیه ۶.</ref>. گفتنی است که بسیاری از موضوعات و مفاهیم [[فقهی]]، مانند [[حدود و تعزیرات]]، [[قصاص]] و [[دیات]]، ضرب و [[جرح]]، حَجْر، [[ضمان]]، [[دیه]]، [[قتل]]، [[تنبیه]]، [[غصب]]، [[تقیه]] و [[امر به معروف و نهی از منکر]] با این مبحث پیوند دارند و [[آیات قرآنی]] بیانگر هریک از این موضوعات را به‌گونه‌ای می‌توان بررسی کرد، چنان‌که برخی [[قواعد فقهی]] نیز با این موضوع مرتبط‌اند؛ مانند:
+#«[[قاعده لاضرر]]»: (قاعده‌ای فقهی و پرکاربرد که به [[کوشش]] [[فقها]] از [[آیات]] قرآن<ref>{{متن قرآن|وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَٰجُكُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّهُنَّ وَلَدٌۭ فَإِن كَانَ لَهُنَّ وَلَدٌۭ فَلَكُمُ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍۢ يُوصِينَ بِهَآ أَوْ دَيْنٍۢ وَلَهُنَّ ٱلرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِن لَّمْ يَكُن لَّكُمْ وَلَدٌۭ فَإِن كَانَ لَكُمْ وَلَدٌۭ فَلَهُنَّ ٱلثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُم مِّنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍۢ تُوصُونَ بِهَآ أَوْ دَيْنٍۢ وَإِن كَانَ رَجُلٌۭ يُورَثُ كَلَـٰلَةً أَوِ ٱمْرَأَةٌۭ وَلَهُۥٓ أَخٌ أَوْ أُخْتٌۭ فَلِكُلِّ وَٰحِدٍۢ مِّنْهُمَا ٱلسُّدُسُ فَإِن كَانُوٓا۟ أَكْثَرَ مِن ذَٰلِكَ فَهُمْ شُرَكَآءُ فِى ٱلثُّلُثِ مِنۢ بَعْدِ وَصِيَّةٍۢ يُوصَىٰ بِهَآ أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَآرٍّۢ وَصِيَّةًۭ مِّنَ ٱللَّهِ وَٱللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌۭ}}«و اگر همسرانتان [[فرزندی]] نداشته باشند نیمی از آنچه بر جا نهاده‌اند و اگر فرزندی داشته باشند یک چهارم از آنچه بر جا گذارده‌اند از آن شماست پس از (انجام) وصیتی که می‌کنند یا (پرداخت) وامی (که دارند) و اگر شما فرزندی نداشته باشید یک چهارم از آنچه بر جا نهاده‌اید از آن آنهاست و اگر فرزندی داشته باشید یک هشتم از آنچه بر جا گذارده‌اید از آن آنان است، البته پس از (انجام) وصیتی که می‌کنید یا (پرداخت) وامی (که دارید) و اگر مردی یا زنی که از او [[ارث]] می‌برند بی‌فرزند و بی‌پدر و بی‌مادر و (تنها) دارای [[برادر]] یا [[خواهر]] (یا هر دو) باشد یک ششم از آن هر یک از این دو، است و اگر بیش از این باشند همه در یک سوم شریکند، (البته) پس از وصیتی یا (پرداخت) وامی که (با [[وصیّت]] یا [[اقرار]] به وام، به [[وارث]]) [[زیان]] نرساند؛ سفارشی است از سوی [[خداوند]] و خداوند [[دانایی]] [[بردبار]] است» [[سوره]] نسا، [[آیه]] ۱۲.</ref> و [[سنت نبوی]]<ref>نک: الکافی، ج ۱۰، ص۴۷۵-۴۸۶.</ref> برداشت شده و بر اساس آن هرگونه [[حکم]] ضرری در [[اسلام]] [[نفی]] شده است).
+#«[[قاعده اضطرار]]»<ref>{{متن قرآن|إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ ٱلْمَيْتَةَ وَٱلدَّمَ وَلَحْمَ ٱلْخِنزِيرِ وَمَآ أُهِلَّ بِهِۦ لِغَيْرِ ٱللَّهِ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍۢ وَلَا عَادٍۢ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ إِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌ}}«جز این نیست که ([[خداوند]])، مردار و [[خون]] و گوشت خوک و آنچه را جز به [[نام خداوند]] [[ذبح]] شده باشد بر شما [[حرام]] کرده است؛ پس کسی که ناگزیر (از خوردن این چیزها) شده باشد در حالی که افزونخواه (برای رسیدن به [[لذّت]]) و [[متجاوز]] (از حدّ [[سدّ]] [[جوع]]) نباشد بر او گناهی نیست، که خداوند آمرزنده‌ای [[بخشاینده]] است» [[سوره بقره]]، آیه ۱۷۳.</ref> که خوردن برخی از خوراکی‌های حرام را در صورت احتمال ضرر بر [[جان]]، جایز دانسته است.
+#«[[قاعده احسان]]»<ref>{{متن قرآن|لَّيْسَ عَلَى ٱلضُّعَفَآءِ وَلَا عَلَى ٱلْمَرْضَىٰ وَلَا عَلَى ٱلَّذِينَ لَا يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ حَرَجٌ إِذَا نَصَحُوا۟ لِلَّهِ وَرَسُولِهِۦ مَا عَلَى ٱلْمُحْسِنِينَ مِن سَبِيلٍۢ وَٱللَّهُ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ}}«بر ناتوانان و بیماران و آنان که چیزی برای بخشیدن (به راه و راهیان جهاد) نمی‌یابند چون خیرخواه خداوند و پیامبرش باشند گناهی نیست؛ (آری) بر نیکوکاران ایرادی نیست و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره توبه، آیه ۹۱.</ref>: قاعده‌ای که بر اساس آن، اگر کسی به قصد [[خدمت]] به دیگری اقدام کرد و ناخواسته به او ضرری زد، قابل پیگیری نیست.
+این [[دائرة المعارف]] برای بسیاری از موضوعات مرتبط با ضرر، مدخل و مقاله‌ای مستقل دارد و مباحث اختصاصی هر موضوع در مدخل و مقاله خاص آن بررسی خواهند شد، از این رو در این مقاله بیشتر بر [[آیات]] دربردارنده واژه «ضرر» و مشتقات آن تمرکز شده است و جویندگان مطالب و تفصیل بیشتر باید به مدخل متناسب با هر موضوع [[رجوع]] کنند.<ref>[[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[ضرر (مقاله)|مقاله «ضرر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱۷، ص ۳۹۳.</ref>
 == منابع ==
 {{منابع}}
 # [[پرونده:55210091.jpg|22px]] [[محمد جعفر سعیدیان‌فر|سعیدیان‌فر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲ (کتاب)|'''فرهنگ‌نامه پیامبر در قرآن کریم ج۲''']]
+# [[پرونده:13681050.jpg|22px]] [[حسین علی یوسف‌زاده|یوسف‌زاده، حسین علی]]، [[ضرر (مقاله)|مقاله «ضرر»]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷ (کتاب)|'''دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱۷''']]
 {{پایان منابع}}