عصر امام رضا: تفاوت میان نسخه‌ها

}}

ادعاهای [[باطل]] و پوشالی، [[ادعای پیامبری]] از سوی راه گم کرده‌ای که خود را «[[ابراهیم خلیل]]» می‌خواند، از دیگر پدیده‌های [[منحرف]] [[فکری]] این دوره بود.

در [[روزگار]] [[مأمون]]، وضع کاملا معکوس شد و او در مورد قدیم بودن قرآن راهی جز راه پدرش در پیش گرفته، قرآن را «مخلوق» و نه «قدیم» خواند و این بار او بود که قرآن را موضوع [[آزمون]] [[عالمان]] قرار داد<ref>تاریخ الخمیس، ج۲، ص۳۳۴.</ref>.

ابو معاویه به منظور نجات جان مرد قرشی بنای آرام کردن هارون گذاشته، می‌گفت: ای [[امیر المؤمنین]]، او دستخوش [[خطا]] و [[لغزش]] شده و نفهمیده است و همچنان هارون را با این گفتار آرام می‌کرد تا اینکه هارون از کشتن مرد قرشی صرف‌نظر کرد»<ref>تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۸.</ref>.

«هارون بر دست «ابو معاویه» آب می‌ریخت. در همین حال از ابو معاویه پرسید: می‌دانی چه کسی آب بر دست تو می‌ریزد؟

هارون همچنین [[اندیشه‌ها]] و آرایی را که به حکومتش [[قدسیت]] و [[مشروعیت]] می‌بخشیدند، زیر چتر حمایت خود می‌گرفت. یکی از [[شاعران]] [[آخرت]] به [[دنیا]] فروخته، چهار [[بیت]] درباره او سرود و در آن ابیات، او را «[[امین]] [[اللّه]]» خواند. هارون دستور داد تا برای هر بیت، هزار دینار به او بدهند، آن گاه گفت: «اگر بر اشعارت‌ می‌افزودی، به [[یقین]] ما نیز بر [[دهش]] خود می‌افزودیم».

و «[[سلم]] خاسر»<ref>«سلم بن عمرو بن حماد» و از شاعران چیره‌دست بود. او قرآن خود را فروخت و یا پول آن طنبور خرید و از همین‌رو «خاسر» (زیانکار) خوانده شد. نک: خیر الدین زرکلی، الاعلام، ج۳، ص۱۱۱ (م).</ref> در [[مدح]] «[[امین]]» و هارون سروده است:

«[[جن]] و انس با آن [[مهدی]] [[هدایت]] یافته‌؛ بر ولایت‌عهدی‌ محمد پسر «[[زبیده]] دختر جعفر» [[بیعت]] کرده‌اند.

[[خداوند]]، خلیفه را به ساختن (ایجاد) [[خاندان]] [[خلافت]]، برای گرامیان درخشان چهره‌ موفق کرد»<ref>{{عربی|قَدْ بايَعَ الثَّقَلاَنِ مَهْدِي الهُدَى *** لِمُحَمَّدِ ابْنِ زُبَيْدَةَ ابْنَةِ جَعْفَرِ

زبیده [[همسر]] [[هارون الرشید]]، به [[پاس]] این مدیحه‌گویی گوهری به [[شاعر]] داد و شاعر، آن را بیست هزار دینار فروخت».

دستگاه عباسیان هرگز بر آن نشد تا جریان «[[واقفیه]]» و «[[غلات]]» را در آغاز پیدایش آن، محاصره کرده، آنها را از میان بردارد،؛ چراکه این دو جریان، از [[تشیع]] سربرآورده بودند و باید با حمایت‌های [[خلیفه عباسی]]، وسیله‌ای باشند برای بدنام و خدشه‌دار کردن روش و منش اهل‌بیت{{عم}} و از ریشه برآوردن کیان [[شیعه]] و تشیع.

در [[روزگار]] [[عباسیان]]، فتوای به [[رأی]] و [[تفسیر به رأی]] فزونی گرفت و «[[قیاس]]» [[باطل]] که براساس قیاس حکمی فرعی با [[حکم]] فرعی دیگری مبتنی بود، رواج یافت. [[مفتیان]] نیز خواسته و [[تمایلات]] [[حاکمان]] را در فتوای خویش لحاظ می‌کردند. از «[[ابن مبارک]]» نقل شده است که می‌گفت: «چون [[هارون الرشید]] به [[خلافت]] رسید، شیفته یکی از [[کنیزکان]] پدرش [[مهدی]] شد. از او تقاضای کامجویی کرد، اما کنیزک نپذیرفته، گفت: شایسته تو نیستم (برای تو [[حلال]] نیستم)؛ زیرا پدرت با من همخوابه شده است.

ابن مبارک می‌گوید: «نمی‌دانم از کدام یک و از چه چیز در شگفت باشم، از این خلیفه‌ که خود را [[صاحب اختیار]] [[جان]] و [[مال]] [[مسلمانان]] دانسته، اما خود را ناچار می‌بیند که [[حرمت]] [[حریم]] پدر را بشکند یا از آن کنیزک که از امیر المؤمنین دوری می‌کند و یا از این [[فقیه]] مفتی و [[قاضی]] روی [[زمین]] که به خلیفه‌ می‌گوید: حریم حرمت پدرت را بشکن و کام [[دل]] برگیر و [[گناه]] آن را بر گردن من انداز؟»<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۳.</ref>.

بدین ترتیب، [[فقیهان]] شیفته [[دنیا]] و آرایه‌های آن، گام در راهی نهادند که [[هوس‌ها]] و تمایلات [[حاکمان ستمگر]] و [[منحرف]] را تأمین می‌کردند و با فتوای ناحق و [[باطل]] خود، راه هرگونه بی‌بندوباری را بر [[خلفا]] هموار می‌کردند. از دیگرسو می‌بینیم که [[فقیهان]] پیرو خط و [[مکتب اهل‌بیت]]{{عم}} بی‌باکانه با [[ستمگران]] و [[انحراف]] آنان در [[ستیز]] بوده و به همین دلیل پیوسته تحت تعقیب آنان و عوامل آنان قرار داشتند.

[[عالمان]] و فقیهان وابسته به دربار هرگز از ایفای [[رسالت]]! خود باز نایستاده، به [[نشر]] واژگونه مفاهیم [[زهد]] و تصوف می‌پرداختند تا [[مسلمانان]] را از عرصه [[سیاست]] و [[دخالت]] در آن یا [[اعتراض]] به موضع‌گیری و دخل و [[تصرف]] [[حاکمان]] دور کنند.

در برابر این ولخرجی‌های [[خلیفه]]، بسیاری از [[مسلمانان]] در فلاکت، [[محرومیت]] و [[بینوایی]] [[روزگار]] می‌گذراندند، تا آنجا که دو تن از قرشیان با اشاره به همین امر، به هارون گفتند: «بلاهای خانمان‌سوز ما را از پای انداخت و مصیبت‌های روزگار [[دارایی]] ما را از دستمان ستاند»<ref>الأغانی، ج۱، ص۲۶۱.</ref>.

[[فرزندان]] هارون در اشرافیگری و [[چپاول]] [[اموال مسلمانان]]، راه پدرشان هارون را دنبال کردند. [[محمد امین]] عمارتی ساخت و آن را با فرشی زربفت و ابریشمین که آن را از حریر [[و]] دیبا پر کرده بودند، مفروش کرد<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۹۲.</ref>.

او بی‌اعتنا به [[فقر]] و فلاکت مسلمانان، [[بیت المال]] ایشان را به [[بازی]] گرفته، هر گونه و در هر راهی که می‌خواست، بی‌محابا [[خرج]] می‌کرد. روزی ماهی کوچکی برای او صید کردند. او یک جفت گوشواره طلا که هریک به دانه‌ای مروارید مزین شده بود به گوش آن موجود کوچک کرد<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۳۹۴.</ref>. او اموال مسلمانان را خرج خوشگذرانی‌ها و [[همنشینان]] خود و خواجگان می‌کرد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۹۴.</ref>.

[[مأمون]] نیز از این قافله عقب نمانده، [[اموال]] فراوان و بی‌شماری [[هزینه]] [[عروسی]] خود کرد و دستور داد تا [[خراج]] یک سال فارس و [[اهواز]] به پدر همسرش داده شود<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۴۴۳.</ref>.

اطرافیان [[والی بغداد]] (که از سوی او [[منصوب]] شده بود) دست [[تطاول]] به بیت المال و دارایی مسلمانان دراز کرده بودند و کسی را یارای آن نبود تا آنان را از این تعدی‌ها بازدارد<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۵۵۱.</ref>.

رفاه‌زدگی و اشرافیگری، نقش بسزایی در شیوع انحراف اخلاقی در میان [[حاکمان]] و [[تشکیلات]] وابسته به آن و نیز در میان [[امت]] داشت. [[حاکم]] هماره سرگرم [[بازی]] و پیوسته دنبال [[شهوترانی]] بود و چیزی جز اینها را نمی‌شناخت.

[[هارون]] نه تنها از این قافله عقب نماند که بر [[سرگرمی‌ها]] مواردی را افزود که خلفای پیشین بدان نمی‌پرداختند. او نخستین خلیفه‌ای بود که به سرگرمی‌هایی چون: بازی چوگان، گوی باختن و در حال سوارکاری تیر به [[هدف]] زدن پرداخت. همچنین هارون نخستین فردی از [[عباسیان]] بود که با شطرنج بازی کرد<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۷.</ref>.

هارون به اسب‌دوانی علاقه‌مند بود. در یکی از روزهای مسابقه، اسب او بر دیگر اسبان پیشی گرفت. هارون از [[شاعران]] خواست تا درباره آن اسب شعری بسرایند. «ابو العتاهیه» درباره اسب هارون شعری سرود و از [[دهش]] فراوان هارون بهره‌مند شد<ref>تاریخ الخلفاء، ص۲۳۷.</ref>.

توجه به این مطلب ضروری است که هرچند برخی از این کارها خارج از محدوده [[شرع]] نبوده و [[مباح]] بود، اما برای حاکمی که بر گستره [[اسلامی]] [[حکومت]] می‌کرد و این گستره هماره مورد [[تهدید]] [[دشمنان اسلام]] و در معرض خطر [[کینه‌توزان]] قرار داشت شایسته نبود.

چه می‌بینم! تمام [[خلق]] فرمانبردار من بوده؛ و من [[فرمانبردار]] آن سه هستم، اما ایشان [[نافرمانی]] من می‌کنند.

این وضع‌ جز [[فرمانروایی]] [[هوا و هوس]] نبوده؛ و آنان از همین راه در [[قدرت]] من رخنه و مرا مغلوب خویش‌ کرده‌اند»<ref>الأغانی، ج۱۶، ص۳۴۵؛ فوات الوفیات، ج۴، ص۲۲۶.

و أطيعهن و هن فِي عِصْيَانِ

مَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ سُلْطَانَ الْهَوَى

او با رفتنش دردی پایا برای من [[آفریده]]؛ آن را به [[ارث]] برای من بر جای گذارد»<ref>الأغانی، ج۱۶، ص۳۴۵.

{{عربی|فلها تبكي البواكي *** و لها تشجي المراثي

از سرگرمی‌های هارون تشکیل مجالس [[خنده]] و [[تفریح]] و لطیفه‌گویی بود و به همین منظور، «[[ابن ابی مریم مدنی]]» را برای مجالس [[شادی]] خود برگزید.

هارون، دوری او را برنتافته و از همزبانی‌اش ملول نمی‌شد. این علاقه [[قلبی]] و [[دلبستگی]] هارون به ابن ابی مریم به جایی رسید که در کاخ خود خانه‌ای برای او در نظر گرفت و او را در شمار افراد [[خانواده]]، اطرافیان و [[غلامان]] خود درآورد<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۳۴۹.</ref>.

زمانی که [[محمد امین]] زمام [[خلافت]] را در دست گرفت، خواجگانی خرید و در [[دوستی]] و [[ستایش]] آنان، [[زیاده‌روی]] کرده، آنان را همدم [[خلوت]] شبانه‌روز خود نمود... و برای ایشان مقرری معین نمود. او کسانی را به [[شهرها]] فرستاد تا دلقکان و نمایشگران را برای او گرد آورند و آنها را در شمار درباریان و خاصان خود درآورده، ماهانه‌ای برای آنان مقرر کرد. او با فراهم آوردن چنین مجموعه‌ای‌ از [[برادران]] و [[خانواده]] خود دوری جست و ایشان و [[سرداران سپاه]] خود را [[خوار]] و کوچک گرداند. آنچه از جواهر که در [[بیت المال]] بود و آنچه نزد خود داشت میان خواجگان، ندیمان و هم‌صحبتان خود تقسیم کرد و [[فرمان]] داد تا جاهایی را برای [[تفریح]] و مواقع خلوت و [[سرگرمی]] او ساز کنند. به فرمان محمد، پنج کشتی تفریحی به شکل‌های: شیر، فیل، [[عقاب]]، مار و اسب ساخته و به دجله انداخته شد. او برای ساخت این کشتی‌ها [[ثروت]] هنگفتی [[هزینه]] کرد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۹۳- ۲۹۴.</ref>.

و چون پر کردن جام، به‌طور آشکارا ممکن باشد؛ آن را پنهانی به من مده»<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۹۵:

{{عربی|ألا فاسقني خمرا *** و قل لي هي الخمر

«[[ابن اثیر]]» امین را این‌چنین معرفی می‌کند: «در [[سیره]] او چیزی‌که شایان ذکر باشد، مانند: [[بردباری]]، [[دادگری]]، [[تجربه]] حکومت‌داری‌ نیافته‌ایم»<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۹۵.</ref>.

‌عبدالله [[مأمون]] در این میدان از پدرش [[هارون]] و برادرش امین عقب نمانده، در زمینه [[خوشگذرانی]]، [[تفریح]]، علاقه‌مندی به طرب و عمله طرب راه آن دو را درپیش گرفت. «اسحاق بن [[ابراهیم بن میمون]]» می‌گوید: «در میان [[خلق]] [[خدا]] کسی یافت نمی‌شد که همانند مأمون، شیفته و دلباخته [[زنان]] باشد»<ref>العقد الفرید، ج۸، ص۱۵۶.</ref>.

او هم‌پیاله ندیمان خود می‌شد و آن‌قدر شراب می‌نوشیدند که از خود بی‌خود می‌شدند»<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۴۳۷.</ref>.

انحراف اخلاقی میان [[نزدیکان]] [[حاکمان]] امری شایع بود. در آغاز [[حکومت]] [[مأمون]] برخی از [[سپاهیان]] و [[شرطه]] [[بغداد]] و [[کرخ]]، آشکارا به [[فسق]] و [[فجور]] پرداخته، [[راهزنی]] کرده و در انظار همگان، [[پسران]] و زنان را می‌ربودند... آنان در قالب گروهی به [[روستاها]] رفته... و هرچه می‌توانستند از [[اموال]] و [[دارایی]] [[مردم]] به [[ستم]] می‌گرفتند و کسی را یارای آن نبود که مانع آنان شود،؛ چراکه اینان اطرافیان [[سلطان]] ([[خلیفه]]) و مایه [[توانمندی]] و [[اقتدار]] او بودند.

انحراف سیاسی از دیگر بحران‌هایی به شمار می‌رفت که بر فضای آن دوره سایه افکنده بود.

این [[بحران]] را می‌توان در چند مقطع زمانی بررسی کرد:

[[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} در ده سال آغازین [[امامت]] خود (۱۸۳- ۱۹۳ق.) معاصر [[هارون الرشید]] بود. [[سیاست]] خصمانه هارون با سیاست خلفای پیشین و نیز سیاست او در برخورد با [[امام کاظم]]{{ع}} [[تغییر]] نکرده بود. هارون الرشید به دلیل به [[شهادت]] رساندن امام کاظم{{ع}} همچنان دستخوش [[بیم]] و [[هراس]] بود. او می‌ترسید مبادا عکس‌العمل‌های مسلحانه از سوی [[وابستگان]] به [[اهل‌بیت]]{{عم}} بروز کند؛ لذا در نخستین [[روز]] [[شهادت امام کاظم]]{{ع}} و برای دفع هرگونه [[اتهام]] از خود، [[سرداران]]، دبیران، [[بنی‌هاشم]] و [[قضاوت]] را فرا خوانده، با بازکردن چهره امام کاظم{{ع}} به آنان گفت: «آیا اثری از کشتن در پیکر او می‌بینید؟»<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۱۴.</ref>.

نخست: '''[[ارعاب]]''': [[هارون الرشید]] همانند [[خاندان]] [[بنی امیه]] و دیگر [[عباسیان]] نه براساس [[وصیت]] [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به حکومت رسید و [[مسلمانان]] و «[[اهل حل و عقد]]» - که نظریه مطرح آن [[روزگار]] بود و اینکه اینان می‌توانستند کسی را [[نصب]] یا [[عزل]] کنند- نیز او را [[انتخاب]] نکرده بودند، بلکه از طریق [[ولایت‌عهدی]] و تعیین از سوی [[خلیفه]] پیشین به حکومت رسید. همین [[احساس]] او سبب شد تا به هر وسیله‌ای که می‌تواند حکومت خود را تثبیت کند.

این نکته قابل [[تأمل]] است که هارون هرچند علویان را در معرض [[ارعاب]]، [[تهدید]] و [[کشتار]] قرار داده بود، اما تصمیم به [[کشتن امام]] [[رضا]]{{ع}} نگرفت، بلکه به تهدید و [[برنامه‌ریزی]] برای کشتن امام{{ع}} البته بدون قصد اجرای آن بسنده کرد.

در یکی از موضع‌گیری‌های خود نسبت به [[امام رضا]]{{ع}} گفت: «امسال به [[مکه]] خواهم رفت و [[علی بن موسی]] را گرفته، نزد پدرش می‌فرستم (او را می‌کشم)».

زمانی که این خبر را به امام رضا{{ع}} رساندند، فرمود: او به من صدمه نخواهد زد<ref>اثبات الوصیه، ص۱۷۴.</ref>.

یک بار که امام رضا{{ع}} از سوی [[هارون الرشید]] احضار شده بود، به همراهان خود فرمود: او (هارون) مرا برای اجرای [[اندیشه]] شوم خود و بلایی سترگ فرا خوانده است، اما به [[خدا]] [[سوگند]]، او نمی‌تواند کاری که بر من ناگوار باشد در [[حق]] من انجام دهد.

چون امام رضا{{ع}} بر هارون وارد شد، هارون او را گرامی داشته، از حضرتش خواست تا نیاز خانواده‌اش را بنویسد و به [[خلیفه]] بدهد و چون از نزد هارون بیرون شد، هارون گفت: «من چیزی را می‌خواستم و [[خداوند]] چیز دیگری‌ خواست و آنچه خداوند خواست خیر بود»<ref>بحار الانوار، ج۴۹، ص۱۱۶ (به نقل از: مهج الدعوات).</ref>.

امام رضا{{ع}} همچنان از سوی [[جاسوسان]] [[هارون]] زیرنظر بوده، آنان گفتار، [[رفتار]] و دیدارهای او را به اطلاع هارون می‌رساندند. از این‌رو امام رضا{{ع}} چنان برخوردی محتاطانه داشت تا [[مأمون]] از جانب او تهدیدی و خطری [[احساس]] نکند.

دوم: '''[[خودکامگی]]''': هارون الرشید، [[حکومت]] و [[خلافت]] را به [[انحصار]] خود درآورد و آن را به صورت موروثی میان سه فرزند خود قرار داد. او علی‌رغم اینکه محمد ([[امین]]) را شایسته خلافت نمی‌دانست، اما برای [[دلجویی]] از «[[زبیده]]» مادر امین و خشنودی‌اش محمد را به [[ولایت‌عهدی]] خویش برگزید. هارون ضمن اعتراف به [[بی‌کفایتی]] محمد، [[انتخاب]] او را توجیه کرده، گفت: «محمد را مقدم داشتم... و [[نیک]] می‌دانم که او دنبال‌رو [[هوای نفس]] خود بوده، هرچه در دست داشته باشد، بر باد داده، نظر [[کنیزکان]] و [[زنان]] را در امور حکومتی‌ [[دخالت]] می‌دهد و اگر «ام جعفر» (زبیده) نبود و [[بنی‌هاشم]] بدو متمایل نبودند، ‌عبدالله (مأمون) را مقدم می‌داشتم»<ref>تاریخ الخمیس، ج۲۶، ص۳۳۴.</ref>.

هارون فقط به دلیل علاقه «زبیده» به امین او را برگزیده، به پیامدهای این انتخاب نیندیشید و فجایعی که در نتیجه [[رقابت]] میان امین و مأمون بر سر [[مسلمانان]] نازل می‌شد، او را دستخوش هیچ [[نگرانی]] نمی‌کرد. در نتیجه این انتخاب نامبارک و رقابت آن دو بر سر حکومت، هزاران تن از مسلمانان در [[جنگی]] خونین طعمه [[مرگ]] شدند و [[دارایی]] مسلمانان [[هزینه]] این [[جنگ]] شد.

از دیگر مظاهر [[استبداد]] هارون، سپردن [[مناصب]] [[حکومتی]] و نظامی به [[خویشاوندان]]، [[یاران]] نزدیک و [[متملقان]] بود. او همین سه ویژگی را شرط [[شایستگی]] برای [[پذیرش مسئولیت]] می‌دانست و شایستگی‌های [[دینی]]، [[اخلاقی]] و [[مدیریتی]] از نظر او چندان ارزشی نداشت.

از سوی دیگر، [[رومیان]] در [[انتظار]] فرصتی بودند تا بر مسلمانان [[یورش]] ببرند و به هر بهانه‌ای [[پیمان صلح]] را نادیده می‌گرفتند و پس از جنگی خونین، مجددا [[پیمان]] صلحی نوشته می‌شد. این مسأله شایان توجه است که یورش و [[لشکرکشی]] [[حاکم]]، به انگیزه [[نشر]] [[مبانی اسلام]] و [[توسعه]] دادن به گستره [[دولت اسلامی]] نبوده، بلکه به منظور تأمین [[تمایلات]] او برای استیلای بر سرزمین‌های بیشتری و تحت یوغ درآوردن شمار افزون‌تری از [[مردم]] بود. [[هدف]] دیگر حاکم از چنین آتش‌افروزی‌ها، سرگرم کردن مسلمانان به جنگ و دور نگاه داشتن آنان از [[سیاست]] و برخورد با [[حاکمیت]] بود. [[رفتار]] و [[منش]] [[هارون]] و آن شب‌نشینی‌ها و زن‌بارگی‌های او خود بهترین [[گواه]] بر این مدعاست؛ زیرا آنان که برای [[اسلام]] و مسلمانان [[دل]] می‌سوزانند، هرگز به [[کنیزکان]] و شب‌نشینی‌های آن‌چنانی و نیز به خوشگذرانی‌ها و [[تجمل‌گرایی]] نمی‌پردازند.

دومین شورش «ابو الخصیب» از دیگر رخدادهای این سال بود. او توانست بر «نسا»، «ابیورد»، «[[طوس]]» و «[[نیشابور]]» چیره شود. سپس به سوی «[[مرو]]» و «[[سرخس]]» لشکرکشی کرد و کار او بالا گرفت. این شورش در [[سال ۱۸۶ق]]. و پس از کشته شدن هزاران تن از دو طرف سرکوب شد<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۲۷۲- ۲۷۳.</ref>.

[[سال ۱۸۷ق]]. سال گسترش شکاف در جبهه داخلی بود؛ زیرا هارون الرشید «[[برمکیان]]» را که [[ارکان حکومت]] و پایه‌گذاران آن بوده<ref>تاریخ طبری، ج۸، ص۲۸۷.</ref> و در سرکوب [[دشمنان]] و مخالفان [[عباسیان]] نقشی چشم‌گیر داشتند، از دم تیغ گذراند.

در همین سال [[هارون بن عبد الملک بن صالح بن علی عباسی]] را به [[زندان]] افکند،؛ چراکه پسرش علیه او [[سعایت]] کرده، مدعی بود که او در پی دست‌یابی به [[خلافت]] و مدعی آن است<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۸۰.</ref>.

«[[ابراهیم بن عثمان بن نهیک]]» که به [[خونخواهی]] برمکیان [[قیام]] کرده بود، در همین سال و به دست [[هارون]] کشته شد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۸۶.</ref>. [[سال ۱۸۹ق]]. شاهد رفتن هارون به [[ری]] بود،؛ چراکه به او اطلاع داده شد «[[علی بن عیسی بن ماهان]]» [[والی خراسان]]، علیه او [[پرچم]] [[مخالفت]] برافراشته است و از دیگرسو ارتباط هارون با [[مردم خراسان]] قطع شده بود و او می‌بایست به دیدار آنان برود. پس از چهار ماه و در حالی‌که والی خراسان همچنان در [[منصب]] خود بود، هارون به [[بغداد]] بازگشت<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۱۹۱- ۱۹۲.</ref>.

هارون شتابان و بی‌تأمل متصدیان دستگاه‌های حساس دولتی را [[عزل]] می‌کرد. به‌عنوان مثال، منصب [[فرماندهی]] [[شرطه]] را به هشت تن سپرد و به هر بهانه‌ای‌ یکی را عزل و دیگری را جای او می‌نشاند<ref>تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۴۲۹.</ref>.

این [[سیاست]] غلط و ناکارآمد هارون به [[سست]] و کمرنگ شدن رابطه [[امت]] و [[حاکم]] انجامید و او را منفور همگان کرد. زمانی که [[هارون الرشید]] در [[مکه]] از کنار «[[فضیل بن عیاض]]» گذشت، [[فضیل]] گفت: «[[مردم]]، این مرد را ناخوش داشته، از او گریزانند»<ref>تاریخ بغداد، ج۱۴، ص۲.</ref>.

در همین سال امین فرمان داد تا [[خطیبان]] [[ولایت‌عهدی]] فرزندش «[[موسی]]» را بر فراز [[منبرها]] اعلام کنند. آن‌گاه از مأمون خواست تا موسی را در ولایت‌عهدی بر خود مقدم دارد، اما مأمون نپذیرفت.

در [[سال ۱۹۵ق]]. امین به منظور [[جنگ]] با برادرش مأمون سپاهی به [[خراسان]] گسیل داشت که [[سپاه]] او با [[شکست]] روبرو شد، اما امین تا [[سال ۱۹۷ق]]. کار [[لشکرکشی]] به خراسان را دنبال کرد، ولی هیچگاه سپاه امین نتوانست بر خراسان چیره شود و هربار شکست خورده بازگشت. سپاه مأمون، [[لشکر]] شکست خورده امین را تا [[بغداد]] دنبال کرده، مدت یک سال بغداد را در محاصره کامل خود درآورد.

در [[سال ۱۹۸ق]]. و پس از [[جنگی]] خونین که ده‌ها هزار تن از دو طرف را به کام [[مرگ]] فرستاد، [[سپاهیان]] مأمون بر بغداد چیره شده، امین و یاران او که در کنار او بودند کشته شدند و اینک مأمون [[حاکم]] بلامنازع سرزمین‌های اسلامی شده بود<ref>الکامل فی التاریخ، ج۶، ص۲۲۲- ۲۸۲.</ref>.

# [[اصلاح جامعه اسلامی]] و پالودن آن از نابسامانی‌ها و [[فسادها]] در حد توان؛

# اقدام به گسترش پایگاه [[تشیع]] در میان [[مردم]]؛

# [[نشر]] مفاهیم و اندیشه‌های عاری از [[کژی]].

[[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} مورد توجه [[فقیهان]] و [[قبله]] [[قلوب]] جویندگان [[دانش]] بود. حضرتش بر این جایگاه خود [[گواهی]] داده، فرمود: در «[[روضه]]» می‌نشستم و [[شهر مدینه]] آکنده از [[عالمان]] بود، اما هرگاه یکی از آنان در مسأله‌ای دچار مشکل و [[سرگشتگی]] می‌شد، همگان مرا حریف آن دانسته، مسأله را نزد من می‌فرستادند و من پاسخ آن را می‌دادم<ref>اعلام الوری، ج۲، ص۷۴؛ کشف الغمه، ج۳، ص۱۰۷ (به نقل از: اعلام الوری، ج۲، ص۶۴)؛ بحار الانوار، ج۴۹، ص۱۰۰.</ref>.

آن [[بزرگوار]] به [[یاران]] خود می‌فرمود تا [[درک]] و [[تعقل]] [[مردم]] را سنجیده، در حد توان و فهم‌شان آنان را با [[مسائل اعتقادی]] آشنا کنند. در یکی از این موارد حضرتش به «[[محمد بن عبید]]» فرمود: به «[[عباسی]]» بگو: از [[گفت‌وگو]] درباره [[توحید]] و مسائلی مانند آن دست بردار و با مردم درباره آنچه می‌دانند و آن را درک می‌کنند سخن بگو و از چیزی‌که نمی‌دانند و درک آنان بدان نمی‌رسد و از [[شناخت]] آن [[ناتوان]] باشند خودداری کن<ref>التوحید، ص۹۵.</ref>.

[[امام]]{{ع}} در برخورد با چنین [[آشفتگی]] و [[نابسامانی]] [[فکری]] چندین روش را برگزید که ذیلا تبیین می‌شود:

نخست: '''پاسخ به [[انحراف‌های فکری]]''': [[امام رضا]]{{ع}} به منظور [[گسستن]] پیوند [[منحرفان]] با تمام گونه‌های [[انحرافات فکری]]، گام به میدان [[مبارزه]] نهاد. حضرتش تمام جوانب جریان‌های [[انحراف]] و جریان‌سازان [[منحرف]] را در نظر گرفته، گاهی اصل جریان را و زمانی جریان‌سازان و افرادی را که تحت‌تأثیر آن قرار گرفته بودند مورد نقد قرار داده، آنان را به [[مردم]] می‌شناساند و به تنویر [[افکار]] [[مسلمانان]] می‌پرداخت. یکی از این تفکرهای منحرف که جای پایی در [[جامعه]] آن [[روز]] داشت و کسانی را نیز جذب کرده بود، جریان «مشبّهه» بود که [[خداوند]] - عزّ و جلّ- را به اشیاء [[تشبیه]] می‌کردند.

امام رضا{{ع}} در بسیاری از موارد «[[غالیان]]»، «مجسمه» و [[اصحاب]] «[[قیاس]]» و «[[تفسیر به رأی]]» و نیز فرقه‌های غیر [[اسلامی]]، مانند: [[زندیقان]]، [[یهودیان]]، [[نصرانیان]] و... را رد کرده و نظریه آنان را [[باطل]] و مردود خوانده است.

همچنین حضرتش تمام روایاتی را که منحرفان بدان استناد می‌کردند، مردود شمرده، و [[باطل]] بودن انتساب این دسته از [[روایات]] به [[رسول اللّه]]{{صل}} را بر همگان روشن و آشکار کرد و [[مسلمانان]] را با [[روایات صحیح]] و غیر جعلی آشنا فرمود. در روایتی که ساخته و پرداخته [[دشمنان]] بوده [[اسلام]] و به [[رسول خدا]] نسبت داده شده، آمده است: خدای- تبارک و تعالی- هر [[شب جمعه]] به [[آسمان]] [[دنیا]] می‌آید.

[[حضرت رضا]]{{ع}} به همین اندازه از [[مذمت]] و برملا کردن [[اندیشه]] باطل گروه‌های [[منحرف]] بسنده نکرده، بلکه از [[مؤمنان]] می‌خواست تا با منحرفانی چون: جبریون، [[مفوضه]] و [[غالیان]] به‌طور کامل [[قطع رابطه]] کنند تا بدین ترتیب [[امت]] را از تأثیرپذیری از [[افکار]] ناسالم آنان دور و از گزند آنان ایمن سازد. او بیانات و رهنمودهای خود را گاهی با استناد به [[احادیث]] و آموزه‌های اجداد خود مستند می‌کرد و زمانی خود ارائه رهنمود می‌کرد.

از دیگر گروه‌ها و فرقه‌هایی که [[امام رضا]]{{ع}} در برابر آنان موضع‌گیری می‌کرد، [[فرقه]] «[[واقفیه]]» بود. در اینجا به اختصار به موضع‌گیری [[امام]]{{ع}} علیه «واقفیه» می‌پردازیم.

پس از به شهادت رسیدن [[امام کاظم]]{{ع}} [[امام علی بن موسی الرضا]]{{ع}} به شماری از [[وکلای امام کاظم]]{{ع}} دستور داد تا اموالی که به‌عنوان [[نمایندگی]] امام کاظم{{ع}} در [[اختیار]] داشتند برای امام رضا{{ع}} بفرستند، اما آنان [[طمع]] ورزیده، به انگیزه استفاده فردی از این [[اموال]] [[پاسخ]] دادند: «پدرت - که [[درود خدا]] بر او باد- نمرده، همچنان زنده است و به امر [[امامت]] می‌پردازد و هرکس او را مرده بخواند ادعایی [[باطل]] کرده و سخنی ناراست بر زبان رانده‌ است»<ref>طوسی، الغیبه، ص۶۵، حدیث ۶۷؛ بحار الانوار، ج۴۸، ص۲۵۳ (به نقل از: الغیبه، ص۶۵).</ref>.

امام رضا{{ع}} با [[درک]] و [[شناخت]] کاملی که از [[دشمن]] و توطئه‌های او داشت راه چاره را در آن دید تا به منظور از میان برداشتن واقفیه و اندیشه [[پلید]] آنان، به طور آشکار با این جریان برخورد کند. از این‌رو حضرتش، در برابر [[یاران]] و [[اصحاب]] خود، واقفیه را [[لعنت]] کرده، فرمود: خدای آنان را لعنت کند که دروغی بس بزرگ پرداخته و ساخته‌اند<ref>رجال کشی، ص۴۵۸، حدیث ۸۶۸.</ref>.

امام رضا{{ع}} در پاسخ شخصی که درباره واقفیه پرسیده بود، فرمود: [[واقفی]] از حق دوری جسته [[و]] بر [[گناه]] پای‌فشاری می‌کند و اگر با این حال بمیرد جایگاهش [[دوزخ]] است که فرجامی بس بد است<ref>رجال کشی، ص۴۵۵، حدیث ۸۶۰.</ref>.

بدین ترتیب [[امام رضا]]{{ع}} توانست از فعالیت و گسترش [[افکار]] آنان در میان [[یاران]] و [[دوستان]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} جلوگیری کند، اما [[دنیاپرستان]] و [[پیروان]] [[امیال نفسانی]] این [[اندیشه]] نادرست و ویرانگر را پذیرفتند تا بتوانند آن را دستاویزی برای رسیدن به [[مطامع]] خود سازند.

دوم: '''[[نشر]] [[افکار]] سالم''': پس از آن‌که [[امام رضا]]{{ع}} با [[هدف]] به محاصره درآوردن افکار [[منحرفان]] و طرد آن از سوی [[مردم]]، آن را [[باطل]] و مردود خواند و از [[مسلمانان]] خواست تا با پایه‌گذاران این [[جریان‌ها]] و [[معتقدان]] به این نظریه‌ها و آنان که از این جریان تأثیر پذیرفته بودند، [[قطع رابطه]] کنند. از دیگرسو خود به نشر افکار و اندیشه‌های سالم پرداخت تا از این راه حلقه محاصره همه‌جانبه را بر این اندیشه [[منحرف]] تنگ و تنگتر کند. از این‌رو [[امام]]{{ع}} [[تفسیر]] آن دسته از [[آیات قرآن]] را که به اصول و مبانی [[اعتقادی]] و [[شریعت اسلام]] می‌پرداخت در برنامه [[تبلیغی]]- [[اصلاحی]] خویش گنجاند. برنامه دیگر امام رضا{{ع}} [[نشر احادیث]] و معارفی بود که از [[پدران]] گرامی آن حضرت و نیز از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل شده بود تا این [[آیات]] و [[روایات]]، افکار و تصورات مسلمانان را شکل دهد. حضرت با این هدف، هیچ فرصتی را برای تبیین اندیشه سالم و [[پاک]] و مفاهیم صحیح [[شریعت]] از دست نمی‌داد. یکی از مواردی که امام رضا{{ع}} بسیار بر آن تکیه داشت و در مباحثات او جایگاه ویژه‌ای داشت، مبحث [[توحید]] بود. در اینجا بخشی از بیان امام{{ع}} را می‌خوانیم.

امام{{ع}} پاسخ داد: آنان ناتوانتر از آن هستند که هرچه بخواهند بکنند»<ref>الوافی بالوفیات، ج۲۲، ص۲۴۹.</ref>.

بدین ترتیب می‌بینیم که [[نشر]] [[افکار]] [[اسلامی]]، اصلی اساسی و ابزاری کارآمد در [[اصلاح]] [[فکری]] [[جامعه]] است؛ زیرا [[اندیشه]]، نظریه و [[قانون‌گذاری]] [[باطل]] از میان برداشته، [[قانون]]، اندیشه و نظریه صحیح جایگزین آنها می‌کند و این همان چیزی است که [[مصلحان]] [[حقیقی]] در راه ایفای آن، هر [[سختی]] را به [[جان]] خریده‌اند.

امام رضا{{ع}} از کار و فعالیت [[راویان]] [[غفلت]] نمی‌ورزید و هماره آنان را زیر نظر داشت تا مبادا به [[دروغ]]، روایتی را به پدرانش نسبت دهند. او در برخورد با وضاعان هرگز راه [[مسامحه]] در پیش نمی‌گرفت. حضرتش درباره «[[یونس]]» مولای «[[علی بن یقطین]]» می‌فرمود: خدایش [[لعنت]] کند که بر پدرم دروغ بست (روایتی [[دروغین]] را به پدرم نسبت داد)<ref>بحار الانوار، ج۴۹، ص۲۶۱- ۲۶۲ (به نقل از: السرائر، ج۳، ص۵۸۰).</ref>.<ref>[[سید منذر حکیم|حکیم، سید منذر]]، [[پیشوایان هدایت ج۱۰ (کتاب)|پیشوایان هدایت ج۱۰]]، ص ۱۱۷.</ref>

از آنجا که امام رضا{{ع}} در رأس [[قدرت]] و حاکمیتی قرار نداشت تا بتواند به پشتوانه آن به اصلاحات اقتصادی دست بزند؛ لذا به [[نشر]] مفاهیم و [[آموزه‌های اسلامی]] در زمینه [[حیات]] [[اقتصادی]] و [[نظام اقتصادی]] [[اسلامی]] پرداخت. او تمام [[احکام]] اقتصادی [[اسلام]] را در رساله‌ای طولانی گرد آورد.

آن حضرت پیامدهای منفی بدکاری‌ها و [[حق‌کشی‌ها]]، از جمله ندادن [[زکات]] را بیان کرده، می‌فرمود: هرگاه [[والیان]] [[دروغ]] گویند [[آسمان]] [[باران]] خود را دریغ کند، و اگر [[سلطان]] [[ستم]] روا دارد [[دولت]]، حقیر و [[خوار]] شود و اگر از دادن [[زکات]] دریغ شود دام‌ها بمیرند<ref>وسائل الشیعه، ج۹، ص۳۱ (به نقل از: شیخ طوسی، امالی، ج۱، ص۷۷).</ref>.

آنچه از زبان امام رضا{{ع}} ذیلا نقل می‌شود، نشان می‌دهد که چگونه [[حاکمان]] [[اموال مسلمانان]] را به [[غارت]] برده و بی‌هیچ محدودیتی و مانعی [[شرعی]] آنها را صرف هوس‌های خود می‌کردند. [[حضرت رضا]]{{ع}} به منظور [[رویارویی]] با چپاولگری‌های [[حاکمان جور]] از [[مردم]] می‌خواست تا [[خمس]] [[اموال]] خود را به [[امامان بر حق]] برسانند و از دادن آن به حاکمی که [[منصب خلافت]] را [[غصب]] کرده و به ناحق بر آن تکیه زده، خودداری کنند. آن حضرت در پاسخ یکی از [[بازرگانان]] فارس نوشت: بدان‌که‌ [[تصرف]] در [[مالی]] جایز و رواست که از راهی که [[خداوند]] روا داشته به دست آید. خمس، ما را بر ادای بدهی و [[هزینه زندگی]] [[خانواده]] و موالی‌مان [[یاری]] می‌دهد و به وسیله آن‌ [[بخشش]] کرده، آبروی خویش را در برابر آن کس که از [[یورش]] او [[بیم]] داریم، [[حفظ]] می‌کنیم، پس آن را از ما دریغ مکنید. [[آگاه]] باشید که‌ دادن خمس کلید روزی شما و مایه [[پاک]] شدن گناهانتان است<ref>وسائل الشیعه، ج۹، ص۵۳۸ (به نقل از: کافی، ج۱، ص۴۶۰).</ref>.

یکبار [[امام رضا]]{{ع}} به [[علی بن یقطین]] فرمود: تأمین نیازهای [[زندگی]] [[کاهلی]] و خانواده‌اش را تضمین کن تا من [[بهشت]] را برای تو تضمین کنم<ref>رجال کشی، ص۴۳۵، حدیث ۸۲۰.</ref>.

حضرت هرچه را به دست می‌آورد میان [[فقیران]] و [[مستمندان]] تقسیم می‌کرد و در یک‌ [[روز عرفه]] هرچه داشت به آنان داد<ref>بحار الانوار، ج۴۹، ص۱۰۰ (به نقل از: مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۹۰).</ref>.

در چنان شرایطی که بر [[جامعه اسلامی]] [[حاکم]] بود، [[حضرت رضا]]{{ع}} در [[بخشش]] و [[صدقه دادن]] چونان الگویی بود که [[امت اسلامی]] بدو [[اقتدا]] می‌کرد و روش او را چونان میزانی برای سنجش میان دو خطمشی [[اقتصادی]] به کار می‌گرفت؛ خط اقتصادی [[اهل‌بیت]]{{عم}} و شیوه‌ای که [[حاکمان]] در عرصه [[اقتصاد]] به کار بسته، [[بیت المال مسلمانان]] را تیول خود دانسته، هرگونه که خوش داشتند از آن استفاده می‌کردند.

جمعی از صوفیان بر [[امام رضا]]{{ع}} وارد شده، به حضرتش گفتند: «[[امامت]] از آن کسانی است که خوراکی خشک و ناگوار بخورند، [[جامه]] خشن بپوشند، بر الاغ سوار شوند و به دیدار [[بیماران]] بروند!

[[امام]] [[رضا]]{{ع}} به آنان فرمود: یوسف{{ع}} [[پیامبر]] بود، اما [[لباس]] دیبای زربفت بر تن می‌کرد، بر بالش‌های [[فرعون]] تکیه می‌زد و [[فرمان]] می‌راند. آنچه از امام خواسته شده است [[دادگری]] است و چون سخن گوید [[راستی]] در پیش گیرد و آن‌گاه که [[قضاوت]] کند دادگری ورزد و زمانی که [[وعده]] دهد بدان عمل کند. و بدانید که‌ [[خداوند]] لباسی و خوراکی را [[حرام]] نکرده است<ref>کشف الغمه، ج۳، ص۱۰۳ (به نقل از: آبی، نثر الدرر)؛ الفصول المهمه، ص۲۵۴.</ref>.

[[اخلاق]]، از دیگر زمینه‌های نیازمند [[اصلاح]] و ساماندهی بود. از این‌رو امام رضا{{ع}} برای اصلاح و [[دگرگونی]] اخلاقی و [[اجتماعی]] و ایجاد وضعیتی غیر از وضعیتی که [[عامه]] مردم با آن خو گرفته بودند، فرصت‌های به دست آمده را از دست نمی‌داد. برای رسیدن به این [[هدف]] والا و مصلحانه، شیوه‌های متعدد [[تربیتی]]- [[اصلاحی]] در پیش گرفت که ذیلا بیان می‌شود:

[[امام رضا]]{{ع}} با نقل این [[روایت]] و بیان ویژگی‌های [[رسول خدا]]{{صل}} به‌طور غیرمستقیم امت را فرامی‌خواند تا خود به تفکیک میان دو روش [[اخلاقی]] بپردازند؛ روش [[حاکمان]] و روش رسول خدا{{صل}} که بن‌مایه روش و شیوه اخلاقی [[اهل‌بیت]]{{عم}} بود.

بدین ترتیب و پیش از اینکه [[حاکمان عباسی]] بتوانند از [[نشر]] احادیثی که درباره [[اخلاق پیامبر]]{{صل}} رسیده بود، جلوگیری کنند، امام رضا{{ع}} با این [[روایات]] و به‌طور [[مسالمت‌آمیز]] مردم را با [[حقیقت]] و ماهیت خلق‌وخوی حاکمان عباسی آشنا کرد.

امام رضا{{ع}} حتی غلامان خود را [[تکریم]] و [[احترام]] می‌کرد و تا زمانی که غلامان مشغول خوردن غذا بودند آنان را به کاری نمی‌گمارد. حضرتش به [[خادمان]] خود فرمود: اگر مشغول خوردن غذا بودید و من نزد شما حاضر شدم برای من برنخیزید تا اینکه خود از خوردن غذا دست بکشید<ref>اعلام الوری، ج۲، ص۶۴؛ کشف الغمه، ج۳، ص۱۰۶ (به نقل از: اعلام الوری، ج۲، ص۶۴)؛ مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۸۹.</ref>.

[[امام]]{{ع}} در برابر [[مردم]] [[فروتنی]] می‌کرد. روزی وارد حمام شد. شخصی به امام{{ع}} گفت: «ای مرد، مرا شست‌وشو و مشت‌ومال بده. آن حضرت خواسته‌اش را [[اجابت]] کرده، به شست‌وشوی او پرداخت. آنان که امام{{ع}} می‌شناختند، او را به آن مرد معرفی کردند و او که پی به خطای خود برده بود از امام{{ع}} [[پوزش]] خواست، اما امام{{ع}} در حالی‌که او را [[آرامش]] خاطر می‌داد، کار شست‌وشوی او را دنبال می‌کرد»<ref>مناقب آل ابی طالب، ج۴، ص۳۸۹.</ref>.

از دیگر [[ویژگی‌های اخلاقی]] امام رضا{{ع}} [[چشم‌پوشی]] و گذشت بود. آن حضرت هرگز [[بدی]] را با بدی پاسخ نمی‌داد و آن‌چنان [[مهربان]] بود که از کسی [[کینه]] به دل نمی‌گرفت. در [[روزگار]] [[هارون]] شخصی به نام «جلودی» به [[خانه امام رضا]]{{ع}} [[یورش]] برده، زیورآلات [[زنان]] [[خاندان رسالت]] را به یغما برد. امام{{ع}} از [[رفتار]] او چشم پوشیده، از هارون خواست تا به او گزندی نرساند<ref>اعیان الشیعه، ج۲، ص۲۵.</ref>.

{{متن حدیث|إِذَا كَانَ مِنْ دُونِي بُلِيتُ بِجَهْلِهِ *** أَبَيْتُ لِنَفْسِي أَنْ أُقَابِلَ بِالْجَهْلِ

وَ إِنْ كَانَ مِثْلِي فِي مَحَلِّي مِنَ النُّهَى *** أَخَذْتُ بِحِلْمِي كَيْ أَجِلَّ عَنِ الْمِثْلِ

حضرت [[علی بن موسی الرضا]]{{ع}} [[جامعه اسلامی]] را به آمیخته شدن با [[ارزش‌ها]] و معیارهای [[اسلامی]]، [[سنت‌های الهی]] و شیوه [[رفتاری]] پیامبر اکرم{{صل}} و اولیای خداوند فرامی‌خواند.

و بزرگوارانه از دادن پاسخ به [[بدکاری]] بدکاران‌ درگذر؛ و [[ستمگر]] را به حسابرس او (خداوند) واگذار»<ref>عیون [[اخبار]] [[الرضا]]، ج۲، ص۱۸۶، [[حدیث]] ۴؛ [[کشف الغمه]]، ج۳، ص۵۹ و ۱۱۹؛ [[اعلام الوری]]، ج۲، ص۶۹: {{متن حدیث|أَعْذِرْ أَخَاكَ عَلَى ذُنُوبِهِ *** وَ اسْتُرْ وَ غَطِّ عَلَى عُيُوبِهِ

وَ اصْبِرْ عَلَى بُهْتِ السَّفِيهِ *** وَ لِلزَّمَانِ عَلَى خُطُوبِهِ

[[حضرت رضا]]{{ع}} از این فن برای پیوند دادن [[مسلمانان]] با [[روز قیامت]] و [[پرهیز]] دادن از [[آرزوهای دراز]] و فریبا و نیز مجسم کردن آن در اذهان [[مردم]] بهره می‌جست،؛ چراکه این یادآوری‌ها که با [[زبان شعر]] صورت می‌گرفت، تأثیر شگرف در [[اصلاح]] [[اخلاق]] [[جامعه]] داشت. او در شعری چنین سروده است:

«همه [[آرزو]] داریم که در اجل‌مان تأخیر افتد؛ در حالی‌که اجل‌ها خود آفت آرزو هستند.

{{متن حدیث|كُلُّنَا نَأْمُلُ مَدّاً فِي الْأَجَلِ *** وَ الْمَنَايَا هُنَّ آفَاتُ الْأَمَلِ

لاَ تَغُرَّنَّكَ أَبَاطِيلُ الْمُنَى *** وَ الْزَمِ الْقَصْدَ وَ دَعْ عَنْكَ الْعِلَلَ

از دیگر موضوع‌های مورد تأکید [[امام رضا]]{{ع}} [[دعوت]] مسلمانان به ایجاد ارتباط صحیح [[اجتماعی]] بود. حضرتش آنان را به [[برادری]]، [[همدلی]] و [[همدردی]] در [[گرفتاری‌ها]] پرهیز از [[رفتار]] و اخلاق ناشایستی که پیوندها را می‌گسست و روابط آنان را تیره می‌کرد، فرامی‌خواند که از آن جمله: [[دروغ]]، [[غیبت]]، [[خبرچینی]]، [[تهمت زدن]] و [[تجاوز به حقوق]]، [[اموال]] [[آبرو]] و [[جان]] مردم بود.

چهارم: '''ایجاد [[جماعت صالحان]]''': همان‌طور که پیشتر گفته شد، امام رضا{{ع}} در پی پاکسازی [[جامعه اسلامی]] از [[کاستی‌ها]] و [[کژی‌ها]] بود و در این راه تمام شیوه‌های [[تبلیغی]] را به کار گرفت. به همین منظور حضرتش نقش [[تربیتی]] خود را در دو سطح ایفا نمود:

از این‌رو می‌بینیم که [[حضرت رضا]]{{ع}} شبانه‌روز با افراد و گروه‌هایی از [[یاران]] خود دیدار می‌نمود و با [[نمایندگان]] و پیروان خود در دیگر [[شهرها]] [[نامه‌نگاری]] می‌کرد تا با رهنمودهای خویش [[سلوک]] آنان را در مسیر درست قرار داده، به [[تهذیب]] [[اخلاقی]] آنان بپردازد و دمی از فعالیت خود در این زمینه [[غفلت]] نمی‌ورزید. از «[[حسن بن حسین]]» نقل شده است که می‌گفت: «[[احمد بن حماد]]، [[مالی]] گران از من به [[ستم]] گرفت. نامه‌ای به [[ابو الحسن]]{{ع}} نوشته، از احمد بن حماد [[شکایت]] کردم. [[امام]]{{ع}} در پاسخ نوشت: او را با یاد کردن [[کیفر خدا]] بترسان.

آنچه که امام{{ع}} گفته بود عمل کردم، اما سودی نبخشید. از این‌رو نامه‌ای دیگر به حضرت نوشته، یادآوری کردم که [[فرمان]] حضرتش را عملی کردم، اما کارساز نشد. امام{{ع}} در پاسخ نوشت: اگر [[ترساندن]] از [[خدا]] در او [[کارگر]] نیفتاد، چگونه بتوانیم‌ او را از خویش بترسانیم؟<ref>رجال کشی، ص۵۶۱، حدیث ۱۰۵۹.</ref>.

امام رضا{{ع}} به [[تبلیغ]] زبانی بسنده نکرده، بلکه در این راه [[اموال]] خود را [[هزینه]] می‌کرد تا بتواند افراد بیشتری را به [[اخلاق اسلامی]] بیاراید. او بردگانی می‌خرید و پس از آن‌که آنان را از زلال [[اخلاق]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} [[سیراب]] می‌کرد و از نظر [[اخلاقی]] کاملا پرورش می‌داد، آزادشان می‌نمود. [[حضرت رضا]]{{ع}} در طول [[زندگی]] خود هزار برده [[آزاد]] کرد که همگی از جام [[معرفت]] او نوشیده و از [[رفتار]] او تأثیر پذیرفته بودند. روشن است که این تعداد [[انسان]] چه تأثیر شگرفی در [[تحول]] روند اخلاقی [[جامعه]] دارد،؛ چراکه هریک از این افراد، پس از پرورش یافتن در کانون [[امامت]] و اخلاق و دریافت [[آموزه‌های دینی]] و اخلاقی خود را ساخته، سپس به جریانی تبدیل شده که همگی روشن‌ضمیر بوده و با [[اخلاص]] و [[روشن‌بینی]] در [[جامعه اسلامی]] و در میان [[امّت]] به [[اصلاح جامعه]] می‌پرداختند.

این مبحث را در چند بند بررسی و تحلیل می‌کنیم:

لازمه [[شناخت]] اسلوب و روش راهبری جنبش الهی و انقلابی از سوی امام رضا{{ع}} ارائه تصویری روشن، ولی مختصر از روش‌هایی است که [[امامان معصوم]]{{ع}} در [[رهبری]] جنبش الهی و انقلابی خود به کار می‌گرفتند. بدین ترتیب خواهیم توانست از لابه‌لای داده‌های [[تاریخ]] درباره رهبری دیگر [[امامان]]، به شیوه راهبری الهی و انقلابی امام رضا{{ع}} پی ببریم.

بی‌تردید [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} [[مسئولیت]] دارد تا به ساختار [[اعتقادی]]، [[اخلاقی]]، [[اجتماعی]] و [[سیاسی]] [[انسان]] و [[جامعه]] بپردازد. این ایفای [[وظیفه]]، مستلزم ایجاد پایگاهی مردمی است که مبتنی بر شیوه [[اهل‌بیت]]{{عم}} و [[نظریه]] [[اسلامی]] آنان درباره هستی، [[حیات]] و جامعه باشد. به همین جهت به [[فعالیت سیاسی]] صرف یا دست‌یابی به هر [[قدرت]] و [[حاکمیت]] بسنده نمی‌کند، بلکه فعالیت سیاسی جزیی از [[وظایف]] کلی امام{{ع}} بوده و رسیدن به قدرت [[هدف]] نبوده، که وسیله‌ای برای تحقق بخشیدن به اهداف [[مقدس]] [[راهبر]] معصوم است و همه امامان معصوم{{عم}} همین هدف را دنبال می‌کردند. البته تلاش امامان معصوم{{عم}} برای رسیدن به این هدف تابع شرایط و فضای [[حاکم]] بر جامعه بود. شرایطی که [[امام علی بن ابی طالب]]{{ع}} و [[امام حسن]]{{ع}} و [[امام حسین]] در آن به سر می‌بردند، با شرایطی که [[امام سجاد]]{{ع}} و دیگر امامان{{عم}} در آن می‌زیستند، کاملا متفاوت بود. آن سه [[بزرگوار]] توانستند به‌طور مستقیم در همه عرصه‌های جنبش الهی و انقلابی خود، ایفای وظیفه رهبری کنند، اما شرایط در [[روزگار]] [[امام زین العابدین]]{{ع}} و دیگر امامان{{عم}} دگرگون شده بود. از همین‌رو این امامان، به ناچار، روند رویدادها، به‌ویژه اوضاع نظامی و سیاسی را به صورت غیرمستقیم زیر نظر گرفته، بر آن اشراف داشتند و به دور از چشم حاکمیت و مخفیانه خط [[حرکت]] الهی و انقلابی را رهبری می‌کردند، و این در حالی بود که حاکمیت نمی‌توانست فعالیت‌های سازمانی این جریان و نیز ارتباط یا عدم ارتباط آن را با [[امام]] و مراتب [[نظارت]] امام{{ع}} بر آن پی ببرد. این موضوع را نباید فراموش کرد که این [[رهبران]] به چند دلیل روش خود را در ایفای [[وظایف]] خویش محدود و پنهان می‌کردند:

# [[مصالح]] خصوصی [[اسلام]] که به [[جنبش]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} به‌عنوان متولیان [[اصلاح]] اوضاع مرتبط؛

[[امامان معصوم]]{{عم}} با رعایت سه اصل یاد شده و در نهایت [[پنهان‌کاری]]، به طور غیرمستقیم، راهبری تمام فعالیت‌ها از جمله جنبش‌های مسلحانه را به عهده داشتند تا در آغاز کار و با شروع ایفای [[رسالت]] [[امامت]] خود، در معرض کشته شدن قرار نگیرند.

آن بزرگواران، [[اصلاح امت]] و پرورش آن را بر هر کاری مقدم می‌دانستند و باید برای این [[وظیفه]] و [[اصلاح جامعه]] و ساختار آن، در میان [[مردم]] می‌بودند تا بتواند به [[هدف]] خود که [[مکتب اسلام]] آن را ترسیم کرده بود برسند. حال اگر [[امامان]]{{عم}} به‌طور مستقیم راهبری [[انقلاب]] و قیام‌های نظامی را به عهده می‌گرفتند بی‌تردید کشته می‌شدند و [[امت اسلامی]] کسی را نداشت تا فقیهانی و عالمانی [[هدایتگر]]، زاهدان و عابدانی پیش‌آهنگ، سیاستمدارانی پاک‌کردار و راست‌گفتار و رهبران قیام‌های انقلابی را پرورش داده، به آنان ارائه دهد.

به یک سخن، [[امام]]{{ع}} در راستای کار [[الهی]] خود، دو خط را دنبال می‌کرد:

# [[خط فکری]] بود. این خط، به [[دانش‌اندوزی]] و گسترش آن و ایفای وظیفه [[امر به معروف و نهی از منکر]] به‌طور [[مسالمت‌آمیز]] می‌پرداخت؛

پس از به شهادت رسیدن [[امام حسین]]{{ع}} و به [[اسارت]] بردن خاندانش، [[امام زین العابدین]]{{ع}} از همین روش [[پیروی]] کرد،؛ چراکه شرایط [[سیاسی]] دگرگون شده بود و از دیگرسو [[پایگاه مردمی]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} فزونی یافته و کسانی به [[یاری امام]] [[زین العابدین]]{{ع}} برخاسته، در شمار [[پیروان]] او درآمدند که از جایگاه و توان متفاوتی برخوردار بودند.

در این ماجرا اصل [[پنهان‌کاری]] کاملا لحاظ شده بود و تنها اندکی از پیروان [[اهل‌بیت]]{{عم}} از آن [[آگاهی]] یافتند. زمانی که جماعتی به دیدار «محمد بن حنفیه» رفتند، او آنان را به [[همراهی]] با مختار و مشارکت در قیام او فراخواند. او همچنین نامه‌ای به «[[ابراهیم اشتر]]» فرزند «[[مالک اشتر]]» نگاشته، او را به پیوستن به [[قیام مختار]] [[تشویق]] و [[ترغیب]] می‌کرد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۲۱۴- ۲۱۵.</ref>.

و هنگامی که «‌[[عبدالله بن زبیر]]» محمد بن حنفیه را محاصره و او را به [[مرگ]] و [[سوزاندن]] [[تهدید]] کرده بود، محمد طی نامه‌ای از مختار [[درخواست یاری]] کرد و مختار سپاهی گسیل داشته، محمد را از آن تنگنا [[نجات]] داد<ref>الکامل فی التاریخ، ج۴، ص۲۵۰- ۲۵۱.</ref>.

از این ماجرا بدون هر ابهامی درمی‌یابیم که امام سجاد{{ع}} محمد بن حنفیه را به‌عنوان [[رهبر]] و [[فرمانده]] جناح نظامی تعیین کرده، بدو [[اختیار]] داده بود تا به طور مستقیم و مستقل و بدون [[دخالت]] [[امام]]{{ع}} دستورهای نظامی را صادر کند.

پس از آن‌که [[سلطه]] [[امویان]] بر [[عراق]]، [[حجاز]] و برخی [[سرزمین‌های اسلامی]] به پایان رسید و مختار بر آنها چیره شد، [[امام زین العابدین]]{{ع}} در حضور برخی از [[نزدیکان]] مختار، با این عبارت، مختار را [[ستوده]]، فرمود: [[ستایش]] خدایی را سزاست که [[عنایت]] کرد تا [[شاهد]] [[خون‌خواهی]] از دشمنانم باشم و [[خداوند]] مختار را [[پاداش]] خیر دهد<ref>رجال کشی، ص۱۲۷، حدیث ۲۰۳.</ref>.

در همان هنگام که [[امام]]{{ع}} به‌طور غیرمستقیم [[قیام مختار]] را [[هدایت]] می‌کرد، [[عالمان]] و [[فقیهان]] و راویانی به [[جامعه اسلامی]] ارائه کرد که: «‌[[عبدالله بن الحسن]]»، «[[زهری]]» «[[عمرو بن دینار]]»، «[[علی بن زید بن جدعان]]» و «[[یحیی بن ام الطویل]]» از آن جمله بودند<ref>سیر أعلام النبلاء، ج۴، ص۳۹۱.</ref>.

[[امام سجاد]]{{ع}} همچنان در [[تدارک]] [[رهبری]] [[آینده]] بود. او فرزندش امام «[[محمد باقر]]»{{ع}} را به [[امامت]] و راهبری [[عامه]] و فرزند دیگرش «زید» را برای قیام مسلحانه علیه [[حاکمان غاصب]] آماده کرد.

در [[روزگار]] [[امامت امام باقر]]{{ع}}، زید نزد [[امام باقر]]{{ع}} رفته از حضرتش [[اجازه]] خواست. امام در پاسخ فرمود: ای زید، این کار را مکن،؛ چراکه می‌ترسم برون [[کوفه]] کشته و به دار آویخته شوی.

زید نیز از امام باقر{{ع}} [[فرمان]] برده، از [[قیام]] در روزگار آن حضرت خودداری کرد<ref>الخرائج و الجرائح، ج۱، ص۲۸۱.</ref>.

[[زید بن علی]]{{ع}} امامت برادرش امام باقر{{ع}} و امامت برادرزاده‌اش [[امام صادق]]{{ع}} را پذیرفته، بدان گردن نهاده بود. او در [[شعر]] زیر به [[پیروی]] خود از دو امام [[بزرگوار]] اشاره کرده، سروده است:

«[[باقر]] (شکافنده) [[علم]] در لحد جای گرفت؛ همان که امام جهانیان و [[پاکیزه]] زاده بود.

پس از او کسی را جز امام‌ [[جعفر صادق]]{{ع}}‌ ندارم؛ او امام جهانیان و یگانه ستوده شده است»<ref>بحار الانوار، ج۴۶، ص۲۹۶ (به نقل از: [[مناقب]] [[آل ابی طالب]]، ج۴، ص۲۱۳):

{{متن حدیث|ثَوَى بَاقِرُ الْعِلْمِ فِي مَلْحَدٍ *** إِمَامُ الْوَرَى طَيِّبُ الْمَوْلِدِ

تصریح امام باقر{{ع}} به [[یاری کردن]] زید، بهترین [[گواه]] بر این مطلب است که [[امامان معصوم]]{{ع}} غیرمستقیم خط نظامی را راهبری می‌کردند. آن حضرت درباره [[قیام]] و [[سرنوشت]] زید، فرموده است: به [[یقین]] برادرم [[زید بن علی]] قیام می‌کند و در راه [[حق]] کشته خواهد شد، پس [[بدا]] به حال کسی که او را تنها گذارد. بدا به حال کسی که با او بجنگد. بدا به حال کسی که او را بکشد<ref>خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۱۱۳.</ref>.

در [[روزگار]] [[امام صادق]]{{ع}} و پیش از [[قیام زید]]، گروهی به [[دیدار امام]]{{ع}} رفته، از آن حضرت درباره [[بیعت]] با زید پرسیدند، حضرت فرمود: «با او بیعت کنید»<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۵۳.</ref>.

امام صادق{{ع}} هماره می‌فرمود: خدای مرا در [[پاداش]] کشتگان و صاحبان‌ آن [[خون‌ها]] [[شریک]] گرداند. به [[خدا]] [[سوگند]]، عمویم زید و [[یاران]] او همانند [[علی بن ابی طالب]] و یاران او در همان راه گام نهادند و چون آنها [[شهید]] شدند<ref>الکامل فی التاریخ، ج۵، ص۲۴۳.</ref>.

شایان توجه است که بدانیم [[گرایش]] و خطمشی نظامی از دو جهت سپر و [[دژ]] [[امامان]]{{ع}} بود:

# [[حفاظت]] از حالت و [[روحیه]] انقلابی [[جامعه]] تا پیوسته آماده [[قیام]] و [[فداکاری]] باشد؛

«[[ابو جعفر منصور]]» می‌گفت: «کیست که بهانه و دستاویز و عذر مرا نسبت به این جعفر بپذیرد؟ او یک گام پیش نهاده و گام دیگر خود را پس کشیده، می‌گوید: از «[[محمد بن ‌عبدالله بن الحسن]]» دوری می‌جویم. اگر [[پیروز]] شود امر ([[خلافت]]) از آن من است و اگر با [[شکست]] مراجعه شود من [[جان]] به [[سلامت]] به در برده‌ام»<ref>بحار الانوار، ج۴۷، ص۱۹۲ (به نقل از: مهج الدعوات، ص۱۸۸).</ref>.

[[رهبران]] جناح نظامی به‌طور صریح از [[امام]]{{ع}} نامی به میان نمی‌آوردند، بلکه نزد [[یاران]] خود با کنایه از ایشان یاد می‌کردند. «[[حسین بن علی]]» صاحب [[قیام فخ]] و «یحیی بن ‌عبدالله بن الحسن» می‌گفتند: «[[قیام]] ما پس از [[مشورت]] با [[اهل]] بیتمان بود. با [[موسی بن جعفر]] در مورد قیام‌ مشورت کردیم و او [[فرمان]] قیام داد»<ref>مقاتل الطالبیین، ص۳۸۳.</ref>.

فضای نسبتا باز سیاسی و فراهم شدن زمینه برای ایجاد و [[توسعه]] [[پایگاه مردمی]] و [[مسلح]] کردن آنان به [[اندیشه]] سالم سیاسی همسو با دیدگاه [[اهل‌بیت]]{{عم}} و نیز [[بسیج نیروها]] و توانمندی‌ها برای موضع‌گیری بایسته در موقعیت مناسب، فرصتی بود که امام رضا{{ع}} از آن بهره جست. از همین‌رو می‌بینیم که در روزگار هارون و امین و به دلیل فراهم نشدن امکانات مادی، علویان دست به [[انقلاب]] و قیامی نزدند.

آن‌گاه امام رضا{{ع}} ویژگی‌ها و [[نشانه‌های امام]] را برشمرد و مشخص نمود تا هرگاه [[تدلیس]] و [[نیرنگ]] و باژگونه جلوه دادن [[حقایق]] [[حاکم]] شود، [[مردم]] بتوانند [[امام]] برحق را بشناسند. او برای [[شناخت امام]] [[معصوم]] فرمود:

از دیگر [[ویژگی‌های امام]] و [[امامت]] که مورد تأکید [[امام رضا]]{{ع}} قرار دارد، انفراد و [[وحدت]] امام و امامت است و باید یک امام زمام کارها را در دست بگیرد<ref>عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۱۳.</ref>. امام رضا{{ع}} یکی از علل آن را [[هماهنگی]] در تمام کارها و موضع‌گیری و [[پیشگیری]] از پدید آمدن [[آشفتگی]] و [[نابسامانی]] در میان [[دولت]] و [[امت اسلامی]] می‌داند. بنابراین، تعدد امام در یک [[زمان]]، با مبانی [[اعتقادات]] [[سیاسی]] و [[حکومتی]] [[اسلامی]] مغایر است و در این صورت؛ یعنی وجود امامانی متعدد، ضرورتا یکی از آنان امام برحق و دیگران اگرچه در رأس [[حاکمیت]] باشند [[امامان]] [[باطل]] بوده و تن دادن به [[فرمان]] آنان [[وجوب شرعی]] نخواهد داشت.

سپس [[امام رضا]]{{ع}} برای آشنا کردن نسل‌ها با معیار [[شناخت حق]] و [[پیروان]] آن و [[باطل]] و پیوندگان راه آن، به توجه دادن [[جامعه]] و [[امت اسلامی]] به سوی [[اهل‌بیت]]{{عم}} و جایگاه [[رهبری]] آنان پرداخت و به همین منظور [[فضایل]] [[یاران]] اهل‌بیت{{عم}}، مانند: «[[عمار]]» «[[ابو ذر]]»، «[[مقداد]]» و «[[سلمان]]» را برشمرد. او روایتی از [[پیامبر اسلام]]{{صل}} نقل کرد که آن حضرت به [[امیر المؤمنین علی]] بن ابی طالب فرمود: [[بهشت]] [[مشتاق]] دیدار تو و عمار، سلمان، ابو ذر و مقداد است<ref>سنن ترمذی، ج۵، ص۵۹۴، باب مناقب امام علی{{ع}}، حدیث ۳۷۱۸.</ref>.

[[واقعه عاشورا]] و [[شهادت امام حسین]]{{ع}} و [[فرزندان]] و [[یاران]] آن حضرت از دیگر مواردی بود که حضرت رضا{{ع}} از آن بهره جسته، به [[احیا]] و برگزاری آن سفارش و تأکید می‌کرد. [[امام رضا]]{{ع}} در پی آن بود تا خاطره خونین [[سید الشهداء]] را آن‌گونه احیا کنند که با اهداف عالی [[امام حسین]]{{ع}} که در راه آن [[جانفشانی]] کرد سازگار و همسو باشد، تا از این رهگذر [[دوستی]] و رابطه [[عاطفی]] و [[سیاسی]] میان [[مردم]] و [[منش]] و روش [[جهادی]] و انقلابی امام حسین تعمیق یافته و [[روح]] انقلابی علیه [[انحراف‌ها]] را در [[امت]] برانگیزد.

همچنین امام رضا{{ع}} آرزوی قرار گرفتن در شمار [[یاران امام حسین]]{{ع}} را در [[دل‌ها]] می‌پروراند و [[امت]] را بدان [[ترغیب]] می‌کرد،؛ چراکه این اقدام [[امام رضا]]{{ع}} در [[حقیقت]] [[روح]] [[جهادی]] و انقلابی علیه [[فساد]] [[حاکم]] را بالا می‌برد. او در این زمینه فرمود: اگر بخواهی به [[ثواب]] و [[پاداش]] کسانی که با [[امام حسین]]{{ع}} بودند و در کنار او [[شهید]] شدند نایل شوی، هرگاه او (حسین) را به یاد آوردی، بگو: ای کاش با شما می‌بودم تا به [[رستگاری]] سترگ دست می‌یافتم<ref>بحار الانوار، ج۴۴، ص۲۹۹.</ref>.

امام رضا{{ع}} [[مردم]] را به [[زیارت]] [[حضرت امام حسین]]{{ع}} [[تشویق]] می‌کرد تا آنان از موضع‌گیری دلیرانه حضرت [[بهره معنوی]] گرفته، با حضرتش [[پیمان]] ببندند که هماره [[انحراف]]، [[ستم]] و [[سرکشی]] را [[نفی]] کرده با آن در [[ستیز]] باشند.

[[امام]]{{ع}} درباره [[زیارت امام حسین]]{{ع}} فرموده است: {{متن حدیث|زِيَارَةُ قَبْرِ الْحُسَيْنِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ تَعْدِلُ عُمْرَةً مَبْرُورَةً مُتَقَبَّلَةً}}<ref>بحار الانوار، ج۹۸، ص۲۹؛ مبسوط، ج۲، ص۱۰۱ (به نقل از: ابن قولویه، کامل الزیارات، ص۱۵۴؛ صدوق، ثواب الاعمال، ص۱۱۱- ۱۱۵).</ref>؛ [[زیارت قبر امام حسین]] - که [[درود]] [[خداوند]] بر او باد- هم‌سنگ عمره‌ای پذیرفته شده است.

فراخوان برای برگزاری [[عزاداری]] [[سید الشهداء]] و نیز [[زیارت قبر]] آن حضرت، به منزله معارضه و [[مبارزه]] [[مسالمت‌آمیز]] بود و از دیگرسو وسیله‌ای بود تا در اسرع [[وقت]] [[یاران]] و [[دوستداران]] [[اهل‌بیت]]{{عم}} را بدون اینکه از سوی [[حاکمیت]] مورد تعقیب و [[تهدید]] قرار گیرند، گرد آورد،؛ چراکه آنان برای زیارت امام حسین{{ع}} یا برگزاری [[سوگواری]] آن حضرت تجمع می‌کردند و به ظاهر هدفی جز زیارت و سوگواری نداشتند. سرانجام همین گردهمایی‌ها به بار نشست و تمام آنهایی که بعدها علیه [[مأمون]] شوریدند، از کنار [[قبر امام حسین]]{{ع}} [[قیام]] خود را [[اعلان]] کردند<ref>بحار الانوار، ج۱۰، ص۳۵۱.</ref>.

بدین ترتیب امام رضا{{ع}} توانست بدون هیچ محدودیتی [[سیاسی]] یا تعقیب و بازخواست از سوی حاکمیت، دامنه پایگاه [[دوستی]] اهل‌بیت{{عم}} را گسترش دهد و عناصری چون: [[وزیران]]، [[سرداران سپاه]] و [[فقیهان]] را که به حاکمیت نزدیک بودند جذب خود کند و به وسیله آنان از رویدادها و تصمیم‌گیری‌های دربار باخبر شود.

== منابع ==