عصر امام کاظم: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

عصر امام کاظم (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۹

۸۵۰ بایت اضافه‌شده ، ‏۱۶ ژوئیهٔ ۲۰۲۵

۱۲۹٬۶۸۱

ویرایش

@@ خط ۲: / خط ۲: @@
 | موضوع مرتبط = امام کاظم
 | عنوان مدخل  =
-| مداخل مرتبط =
+| مداخل مرتبط = [[عصر امام کاظم در تاریخ اسلامی]]
 | پرسش مرتبط  =
 }}
-==ویژگی‌های این عصر==
+'''عصر امام کاظم{{ع}}'''، دوران اقتدار خلفای عباسی همچون منصور و [[هارون الرشید]] است که حضرت در عهد هارون سال‌ها در زندان به سر برد. لذا امام طریقی که برای این دوران برگزیده است مبتنی بر تقیه و حفظ شیعیان است. فعالیت‌های [[امام کاظم]] {{ع}} بر دو دسته است: فعالیت‌های [[علمی]] و [[فکری]] و چاره‌جویی برای رویارویی با [[عقاید]] نادرست و [[بدعت‌ها]] و واپس‌گرایی‌ها و فعالیت دیگر، [[هدایت]] و نظارت بر پایگاه‌های مردمی و هواخواهان خویش بود. که از این طریق افزون بر حفظ رابطه با [[شیعیان]] و [[هدایت]] آنان، موضع منفی خود در برابر [[حکومت]] را نیز بدانان منتقل کند.
-[[منصور عباسی]] پس از به‌شهادت رساندن [[امام صادق]]{{ع}} و [[سرکوب]] [[قیام‌ها]] و [[انقلاب]] [[علویان]] در [[روزگار]] خود، نه تنها [[سیاست]] جبارانه خود را نسبت به علویان [[تغییر]] نداد، بلکه درحالی‌که ترسی از ایشان بر [[زندگی]] او [[سایه]] افکنده بود، با سینه‌ای آکنده از [[کینه]] و [[دشمنی]] این [[خاندان]]، [[شیوه]] خود را پی گرفت و عرصه را بر آنان به شدت تنگ کرد. بیگناهان را به سیاهچال‌ها افکنده، [[زندان]] را بر سر ایشان ویران می‌کرد و برخی را زنده‌زنده در میان ستون‌ها قرار می‌داد.
-جاسوسانی را گمارد تا او را از تمام فعالیت‌های علویان باخبر کنند. آنان نیز به منظور جلب‌نظر [[خلیفه]] و خوش خدمتی هر حرکتی را که از علویان می‌دیدند پس از [[تحریف]] و دروغ‌سازی به اطلاع خلیفه می‌رساندند.
-از دیگر سو، منصور جریان‌های [[الحادی]]، مانند [[غلات]] و [[زندیقان]] را [[آزاد]] گذارده بود تا در میان [[مردم]] [[نفوذ]] [[فکری]] کرده، آنان را به [[گمراهی]] کشیده و از مسیر [[اهل بیت]]{{عم}} [[منحرف]] کنند. او همچنین برخی از [[عالمان]] [[سست]] عنصر را به خود نزدیک کرد تا مهر تأییدی بر [[حکومت]] او باشند و به آن [[مشروعیت دینی]] بخشند. وضع [[حاکم]] بر آن روزگار را و نیز [[بیم]] و هراسی که بر آن دوره سایه‌ افکنده بود در چند نکته می‌توان روشن کرد:
+== مقدمه ==
+[[امام کاظم]]{{ع}} سی و پنج سال از سال ۱۴۸ تا ۱۸۳ ه. بر مسند [[امامت]] جلوس فرمود. خلفای معاصر ایشان همگی از [[بنی عباس]] بودند: [[منصور دوانیقی]]، [[مهدی عباسی]]، [[هادی عباسی]] و [[هارون الرشید]]. [[امام]] {{ع}} در [[عهد]] هارون سال‌ها در زندان به سر برد.
-نکته نخست: وصیت‌نامه‌ای را که امام صادق{{ع}} برای عموم مردم و با توجه به وضعیت موجود تنظیم کرده بود، از پنج نفر به عنوان [[جانشین]] خویش نام می‌برد که به ترتیب: «[[ابو جعفر منصور]]» (خلیفه وقت)، «[[محمد بن سلیمان]]»، «عبدالله»، «[[موسی]]» و «[[حمیده]]» بودند. از سوی دیگر [[نامه]] منصور به [[کارگزار]] خود در [[مدینه]] بود که طی آن به کارگزار خود دستور داده بود تا در صورتی که امام صادق{{ع}} فرد مشخصی را به [[جانشینی]] خود معرفی کند، او را بکشد. [[تأمل]] در [[وصیت‌نامه]] امام صادق{{ع}} و [[فرمان]] منصور مبنی بر کشتن جانشین آن حضرت، روشی را که منصور در برخورد با [[امام کاظم]]{{ع}} در پیش گرفته بود و نیز دامنه زیر نظر گرفتن حرکات و سکنات امام کاظم{{ع}} را که از طریق [[جاسوسان]] مورد [[اعتماد]] منصور صورت می‌گرفت روشن می‌کند.
+== فعالیت‌های امام ==
-[[امام صادق]]{{ع}} با [[علم]] به اینکه [[آینده]] آبستن چه حوادثی است و چه خطرهایی فرزندش امام کاظم{{ع}} را [[تهدید]] می‌کند، با بیانی خاص، [[حقیقت]] امر و مسأله [[امامت]] و [[جانشینی]] به [[حق]] خود را به اطلاع [[شیعیان]] رساند. البته بیانی که امام صادق{{ع}} برگزید باعث شد تا عده‌ای از شیعیان برای مدتی کوتاه یا دراز در [[شناخت امام]] خود دچار [[اشتباه]] و [[سرگردانی]] شوند، اما [[حفظ جان]] [[جانشین]] [[امام]] که از سوی [[خداوند]] تعیین و [[اطاعت]] از او [[واجب]] شده بود، در چنان شرایطی ضروری بوده و ادامه راه امامت جز با بهره‌گیری از ابزار متناسب با شرایط آن [[زمان]] ممکن نبود. روشن است [[یاران]] هشیار امام صادق{{ع}} در مورد [[وصیت]] آن حضرت که امامت [[حضرت کاظم]]{{ع}} را مدنظر داشت، دچار اشتباه‌ و سردرگمی نمی‌شدند.
+{{اصلی|سیره فرهنگی امام کاظم}}
+فعالیت‌های [[امام کاظم]] {{ع}} را بر دو دسته دانسته‌اند:
+# فعالیت‌های [[علمی]] و [[فکری]] و چاره‌جویی برای رویارویی با [[عقاید]] نادرست و [[بدعت‌ها]] و واپس‌گرایی‌ها. [[امام]] {{ع}} شاگردانی پرورانید تا به واسطه آنان آموزه‌های راستین [[دینی]] و [[شیعی]] را میان [[مردم]] بگستراند. شاگردان به محضر [[امام]] بار می‌یافتند و در مجلس ایشان می‌نشستند و چون [[فتوا]] یا [[کلامی]] [[علمی]] می‌شنیدند، می‌نوشتند و ثبت می‌کردند<ref>الانوار البهیة، ۱۶۹ و ۱۷۰.</ref>.
+# فعالیت دیگر [[امام]] {{ع}} [[هدایت]] و نظارت بر پایگاه‌های مردمی و هواخواهان خویش بود. [[امام]] {{ع}} از این گذر می‌کوشید افزون بر حفظ رابطه خویش با [[شیعیان]] و [[هدایت]] آنان، موضع منفی خود در برابر [[حکومت]] را نیز بدانان منتقل کند و در همین مسیر، همواره نارضایتی خویش از ارباب [[حکومت]] را آشکار می‌ساخت و [[همکاری]] با آنان را [[حرام]] می‌شمرد<ref>وسائل الشیعه‌، ۱۲/ ۱۴۰.</ref>.
-«[[داوود بن کثیر رقی]]» می‌گوید: «مردی [[خراسانی]] که «[[ابو جعفر]]» [[کنیه]] داشت عازم [[کوفه]] بود. عده‌ای از [[مردم خراسان]] نزد او آمده، از او خواستند تا [[اموال]] ([[حقوق]] [[شرعی]] و [[هدایا]]) و [[مسائل شرعی]] ایشان را به کوفه ببرد. ابو جعفر چون به کوفه رسید منزلی گزید، سپس به [[زیارت]] [[مرقد امیر المؤمنین]]{{ع}} رفت. او در گوشه [[مسجد]] مردی را دید که گروهی گرد او جمع شده‌اند. زمانی که از زیارت [[فراغت]] یافت به آنان نزدیک شد و دریافت که آنان [[فقیهان]] [[شیعی]] هستند و از شیخ خود «[[ابو حمزه ثمالی]]» [[دانش]] فرا می‌گیرند.
+[[مناظره]] سرزنش‌آمیز [[امام]] {{ع}} با [[هارون الرشید]] در مرقد مطهر [[پیامبر اسلام]] {{صل}} در پیش بزرگان و فرماندهان کشوری و لشکری را می‌توان از این گونه فعالیت‌ها شمرد<ref>مناقب آل ابی‌طالب‌، ۴/ ۳۴۵.</ref>.
-ابو جعفر می‌گوید: در همین حال که نشسته بودم مردی [[اعرابی]] ([[بادیه‌نشین]]) پیش آمد و گفت: من از [[مدینه]] آمده‌ام. [[جعفر بن محمد]]{{ع}} به [[دیار]] باقی شتافت. [[ابو حمزه]] نعره‌ای دردمندانه برآورد و دست بر [[زمین]] کوفت، سپس از [[مرد]] اعرابی پرسید: آیا از او وصیتی شنیده‌ای؟
-مرد اعرابی گفت: برای فرزندانش عبدالله و [[موسی]] و نیز برای منصور [[وصیت]] کرد.
-[[ابو حمزه]] گفت: [[ستایش]] خدای را که گمراهمان نکرد، کوچک و بزرگ را آشکار و روشن کرد و امر بزرگ را پنهان داشت.
+برخی از مهم‌ترین موضوعات یادکردنی روزگار [[امام کاظم]] {{ع}} عبارت‌اند از:
-آن‌گاه به سوی [[مرقد امیر المؤمنین]]{{ع}} رفت و [[نماز]] گزارد و ما نیز نماز گزاردیم. سپس به سوی او رفتم و گفتم: معنای کوچک و بزرگ را برای من بازگو.
+# برخاستن جنبش‌های انقلابی که [[امام]] {{ع}} برخی از آنها را تأیید می‌کرد؛ همانند جنبش [[شهید فخ]]<ref>مقاتل الطالبیین‌، ۴۵۲ و ۴۵۳.</ref>.
-ابو حمزه گفت: بزرگ (عبدالله) [[نقص]] دارد و کوچک (موسی) را در کنار بزرگ قرار داد و امر بزرگ را به وسیله منصور پنهان داشت،؛ چراکه اگر منصور می‌پرسید: [[وصی]] [[جعفر بن محمد]]{{ع}} کیست؟ پاسخ می‌شنید: تو وصی او هستی.
+# سازماندهی [[نظام]] سری رابطان به دست [[امام]] {{ع}} که [[وظیفه]] داشتند ارتباط ایشان را با [[شیعیان]] سامان دهند و فرمان‌های [[مقام امامت]] را بدانان برسانند<ref>پیشوایان ما، ۲۱۴.</ref>.
-[[مرد]] [[خراسانی]] می‌گوید: معنای پاسخ او را نفهمیدم<ref>عوالم العلوم الامام الکاظم{{ع}}، ص۱۷۵.</ref>. آن‌گاه به [[مدینه]] رفت تا خود، [[وصی امام صادق]]{{ع}} را بازشناسد».
+# پیدایی برخی مسلک‌های [[انحرافی]] و اوج‌گیری فعالیت‌های [[عقیدتی]] و [[سیاسی]] آنها. برخی از این مسلک‌ها ادعای [[تشیع]] نیز سر می‌دادند؛ ولی به هیچ روی مقبول [[امام]] {{ع}} نبودند. فرقه‌های [[ناووسیه]]، [[اسماعیلیه]]، مبارکیه، سمطیه و [[فطحیه]] چنین بودند. پدید آمدن این فرقه‌ها در قلمرو [[مکتب]] [[تشیع]] شرایط حساسی را برای [[امام]] {{ع}} پدید آورد که تا آن زمان بی‌سابقه بود. [[امام]] {{ع}} با تدبیری خاص، توانست [[شیعیان]] را از این چالش [[فکری]] و [[عقیدتی]] برهاند و امامتِ مقبول [[آیین اسلام]] را برای آنان نمایان سازد.
+# [[سازش‌ناپذیری]] [[امام کاظم]] {{ع}} در برابر [[حکومت]] و کژروی‌های دیگر [[جامعه اسلامی]]، مسئله‌ای را پیش آورد که برای [[امامان]] پیشین پیش نیامده بود. [[امام]] {{ع}} برای مدتی طولانی در زندان حبس شد.
-نکته دوم: پس از [[شهادت امام صادق]]{{ع}} [[حاکمیت]]، [[شیعیان]] را به شدت زیر نظر داشت و از همین‌رو [[آشفتگی]] و [[درماندگی]] [[جامعه]] [[تشیع]] را در برگرفت و محیط، آکنده از [[احتیاط]] و [[تقیه]] شد. حال و هوای این مقطع زمانی را که از نظر [[تاریخ]] تشیع حایز اهمیت است، از زبان «[[هشام بن سالم]]» یکی از برجستگان و چهره شناخته‌شده تشیع می‌شنویم. او می‌گوید: «پس از [[وفات]] [[امام]] [[جعفر صادق]]{{ع}} من و «[[مؤمن طاق]]» ([[ابو جعفر]]) در مدینه بودیم. [[مردم]] یکصدا «[[عبد الله افطح]]» را [[جانشین]] پدرش [[امام صادق]]{{ع}} می‌دانستند؛ زیرا از امام صادق{{ع}} نقل می‌کردند که فرموده است: امر امامت‌ از آن بزرگ‌تر است اگر نقصی نداشته باشد.
+[[حاکمان عباسی]] از [[وجود امام]] {{ع}} بیمناک بودند و هر از چند گاهی ایشان را به زندان می‌انداختند. روزگار حبس [[امام]] {{ع}} در [[عهد]] هارون‌الرشید طولانی‌تر بود و بارها به زندان رفت<ref>[[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص۱۱۳ ـ ۱۱۵.</ref>.<ref>[[سید عباس رضوی|رضوی، سید عباس]]، [[موسی بن جعفر (مقاله)| مقاله «موسی بن جعفر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص ۶۱۸؛ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، [[تاریخ اسلام بخش دوم ج۲ (کتاب)|تاریخ اسلام بخش دوم ج۲]]، ص۲۶.</ref>
-من و «صاحب طاق» بر عبدالله وارد شدیم و مردم را گرد او جمع شده دیدیم. همان‌گونه که پیش از آن از پدرش مسائلی را می‌پرسیدیم، از او سؤال کردیم: [[زکات]] بر چه مقدار [[واجب]] است؟
+== موضع‌گیری‌های سیاسی ==
-گفت: در دویست درهم، پنج درهم.
+{{اصلی|سیره سیاسی امام کاظم}}
-پرسیدیم: زکات صد درهم چه مقدار است؟ گفت: دو و نیم درهم<ref>اصل ثابت نزد مسلمانان این است که به کمتر از دویست درهم زکات تعلق نمى‌گیرد اما افطح این حکم را نمى‌دانست.</ref>.
+دوره [[امامت]] [[موسی بن جعفر]]{{ع}} از دوره‌های پرخفقان تاریخ اسلام است<ref>اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص۴۳۷؛ کورانی، علی، الامام الکاظم سید بغداد و حامیها و شفیعها، ص۸۴، ۱۲۵ ـ ۱۳۳، ۱۳۷ ـ ۱۴۲، ۱۸۹.</ref>. [[امام کاظم]]{{ع}} با [[حاکمان]] [[بنی‌عباس]]، معاصر بود<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۳۲۳؛ ابن صباغ مالکی، علی بن محمد، الفصول المهمة فی معرفة الأئمه، ج۲، ص۹۳۷، ۹۴۵، ۹۵۸.</ref>. این گروه، مقتدر و [[ستمکار]] بودند<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۲۸۷ و ۲۹۰.</ref>.
-به او گفتیم: به [[خدا]] [[سوگند]] [[مرجئه]] نیز این را نمی‌گویند.
-[[عبد الله افطح]] دست به سوی [[آسمان]] برد و گفت: به خدا سوگند نمی‌دانم مرجئه در این‌باره چه می‌گویند!
-هشام می‌گوید: من و «[[ابو جعفر احول]]»<ref>مؤمن طاق ابو جعفر صاحب طاق و احول لقب‌هاى «محمد بن على بن نعمان» است. نک: اختیار معرفة الرجال، ج۲، ص۴۲۵.</ref> سرگشته و [[درمانده]] از نزد عبدالله خارج شدیم و نمی‌دانستیم کجا باید برویم و آهنگ چه کسی کنیم. در این [[گفت‌وگو]] بودیم که نزد مرجئه [[قدریه]]، [[زیدیه]]، [[معتزله]]، یا [[خوارج]] برویم، نمی‌دانستیم<ref>مفید الارشاد، ج۲، ص۲۲۱؛ مدینة المعاجز، ج۶، ص۲۰۸.</ref>. در این [[وادی]] [[سرگردانی]] بودیم که دیدم مردی [[کهنسال]] با اشاره دست، مرا فرا می‌خواند. از آنجا که در [[مدینه]] جاسوسانی بودند که [[منصور دوانیقی]] گمارده بود تا [[شیعیان]] [[جعفر بن محمد]]{{ع}} را [[شناسایی]] کرده، برای گردن زدن به حکومتیان بسپارند، آن پیرمرد را از جمله [[جاسوسان]] پنداشتم. از این‌رو به [[ابو جعفر]] ([[مؤمن طاق]]) گفتم: از من فاصله بگیر، مبادا خود را به کشتن دهی که این پیرمرد مرا می‌خواهد و با تو کاری ندارد.
+[[موسی بن جعفر]]{{ع}} همانند دیگر [[ائمه]] [[امامت]] و [[رهبری جامعه اسلامی]] را متعلق به [[اهل بیت پیامبر]]{{صل}} می‌دانست<ref>عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الجواد ابی جعفر محمد بن علی، ج۱، ص۳۱۵ ـ ۳۳۶.</ref> و در راه احیای [[حقوق]] غصب شده آنان و نیز [[گسترش عدالت]] در [[جامعه]] تلاش می‌کرد<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۳۲۰ و ۳۴۶؛ عطاردی، عزیزالله، مسند الامام الجواد ابی جعفر محمد بن علی، ج۱، ص۵۷ ـ ۶۳.</ref>. [[یاران]] ایشان نیز در همین راستا فعالیت می‌کردند<ref>طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص۲۵۸ و ۲۶۳؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۴۸، ص۱۸۹.</ref>. همچنین شواهدی در دست است که برخی از نهضت‌های [[علویان]] مانند [[نهضت حسین بن علی معروف به شهید فخ]] مورد حمایت ایشان بودند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۳۶۶؛ اصفهانی، ابوالفرج، مقاتل الطالبیین، ص۳۸۰.</ref>. از سوی دیگر، [[خلفای عباسی]] همه راه‌های تطمیع و [[تهدید]] را برای به [[سکوت]] واداشتن [[امام کاظم]]{{ع}} [[تجربه]] کردند و پس از بی‌نتیجه بودن آن، به [[زندان]] و [[شکنجه]] و کشتن روی آوردند<ref>مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۴۸، ص۱۴۴ و ۲۳۸؛ ج۹۹، ص۱۷.</ref>.
-ابو جعفر کمی از من فاصله گرفت و من که می‌پنداشتم راه گریزی ندارم، دنبال پیرمرد روانه شدم. او مرا به درب [[خانه]] [[ابو الحسن]]، [[موسی بن جعفر]]{{ع}} رساند و خود بازگشت. در همین حال [[خادمی]] را در درگاه خانه دیدم که به من گفت: وارد شو خدایت [[رحمت]] کند.
-چون وارد خانه شدم با [[امام کاظم]]{{ع}} روبه‌رو شدم. او سخن خود را با من‌ چنین آغاز کرد: نه به سوی مرجئه، نه به سوی قدریه، نه به سوی یزیدیه، نه به سوی معتزله، و نه به سوی خوارج، به سوی من، به سوی من، به سوی من.
-به [[امام]]{{ع}} گفتم: فدایت شوم، پدرت از [[دنیا]] رفت؟
+در برابر [[خشونت]] [[خلفای عباسی]]<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۸، ص۲۵۷؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، ج۴۷، ص۱۷۶ - ۱۷۷.</ref>، تنها چیزی که می‌توانست خط فکری و [[سیاسی]] [[اهل بیت]]{{عم}} را تداوم بخشد، [[توسل]] به شیوه [[تقیه]] در [[مبارزه]] و [[جهاد]] بود<ref>خامنه‌ای، سیدعلی، انسان ۲۵۰ ساله، ص۳۴۴.</ref>. [[امام کاظم]]{{ع}} به برخی از [[یاران]] زیرک و توانمند خود [[اجازه]] داده بود که به [[دستگاه خلافت]] نزدیک شوند و از این راه به [[پیروان اهل بیت]]{{عم}} کمک کنند<ref>طوسی، اختیار معرفة الرجال، ص۴۳۶ - ۴۳۷؛ آل قاسم، عدنان فرحان، تاریخ الحوزات العلمیة، ج۲، ص۲۲ - ۲۳.</ref>. ایشان با [[شیعیان]] ارتباط حضوری و مکاتبه‌ای داشت<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۱۲۶؛ کورانی، علی، الامام الکاظم سید بغداد و حامیها و شفیعها، ص۲۷۷ ـ ۲۸۰.</ref> و افزون بر [[مدینه]] با دیگر نقاط از جمله [[مکه]] و [[شام]] نیز ارتباط داشت<ref>ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۳۱۱ ـ ۳۱۲.</ref> و پیام‌های خود را مستقیم یا به وسیله تشکیلات وکالت به [[پیروان]] خود منتقل می‌ساخت<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۱، ص۳۱۲؛ ج۸، ص۱۲۴.</ref>.<ref>[[سید عباس رضوی|رضوی، سید عباس]]، [[موسی بن جعفر (مقاله)| مقاله «موسی بن جعفر»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۹]]، ص ۶۱۹-۶۲۲؛ [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۱۵.</ref>
-حضرت فرمود: آری.
-گفتم: فدایت گردم، پدرت به [[مرگ]] درگذشت؟
-فرمود: آری.
-گفتم: فدایت شوم، پس از او چه کسی امام ماست؟
-فرمود: [[خداوند]] اگر بخواهد تو را [[هدایت]] کند چنان خواهد شد.
-گفتم: فدایت شوم، [[عبد الله افطح]] مدعی است که پس از پدرش [[امام]] می‌باشد.
+== ویژگی‌های این عصر ==
-حضرت فرمود: عبدالله می‌خواهد از [[فرمان خدا]] [[سرپیچی]] کرده، [[بندگی]] او را نکند.
+[[منصور عباسی]] پس از به‌شهادت رساندن [[امام صادق]]{{ع}} و سرکوب [[قیام‌ها]] و [[انقلاب]] [[علویان]] در [[روزگار]] خود، نه تنها [[سیاست]] جبارانه خود را نسبت به علویان [[تغییر]] نداد، بلکه درحالی‌که ترسی از ایشان بر [[زندگی]] او [[سایه]] افکنده بود، با سینه‌ای آکنده از [[کینه]] و [[دشمنی]] این [[خاندان]]، شیوه خود را پی گرفت و عرصه را بر آنان به شدت تنگ کرد. از دیگر سو، منصور جریان‌های [[الحادی]]، مانند [[غلات]] و زندیقان را [[آزاد]] گذارده بود تا در میان [[مردم]] نفوذ [[فکری]] کرده، آنان را به [[گمراهی]] کشیده و از مسیر [[اهل بیت]]{{عم}} [[منحرف]] کنند. او همچنین برخی از [[عالمان]] [[سست]] عنصر را به خود نزدیک کرد تا مهر تأییدی بر [[حکومت]] او باشند و به آن [[مشروعیت دینی]] بخشند. وضع [[حاکم]] بر آن روزگار را و نیز [[بیم]] و هراسی که بر آن دوره سایه‌ افکنده بود در چند نکته می‌توان روشن کرد:
-گفتم: فدایت گردم، پس چه کسی پس از او ([[امام صادق]]{{ع}}) امام ما خواهد بود؟
-امام{{ع}} فرمود: اگر [[خداوند]] بخواهد تو را [[هدایت]] کرده راه را بنمایاند هدایتت خواهد کرد.
-گفتم: فدایت شوم تو خود امام هستی؟
-فرمود: چنین نمی‌گویم (ادعای این امر را ندارم).
-با خود اندیشیدم که راه [[درستی]] برای رسیدن به خواسته‌ام و [[شناختن امام]] [[انتخاب]] نکرده‌ام و در مطرح کردن [[پرسش]] خود به [[بیراهه]] رفته‌ام. این بود که به‌ حضرت گفتم: فدایت گردم، آیا شما امام دارید؟
-حضرت پاسخ داد: نه.
-از هیبت و [[شکوه]] آن حضرت حالتی به من دست داد که هنگام [[دیدار با امام]] صادق{{ع}} این‌چنین تحت تأثیر جلال و [[عظمت]] آن حضرت قرار نمی‌گرفتم و تنها خداوند از آن [[آگاه]] است.
+==== نکته نخست: چگونگی وصیت‌نامه امام صادق{{ع}} ====
-باز [[گفت‌وگو]] را با حضرت دنبال کرده، گفتم: فدایت شوم، آنچه را که از پدرت می‌پرسیدند، از شما بپرسم؟
+وصیت‌نامه‌ای را که امام صادق{{ع}} برای عموم مردم و با توجه به وضعیت موجود تنظیم کرده بود، از پنج نفر به عنوان [[جانشین]] خویش نام می‌برد که به ترتیب: «[[ابو جعفر منصور]]» (خلیفه وقت)، «[[محمد بن سلیمان]]»، «عبدالله»، «[[موسی]]» و «حمیده» بودند. از سوی دیگر نامه منصور به [[کارگزار]] خود در [[مدینه]] بود که طی آن به کارگزار خود دستور داده بود تا در صورتی که امام صادق{{ع}} فرد مشخصی را به [[جانشینی]] خود معرفی کند، او را بکشد. [[تأمل]] در وصیت‌نامه امام صادق{{ع}} و [[فرمان]] منصور مبنی بر کشتن جانشین آن حضرت، روشی را که منصور در برخورد با [[امام کاظم]]{{ع}} در پیش گرفته بود و نیز دامنه زیر نظر گرفتن حرکات و سکنات امام کاظم{{ع}} را که از طریق [[جاسوسان]] مورد اعتماد منصور صورت می‌گرفت روشن می‌کند<ref>[[سید منذر حکیم|سید منذر حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۹ (کتاب)| پیشوایان هدایت ج۹]]، ص ۷۹-۹۲.</ref>.
-امام{{ع}} فرمود: بپرس باخبر می‌شوی و آن را فاش مکن که اگر چنین کنی فرجام، سر بریدن است.
-هشام می‌گوید: پرسش‌هایی از [[امام کاظم]]{{ع}} کردم و او را دریایی از [[دانش]] یافتم. آن‌گاه به او گفتم: فدایت گردم، [[شیعیان]] تو و شیعیان پدرت سرگشته و راه گم کرده‌اند. با اینکه مرا به [[راز]] نگاه داشتن امر فرموده‌ای آنان را از خبر [[امامت]] شما آگاه کنم. و به سوی شما دعوتشان کنم؟
-امام کاظم{{ع}} فرمود: هریک از آنان را راه یافته دیدی، از این امر آگاه کن و از او [[پیمان]] [[رازداری]] بگیر،؛ چراکه اگر این امر (امامت) را فاش کنند فرجام کار، سر بریدن است و در این هنگام امام کاظم{{ع}} با دست به گلوی خویش اشاره فرمود<ref>اختیار المعرفة الرجال، ج۲، ص۵۶۵، حدیث ۵۰۲؛ الارشاد، ج۲، ص۲۲۱- ۲۲۲؛ اعلام الورى، ج۲، ص۱۶- ۱۷ (به نقل از الارشاد، ج۲، ص۲۲۱- ۲۲۲)؛ کشف الغمة، ج۳، ص۱۲- ۱۳؛ بحار الانوار، ج۴۸، ص۵۰.</ref>.
-این [[روایت]] که از [[هشام بن سالم]] نقل شده است واقعیت‌هایی را از فضای [[حاکم]] بر [[روزگار]] [[امام کاظم]]{{ع}} روشن می‌کند که به شرح زیر می‌آید:
+==== نکته دوم: سرگردانی شیعیان درباره جانشین امام صادق{{ع}} ====
-# [[جاسوسان]] فراوانی [[جامعه شیعی]] را کاملا زیر نظر داشتند و [[ترس]]، ناامنی‌ و فضای وحشت‌آلود، [[مسلمانان]] و برجستگان آنان، به ویژه آن دسته از آنان را که ساکن [[مدینه]] بودند فرا گرفته بود.
+پس از شهادت امام صادق{{ع}} [[حاکمیت]]، [[شیعیان]] را به شدت زیر نظر داشت و از همین‌رو آشفتگی و [[درماندگی]] [[جامعه]] [[تشیع]] را در برگرفت و محیط، آکنده از [[احتیاط]] و [[تقیه]] شد. حال و هوای این مقطع زمانی را که از نظر [[تاریخ]] تشیع حایز اهمیت است در روایتی از «[[هشام بن سالم]]» بیان شده است<ref>اختیار المعرفة الرجال، ج۲، ص۵۶۵، حدیث ۵۰۲؛ الارشاد، ج۲، ص۲۲۱- ۲۲۲؛ اعلام الورى، ج۲، ص۱۶- ۱۷ (به نقل از الارشاد، ج۲، ص۲۲۱- ۲۲۲)؛ کشف الغمة، ج۳، ص۱۲- ۱۳؛ بحار الانوار، ج۴۸، ص۵۰.</ref>. [[روایت]] هشام بن سالم واقعیت‌هایی را از فضای [[حاکم]] بر [[روزگار]] [[امام کاظم]]{{ع}} روشن می‌کند که به شرح زیر می‌آید:
-# عدم [[اعلان]] [[امامت]] [[حضرت کاظم]]{{ع}} برای همگان بود،؛ چراکه تنها عده‌ای انگشت‌شمار از [[شیعیان]] از امامت [[حضرت موسی]]{{ع}} [[آگاهی]] یافته بودند،<ref>از جمله این خواص زراره، داوود بن کثیر رقى، حمران، ابو بصیر و مفضل بن عمر هستند.</ref> به گونه‌ای که «هشام بن سالم» که از بزرگان [[شیعه]] بود، پس از گذشت زمانی و از راه‌های [[شرعی]] و [[عقلی]] توانست [[امام زمان]] خود را بشناسد. این تجربیات، شیعه را واداشت تا با [[تقیه]] و [[پنهان‌کاری]]، خود را از گزند [[ستمگران]] و لبه تیز [[شمشیر]] آنان ایمن سازد. به همین دلیل است که چون [[راویان]] می‌خواستند از امام کاظم{{ع}} [[نقل روایت]] کنند از حضرت صریحا نام نمی‌بردند، بلکه با تعبیر «[[عبد صالح]] گفت»، «[[سید]] گفت»، «عالم گفت» و... مطلبی را از [[امام]]{{ع}} نقل می‌کردند.
+# [[جاسوسان]] فراوانی جامعه شیعی را کاملا زیر نظر داشتند و [[ترس]]، ناامنی‌ و فضای وحشت‌آلود، [[مسلمانان]] و برجستگان آنان، به ویژه آن دسته از آنان را که ساکن [[مدینه]] بودند فرا گرفته بود.
-# [[اختناق]]، محدودیت و ممنوعیت‌ها، تعقیب مخالفان [[حکومت]]، [[سرکوب]] اندیشه‌های [[پاک]]، [[ترویج]] شایعه‌هایی [[دروغین]] از سوی [[حاکمیت]]، زمینه را برای [[رشد]] افراد [[پست]] و [[ناپاک]] فراهم آورد. در این دوره، فعالیت اینان فزونی گرفت، آوازه‌شان فراگیر شد و گروه‌های متعددی را به وجود آوردند. آنان با حمایت‌های بی‌دریغ [[خلیفه]]، خود را به عنوان [[رهبران]] [[فکری]]، [[فقهی]] و [[حدیثی]] [[امت]] مطرح و در [[جامعه]] آن [[روز]] موقعیتی پیدا کردند. به همین دلیل بود که هشام بن سالم دچار [[سرگردانی]] شده، فرقه‌هایی را که در آن روزگار مطرح بودند برشمرده و با [[ابو جعفر]] همزبان شده که: نزد [[مرجئه]]، [[قدریه]]، [[زیدیه]]، [[معتزله]] یا [[خوارج]] برویم.
+# عدم [[اعلان]] [[امامت]] [[حضرت کاظم]]{{ع}} برای همگان بود؛ چراکه تنها عده‌ای انگشت‌شمار از [[شیعیان]] از امامت [[حضرت موسی]]{{ع}} [[آگاهی]] یافته بودند<ref>از جمله این خواص زراره، داوود بن کثیر رقى، حمران، ابو بصیر و مفضل بن عمر هستند.</ref>، به گونه‌ای که «هشام بن سالم» که از بزرگان [[شیعه]] بود، پس از گذشت زمانی و از راه‌های [[شرعی]] و [[عقلی]] توانست [[امام زمان]] خود را بشناسد.
-# در ماجرای هشام می‌بینیم که امام کاظم{{ع}} راهی جز راه [[عبد الله افطح]] [[مدعی امامت]]، برگزیده بود. حضرت در برخورد با هشام، ابتدا گفت‌وگوی او و [[ابو جعفر]] را که تنها آن دو از آن [[آگاه]] بودند باز گفت و از رفتن نزد فرقه‌هایی که آنان در نظر داشتند بازداشته، سپس فرمود: به سوی من، به سوی من، به سوی من.
+# اختناق، محدودیت و ممنوعیت‌ها، تعقیب مخالفان [[حکومت]]، سرکوب اندیشه‌های [[پاک]]، ترویج شایعه‌هایی [[دروغین]] از سوی [[حاکمیت]]، زمینه را برای [[رشد]] افراد [[پست]] و [[ناپاک]] فراهم آورد. در این دوره، فعالیت اینان فزونی گرفت، آوازه‌شان فراگیر شد و گروه‌های متعددی را به وجود آوردند. آنان با حمایت‌های بی‌دریغ [[خلیفه]]، خود را به عنوان [[رهبران]] [[فکری]]، [[فقهی]] و [[حدیثی]] [[امت]] مطرح و در [[جامعه]] آن [[روز]] موقعیتی پیدا کردند<ref>[[سید منذر حکیم|سید منذر حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۹ (کتاب)| پیشوایان هدایت ج۹]]، ص ۷۹-۹۲.</ref>.
-نکته سوم: ماجرای «[[خزانه]]» است. این ماجرا از جمله [[حقایق]] [[تاریخی]] است که از [[سیاست]] منصور مبنی بر از میان برداشتن و [[کشتار]] [[علویان]]، پرده برمی‌دارد.
+==== نکته سوم: تشکیک در مسأله رهبری ====
-منصور با این اقدام به فرزند و [[جانشین]] خود «[[مهدی]]» می‌فهماند که [[دستگاه خلافت]] تنها با این شیوه [[پایدار]] می‌ماند. جمع بی‌شماری از [[شیعیان]] [[معتقد]] و [[مؤمن]] به [[زندان]] افکنده شده، پس از [[شکنجه]] به کام [[مرگ]] فرستاده می‌شدند و رنجی که [[امام کاظم]]{{ع}} از این رخداد می‌کشید، از دیگر حقایق آن [[روزگار]] است که در این واقعه تاریخی آمده است. زمانی به [[رنج]] امام کاظم{{ع}} پی می‌بریم که می‌شنویم یکی از این خزانه‌ها، محل جمع‌آوری سرهای بریده کهنسالان، [[جوانان]] و خردسالان از [[خاندان رسالت]] بوده است. این ماجرا را در [[تاریخ]] [[طبری]] چنین می‌خوانیم: «هنگامی که منصور عازم [[حج]] شد «ریطه دختر [[ابو العباس]]» و [[همسر]] مهدی را فراخواند و به او سفارش‌هایی کرد،؛ چراکه در این [[زمان]] مهدی در «[[ری]]» بود. منصور امر [[حکومت]] را به ریطه واگذارد و کلید خزانه‌ها را بدو سپرد. آن‌گاه او را سوگندهای سخت داد و از او [[پیمان]] گرفت که تا زمانی که منصور زنده است خزانه را باز نکند و چون مرد، تنها او و همسرش‌ مهدی درب خزانه را بگشایند و تأکید کرد که شخص سومی با آنان نباشد.
+تشکیک در مسأله رهبری امت اسلامی و اینکه چه کسی پس از [[امام صادق]]{{ع}} عهده‌دار این مقام خواهد شد، یکی دیگر از مسائلی بود که در آغاز امامت [[حضرت موسی بن جعفر]]{{ع}} و به انگیزه برهم زدن صفوف [[شیعیان]] و از میان بردن آنان و نیز برافروختن [[آتش]] [[آشوب]] و [[هرج‌ومرج]]، دامن زده شد.
-هنگامی که مهدی از ری به [[بغداد]] آمد، ریطه کلیدها را به او داد و سفارش‌های منصور را در مورد خزانه به مهدی رساند. چون خبر مرگ منصور به مهدی رسید و مهدی بر تخت [[خلافت]] نشست درب خزانه را باز کرد و با همسرش وارد آن شد. او عمارتی بزرگ دید که [[جوانان]] و [[پیران]] و خردسالان فراوانی در آن کشته شده، بر [[زمین]] افتاده‌اند و به گوش هریک از آنان برگه‌ای حاوی مشخصات و [[نسب]] ایشان آویخته شده بود. این صحنه آن‌چنان تکان‌دهنده بود که‌ [[مهدی]] را به [[وحشت]] انداخت. به دستور مهدی گودالی کنده شد و پیکر کشتگان را در آن [[دفن]] و روی آن را هموار کردند»<ref>طبرى، ج۶، ص۳۴۳- ۳۴۴ (چاپ مؤسسة الاعلمى للمطبوعات- بیروت).</ref>.
+بن‌مایه این امر ادعای عبد الله افطح، [[برادر]] بزرگ [[امام کاظم]]{{ع}} در مورد [[امامت]] بود که بالطبع رنجی بر دیگر رنج‌های امام کاظم{{ع}} می‌افزود؛ زیرا در این وضعیت، دستگاه‌های [[ستمگر]] وابسته به منصور، لحظات [[زندگی]] و هر حرکت امام کاظم{{ع}} را زیر نظر داشتند و به آن به دیده [[شک]] می‌نگریستند<ref>هاشم معروف الحسنى، سیرة الائمة الاثنى عشر، ج۲، ص۳۲۵، حیاة الامام موسى بن جعفر{{ع}} (چاپ دار التعارف للمطبوعات- بیروت)؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰۹، ذکر اولاد ابى عبد الله{{ع}} و عددهم و اسمائهم و طرف من اخبارهم (چاپ مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث- قم).</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|سید منذر حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۹ (کتاب)| پیشوایان هدایت ج۹]]، ص ۷۹-۹۲.</ref>
-نکته چهارم: تشکیک در مسأله [[رهبری امت اسلامی]] و اینکه چه کسی پس از [[امام صادق]]{{ع}} عهده‌دار این [[مقام]] خواهد شد، یکی دیگر از مسائلی بود که در [[آغاز امامت]] [[حضرت موسی بن جعفر]]{{ع}} و به انگیزه برهم زدن صفوف [[شیعیان]] و از میان بردن آنان و نیز برافروختن [[آتش]] [[آشوب]] و [[هرج‌ومرج]]، دامن زده شد.
+==== نکته چهارم: واعظان درباری ====
-بن‌مایه این امر ادعای [[عبد الله افطح]]، [[برادر]] بزرگ [[امام کاظم]]{{ع}} در مورد [[امامت]] بود که بالطبع رنجی بر دیگر رنج‌های امام کاظم{{ع}} می‌افزود؛ زیرا در این وضعیت، دستگاه‌های [[ستمگر]] وابسته به منصور، لحظات [[زندگی]] و هرحرکت امام کاظم{{ع}} را زیر نظر داشتند و به آن به دیده [[شک]] می‌نگریستند<ref>هاشم معروف الحسنى، سیرة الائمة الاثنى عشر، ج۲، ص۳۲۵، حیاة الامام موسى بن جعفر{{ع}} (چاپ دار التعارف للمطبوعات- بیروت)؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰۹، ذکر اولاد ابى عبد الله{{ع}} و عددهم و اسمائهم و طرف من اخبارهم (چاپ مؤسسه آل البیت لإحیاء التراث- قم).</ref>.
+از دیگر سیاست‌هایی که [[حاکمان عباسی]]، به ویژه [[منصور عباسی]] در پیش گرفتند، ایجاد جریان [[دینی]] وابسته به [[حاکمیت]]؛ یعنی «واعظان درباری» بود. پس از آن‌که [[امام]] [[موسی بن جعفر]]{{ع}} از عرصه [[سیاسی]] و [[فکری]] دور نگهداشته شد، پدیده واعظان درباری جایگزینی برای امام{{ع}} بود که [[خلیفه]] با تمام توان و آنچه در دست داشت از آن حمایت می‌کرد تا از یک‌سو جای خالی امام{{ع}} را پر کرده، از سوی دیگر این [[عالمان]] [[حکومت]] ساخته، سیاست‌های منصور را [[تأیید]] کنند. منصور با اجرای این [[سیاست]] می‌خواست به [[امت اسلامی]] القاء کند که دنباله‌رو و [[سیره پیامبر]]{{صل}} و در خط [[اسلام]] است<ref>[[سید منذر حکیم|سید منذر حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۹ (کتاب)| پیشوایان هدایت ج۹]]، ص ۷۹-۹۲.</ref>.
-نکته پنجم: از دیگر سیاست‌هایی که [[حاکمان عباسی]]، به ویژه [[منصور عباسی]] در پیش گرفتند، ایجاد جریان [[دینی]] وابسته به [[حاکمیت]]؛ یعنی «واعظان درباری» بود. پس از آن‌که [[امام]] [[موسی بن جعفر]]{{ع}} از عرصه [[سیاسی]] و [[فکری]] دور نگهداشته شد، پدیده واعظان درباری [[جایگزینی]] برای امام{{ع}} بود که [[خلیفه]] با تمام توان و آنچه در دست داشت از آن [[حمایت]] می‌کرد تا از یک‌سو جای خالی امام{{ع}} را پر کرده، از سوی دیگر این [[عالمان]] [[حکومت]] ساخته، سیاست‌های منصور را [[تأیید]] کنند. منصور با اجرای این [[سیاست]] می‌خواست به [[امت اسلامی]] [[القاء]] کند که دنباله‌رو و [[سیره پیامبر]]{{صل}} و در خط [[اسلام]] است. در شمار این واعظان و [[عالمان]]، «[[مالک بن انس]]» بود. او آن بخش از [[اعتقادات]] را برمی‌گزید که با [[سیاست]] منصور در [[تعارض]] نباشد و بدین ترتیب با [[خلیفه]] هم‌آواز شد. همین امر باعث شد تا منصور «الموطأ» (کتاب [[فقهی]] مالک) را با [[زور]] سرنیزه و [[شمشیر]] بر [[مردم]] [[تحمیل]] کرده، مالک را [[سرپرست]] تمام [[کارگزاران]] و عمله [[دولت]] در [[حجاز]] گرداند. مردم نیز بر درب سرای او جمع می‌شدند و [[والیان]] و [[حاکمان]] از او می‌ترسیدند. هنگامی که «[[شافعی]]» خواست بر مالک وارد شود از [[والی]] [[شهر]] خواست تا وساطت کند، باشد که به آسانی به دیدار مالک نایل آید، ولی شافعی در پاسخ گفت: «با پای برهنه و پیاده از [[مدینه]] به [[مکه]] رفتن بر من آسانتر است از اینکه به درب سرای مالک بروم. من [[خواری]] را زمانی [[حس]] و لمس می‌کنم که بر درب سرای او بایستم».
+==== نکته پنجم: شیوع فرقه‌های انحرافی ====
-دیگر واعظان وابسته نیز راهی مشابه آنچه مالک برگزید، پیمودند. آنان با در نظر گرفتن سلیقه و [[تمایل]] منصور، تمام [[ستایش]] خود را نثار منصور و [[خاندان]] او می‌کردند<ref>الأئمة الأربعه، ج۲، ص۱۰۰؛ حیاة مالک بن انس، الفصل الخامس، باب ۶، مهابة مالک؛ سیرة الأئمة الاثنی عشر، ج۲، ص۳۲۶؛ حیاة الامام موسى بن جعفر الکاظم{{ع}}.</ref>.
+این مرحله [[شاهد]] گسترش و شیوع فرقه‌های منحرفی چون: [[ملحدان]]، زندیقان، [[غالیان]]، جبریان و [[مرجئه]] بود که همگی دارای عقایدی [[منحرف]] بودند و صاحبان و طرفداران این [[عقاید]] از آن [[دفاع]] می‌کردند. البته این اعتقادها زاییده این دوره نبودند، بلکه وضعیت موجود زمینه را برای فعال شدن و [[رشد]] این [[افکار]] و اعتقادها فراهم کرد؛ زیرا برخی از [[خلفا]] یکی از این اعتقادها و [[فرقه‌ها]] را پذیرفته و از آن [[پیروی]] می‌کردند و به برخی دیگر از آنان [[اجازه]] رواج یافتن و فعال بودن می‌دادند.
-نکته ششم: این مرحله [[شاهد]] گسترش و شیوع فرقه‌های منحرفی چون:
+جریان دیگری که معاصر [[امام کاظم]]{{ع}} بود و خطری بزرگ برای حال و [[آینده]] [[امت اسلامی]] به شمار می‌رفت، [[فرقه]] «[[مرجئه]]» بود. این جریان پیشتر در برابر امام صادق{{ع}} قد [[علم]] کرده بود و [[امام]]{{ع}} همگان، به ویژه [[جوانان]] را از آنان و افکارشان برحذر می‌داشت. اینان معتقد بودند که [[داوری]] درباره مرتکب گناه کبیره را باید به [[قیامت]] واگذاشت و از این‌رو در [[دنیا]] و طبق [[دلایل]] و شواهد و [[رفتار]] افراد، نسبت به آنان که آیا دوزخی هستند یا بهشتی، داوری نمی‌کردند<ref>[[سید منذر حکیم|سید منذر حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۹ (کتاب)| پیشوایان هدایت ج۹]]، ص ۷۹-۹۲.</ref>.
-[[ملحدان]]، [[زندیقان]]، [[غالیان]]، جبریان و [[مرجئه]] بود که همگی دارای عقایدی [[منحرف]] بودند و صاحبان و طرفداران این [[عقاید]] از آن [[دفاع]] می‌کردند. البته این اعتقادها زاییده این دوره نبودند، بلکه وضعیت موجود زمینه را برای فعال شدن و [[رشد]] این [[افکار]] و اعتقادها فراهم کرد؛ زیرا برخی از [[خلفا]] یکی از این اعتقادها و [[فرقه‌ها]] را پذیرفته و از آن [[پیروی]] می‌کردند و به برخی دیگر از آنان [[اجازه]] رواج یافتن و فعال بودن می‌دادند.
-همان‌طور که پیشتر گفته شد [[فرقه]] «غالیان» یکی از این [[فرقه‌ها]] بود. [[غالیان]] ابتدا به [[رسالت]] [[امامان]] [[معتقد]] بوده و آنان را [[پیامبر]] می‌خواندند، سپس [[امام صادق]]{{ع}} و [[پدران]] گرامی ایشان را [[خدا]] خواندند. از همین‌رو امام صادق{{ع}} از ایشان [[بیزاری]] جسته، آنان را مورد [[لعن]] شدید خویش قرار داد. [[حاکمیت]]، بیشترین استفاده را از وجود آنان برد، به این ترتیب که از سویی ایشان را تقویت کرده، از دیگر سو و به منظور بدنام کردن [[شیعیان]] و [[مکتب تشیع]]، غالیان را مورد [[اتهام]] قرار می‌داد. بعدها نیز این [[تهمت]] را دستاویزی برای سخت گرفتن و در تنگنا و تحت پیگرد قرار دادن شیعیان قرار داد،؛ چراکه اینان [[زندیق]] بودند و تحت تعقیب قرار دادن آنان [[وظیفه]] [[دولت]] و [[حکومت]] بود!
-جریان دیگری که معاصر [[امام کاظم]]{{ع}} بود و خطری بزرگ برای حال و [[آینده]] [[امت اسلامی]] به شمار می‌رفت، [[فرقه]] «[[مرجئه]]» بود. این جریان پیشتر در برابر امام صادق{{ع}} قد [[علم]] کرده بود و [[امام]]{{ع}} همگان، به ویژه [[جوانان]] را از آنان و افکارشان برحذر می‌داشت. اینان معتقد بودند که [[داوری]] درباره [[مرتکب گناه کبیره]] را باید به [[قیامت]] واگذاشت و از این‌رو در [[دنیا]] و طبق [[دلایل]] و شواهد و [[رفتار]] افراد، نسبت به آنان که آیا دوزخی هستند یا [[بهشتی]]، داوری نمی‌کردند.
-صاحبان این [[اعتقاد]] تلاش می‌کردند [[حقایق]] را لوث کرده، [[شر]] و خیر را با هم درآمیزند. آنان میان [[رفتار امام علی]]{{ع}} و معاویه و میان موضع‌گیری [[امام حسین]]{{ع}} و یزید هیچ تفاوتی قائل نبودند؛ چراکه معتقد بودند داوری نسبت به [[گناهکاران]] از [[وظایف]] ما در این دنیا نیست، بلکه باید آن را برای [[روز واپسین]] و [[داوری الهی]] واگذاشت تا [[حق]] از [[باطل]] بازشناخته شود!
+== امام و خلفای عباسی ==
-بعدها این فرقه [[باور]] و [[اعتقادی]] برگزیدند و پذیرفتند که از نظر خطرآفرینی، به ویژه برای جوانان کمتر از باور و اعتقاد قبلی‌شان نبود. بر اساس این اعتقاد، [[ایمان]] موردنظر [[خداوند]]، [[ایمان قلبی]] بوده، نه رفتار و [[سلوک]] خارجی؛ زیرا سلوک و [[رفتار]] خارجی ممکن است فریبکارانه باشد و لذا فاقد [[ارزش]] است و آنچه مورد توجه و [[عنایت خداوند]] است، [[ایمان قلبی]] است.
+=== منصور عباسی ===
-بنابراین از نظر آنان [[انسان]] می‌تواند دامان به [[زنا]] بیالاید، [[میگساری]] کند و مرتکب [[قتل]] بشود؛ زیرا اینها تصرفات خارجی بوده و مهم این است که این فرد [[اعتقاد]] و ایمان قلبی به [[خداوند]] داشته باشد!
+{{اصلی|منصور عباسی| منصور عباسی در معارف و سیره امام کاظم}}
-در این مقطع زمانی «جبری‌ها» از پای ننشستند و اعتقاد به «[[جبر]]» را که در [[زمان معاویه]] پدید آمده بود و [[عباسیان]] نیز بدان [[تمسک]] جسته بودند، رواج دادند. جبری‌ها می‌گویند: «ما در [[افعال]] خود اختیاری نداریم. پس اگر خداوند [[اراده]] کند که [[نماز]] بگزاریم نماز می‌گزاریم و اگر اراده او بر آن باشد که شراب بنوشیم، تن به آن می‌دهیم و به یک سخن، هر چه کنیم تبلور [[اراده الهی]] است و ما را در آن اختیاری نیست!».
+دوران [[امامت امام کاظم]] {{ع}} با دوران [[خلافت]] چهار [[خلیفه عباسی]] یعنی [[منصور دوانیقی]]، مهدی، [[هادی]] و [[هارون‌الرشید]] همزمان بود<ref>المناقب، ابن‌شهرآشوب، ج۴، ص۳۲۳؛ إعلام الوری، ص۲۹۵.</ref>. پس از شهادت امام صادق{{ع}} در عصر منصور دوانیقی و تحیّر وی در کیستی [[وصیّ]] حضرت، [[منصور]] متعرّض [[امام کاظم]] {{ع}} نشد تا از دنیا رفت<ref>عیون المعجزات، ص۹۷.</ref>. منصور [[دوست]] داشت امام کاظم {{ع}} را به خود نزدیک کند و از [[مشروعیت]] و محبوبیت وی بهره گیرد؛ اما امام که از وی و اعمالش [[خشنود]] نبود در مقابل این درخواست، [[مقاومت]] می‌نمود. در برخی [[روایت‌ها]] آمده که منصور در یکی از [[اعیاد]] غیراسلامی از حضرت خواست به جای وی بنشیند و هدایای [[مردم]] را دریافت کند. [[امام]] نخست ابا کرد و چون در ادامه اصرار او را دید، پذیرفت. حضرت بر [[کرسی]] نشست و [[امیران]] و [[حاکمان]] [[هدایا]] و تحفه‌هایی را نزد وی آوردند. از آخرین کسانی که نزد وی آمد، پیرمردی کهنسال بود که اظهار [[فقر]] نمود و گفت من چیزی برای تحفه دادن ندارم و تنها ابیاتی را که جدّم در رثای جدّ تو [[حسین بن علی]] {{ع}} گفته است آورده‌ام. پس از اینکه آن پیرمرد ابیات خود را خواند امام فرمود هدیه‌ات را پذیرفتم. بنشین که [[خداوند]] تو را خیر دهد. پس از دیدار امام با همه [[مهمانان]]، به [[منصور دوانیقی]] اعلام کرد با این هدایا چه می‌کنی؟ [[منصور]] نیز همه آنها را به امام بخشید. حضرت نیز همه آن هدایا را به آن پیرمرد داد و فرمود این [[اموال]] را بردار که [[هدیه]] من به توست<ref>المناقب، ابن‌شهرآشوب، ج۴، ص۳۱۸.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[امام موسی بن جعفر (مقاله)|مقاله «امام موسی بن جعفر»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]]، ص ۴۸۷-۴۹۷.</ref>
-آنچه در این [[عقاید]] و [[فرقه‌ها]] جلب توجه می‌کند این است که هریک از این [[افکار]] و اعتقادها و [[پیروان]] آن در [[خدمت]] [[حاکمیت]] بوده‌اند و این، وجه مشترک میان آنهاست. آنان کارهای غیردینی و [[بیگانه]] با [[اسلام]] را که از [[حاکمان]] سر می‌زد، با این افکار و عقاید [[باطل]] توجیه نموده، از دیگر سو [[عامه]] [[مسلمانان]] [[سست]] عنصر را که [[درک]] و [[دانش]] عمیق نداشتند با این [[اباطیل]] آرام و قانع می‌کردند.
+=== مهدی عباسی ===
-همین عوامل و پیامدهای مثبت آن -البته از نظر [[حاکمان جور]]- سبب شد تا حاکمان زمینه را برای [[نشر]] و گسترش آنها که از تراوشات [[اندیشه]] [[یهودیان]] و دیگر [[دشمنان]] [[آیین]] [[محمدی]] بود و به [[جهان اسلام]] رخنه کرده بود، فراهم کنند.<ref>[[سید منذر حکیم|سید منذر حکیم،سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۹ (کتاب)|پیشوایان هدایت]]، ج۹، ص ۷۹-۹۲.</ref>
+{{اصلی|مهدی عباسی| مهدی عباسی در معارف و سیره امام کاظم}}
+در [[زمان]] [[خلافت]] [[مهدی عباسی]]، به جهت [[شهرت]] و محبوبیت امام، توجه بیشتری از ناحیه [[اهل]] [[قدرت]] به وی معطوف شد، به گونه‌ای که مهدی عباسی [[دستور]] بازداشت حضرت و [[حکم]] [[قتل]] او را صادر کرد. منابع متعددی نوشته‌اند که شبانگاه [[خلیفه]] در [[خواب]]، امیرالمؤمنین علی {{ع}} را دید که او را به جهت [[آزار]] موسی بن جعفر‌{{ع}} توبیخ و [[سرزنش]] می‌کند. خلیفه چون از خواب برخاست، [[امام کاظم]] {{ع}} را احضار کرد و ضمن دلجویی از وی، امام را [[آزاد]] کرد و دیگر متعرّض ایشان نشد<ref>تاریخ بغداد، ج۱۳، ص۳۲؛ تاریخ الطبری، ج۸، ص۱۷۷؛ المناقب، ابن‌شهرآشوب، ج۴، ص۳۰۰؛ مدینة المعاجز، ج۶، ص۴۲۶.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[امام موسی بن جعفر (مقاله)|مقاله «امام موسی بن جعفر»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]]، ص ۴۸۷-۴۹۷.</ref>
+=== هادی عباسی ===
+{{اصلی|هادی عباسی|حسین شهید فخ}}
+در یک سالی که [[موسی بن مهدی]] مشهور به [[هادی عباسی]] خلیفه بود، روابط وی با امام کاظم {{ع}} به هیچ‌روی [[نیکو]] نبود و او که از [[قیام]] برخی از [[علویان]] مانند [[حسین بن علی]] مشهور به [[شهید فخ]] بسیار عصبانی بود، [[موسی بن جعفر]] {{ع}} را خطری بزرگ برای خود می‌دانست. او حتی پیگیر به [[قتل]] رساندن امام بود که البته موفق به این کار نشد. گفته شده موسی بن جعفر‌{{ع}} به جهت [[رفتار]] و گفتار نامناسب وی او را [[نفرین]] کرد و او پس از مدتی کوتاه از [[دنیا]] رفت<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۷۹؛ مهج الدعوات، ص۲۱۸-۲۱۹.</ref>. [[امام کاظم]] {{ع}} با آنکه مانند پدر و جدّ خود طریق [[تقیه]] پیش گرفته بود و [[اعتقادی]] به [[قیام]] اظهار نمی‌کرد و در ماجرای قیام شهید فخ نیز نه آمر بود و نه عامل؛ با این همه شهید فخ را مردی [[مؤمن]] و صاحب [[فضیلت]] و قیام‌کننده به [[امر به معروف و نهی از منکر]] معرفی فرمود<ref>مقاتل الطالبیین، ص۳۸۰.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[امام موسی بن جعفر (مقاله)|مقاله «امام موسی بن جعفر»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]]، ص ۴۸۷-۴۹۷.</ref>
+=== هاورن عباسی ===
+{{اصلی|هارون عباسی| هارون عباسی در معارف و سیره امام کاظم}}
+[[حضرت موسی بن جعفر]] {{ع}} قریب پانزده سال با [[هارون‌الرشید]] معاصر بود. [[هارون]] خلیفه‌ای محتاط و بی‌رحم بود و به محض [[احساس]] خطر، در زندانی کردن و کشتن مخالفانش تردید نمی‌کرد. در ابتدای [[خلافت]] او با امام کاظم {{ع}} [[دشمنی]] آشکاری اظهار نمی‌کرد. حتی برخی [[اخبار]] حکایت از آن دارد که او در ابتدای کار خود در حق امام به جهت [[خویشاوندی]] و مقام معنوی حضرت رفتارهای متواضعانه‌ای انجام می‌داد و وی را گرامی می‌داشت. یکی از این اخبار به نقل از [[مأمون]] فرزند هارون‌الرشید در موسم [[حج]] نقل شده است که نشان از [[آگاهی]] هارون به جایگاه امام کاظم {{ع}} دارد<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۸۸-۸۹.</ref>. [[امام]] دیدار هارون را خوش نداشت و او را به جهت [[دنیادوستی]]، [[دوست]] نمی‌داشت و صراحتاً می‌فرمود اگر از جدّم [[رسول خدا]] {{صل}} نشنیده بودم که [[اطاعت]] از [[سلطان]] به جهت تقیه [[واجب]] است؛ هرگز او را [[ملاقات]] نمی‌کردم. در ملاقات‌های نخست، هارون‌الرشید مقدار قابل‌توجهی [[هدیه]] به حضرت می‌داد که امام آن را به [[مصرف]] [[نیازمندان]] می‌رساند<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۷۶-۷۸.</ref>.
+هارون‌الرشید پس از مدتی از ناحیه امام [[موسی بن جعفر]] {{ع}} احساس خطر کرد و موقعیت وی را مانند خلیفه‌ای غیررسمی در کنار خود دید<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۷۳.</ref>. برخی اخبار این احساس خطر را منسوب به بدگویی برخی از [[خاندان]] برامکه و به ویژه یحیی بن خالد برمکی دانسته‌اند<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۶۹-۷۰.</ref>. هر چند [[سعایت]] برخی اطرافیان [[هارون‌الرشید]] از جمله یعقوب بن داوود که [[مذهب]] [[زیدی]] داشته<ref>عیون أخبار الرضا {{ع}}، ج۱، ص۷۳.</ref> در تشدید [[آزار]] و تعقیب [[امام]] نقش عمده‌ای داشته، اما با توجه به رابطه برامکه با [[حضرت موسی بن جعفر]] {{ع}} و آنچه در این باب در منابع دیگر آمده است، نمی‌توان نقش [[برمکیان]] و از جمله [[یحیی]] را در [[زندانی]] کردن و [[شهادت]] حضرت جدی دانست.
+در خبری ذکر شده که هارون‌الرشید قصد کشتن [[امام کاظم]] {{ع}} را داشت و پس از آنکه چندین نفر از چنین کاری ابا نمودند، حضرت را به [[فضل بن یحیی]] [[برمکی]] سپرد و [[فضل]]، نه تنها امام را به [[قتل]] نرساند، بلکه او را به [[بهترین]] صورتی میزبانی کرد. وقتی [[اخبار]] این [[رفتار]] محترمانه به هارون‌الرشید رسید او را [[تنبیه]] [[سختی]] کرد<ref>الارشاد، ج۲، ص۲۳۸-۲۴۲؛ کتاب الغییة، طوسی، ص۲۸-۳۱.</ref>. یحیی به جهت جایگاه خطیری که در دستگاه [[عباسیان]] داشته، [[تقیه]] می‌کرده و در فرصت‌های مناسب می‌کوشیده [[خلیفه]] را مجاب به رفتار صلح‌آمیز با امام کاظم {{ع}} بنماید. [[روایت‌ها]] حکایت از آن دارد که یحیی از هارون‌الرشید درخواست [[آزادی]] امام و انصراف از قتل وی را داشته است<ref>کتاب الغیبة، طوسی، ص۲۴؛ المناقب، ابن‌شهرآشوب، ج۴، ص۲۹۰.</ref>. برخی اخبار نشان از آن دارد که امام کاظم {{ع}} پیش از شهادت، نگران یحیی و خاندانش بوده و او را از خطر [[هارون]] زنهار می‌داده است<ref>کتاب الغیبة، طوسی، ص۲۵؛ المناقب، ابن‌شهرآشوب، ج۴، ص۲۹۰.</ref>.<ref>[[مهدی کمپانی زارع|کمپانی زارع، مهدی]]، [[امام موسی بن جعفر (مقاله)|مقاله «امام موسی بن جعفر»]]، [[دانشنامه امام رضا ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام رضا ج۲]]، ص ۴۸۷-۴۹۷.</ref>
 == منابع ==