تجسم اعمال: تفاوت میان نسخه‌ها

'''تجسم اعمال''' به‌معنای مجسم‌ شدن [[اعمال]]، [[اعتقادات]] و نیت‌های [[انسان‌ها]] و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در [[روز قیامت]] است. دلایل متعددی از [[آیات]] و [[روایات]] بر این امر دلالت می‌کند. از جمله آثاری که اعتقاد به تجسم اعمال دارد عبارت است از: حل مسئله تناسب اعمال و جزا؛ حل مسئله خلود در جهنم؛ ثبوت [[معاد جسمانی]] و ثبوت [[تکامل]] برزخی.

== معناشناسی ==

تجسم به معنای تناور شدن<ref>زمخشری، الکشاف، ۲۵۷.</ref> و قوت و اشتداد در جسمیت<ref>مصطفوی، التحقیق، ۲/۸۸.</ref> و در اصطلاح به معنای جسمانی‌ شدن<ref>ابن‌رشد، رسالة ما بعد الطبیعه، ۹۵؛ ملاصدرا، ایقاظ النائمین، ۱۹.</ref> است. تجسم یا [[تجسد اعمال]]<ref>نراقی، جامع السعادات، ۱/۴۹.</ref>، به معنای مجسم‌ شدن [[اعمال]]، [[اعتقادات]] و نیت‌های [[انسان‌ها]] و ظهور و بروز آنها به صورتی مناسب با عمل در [[روز قیامت]] است<ref>بهایی، الکشکول، ۱۹۲؛ ملاصدرا، المبدأ و المعاد، ۴۶۶؛ ملاصدرا، العرشیه، ۲۸۲–۲۸۳.</ref>.<ref>[[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳؛ [[فرهنگ شیعه (کتاب)|فرهنگ شیعه]]، ص ۱۵۹-۱۸۰؛ [[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۲۰۸.</ref>

== پیشینه بحث ==

زمینه اولیه طرح این بحث به دوران صدر اسلام بازمی‌گردد و [[مسلمانان]] و [[اندیشمندان اسلامی]] در مواجهه با برخی [[آیات]] بدین نکته پی می‌بردند که رابطه میان عمل [[انسان]] و جزای آن، رابطه‌ای صرفاً قراردادی نیست؛ مثلاً زمانی که در [[قرآن کریم]] [[اموال]] ستانده شده به ناحق از [[یتیم]] [[آتش]] شمرده می‌شود<ref>{{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا إِنَّمَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا}} «آنان که دارایی‌های یتیمان را به ستم می‌خورند جز این نیست که در شکم خود آتش می‌انبارند» سوره نساء، آیه ۱۰.</ref> یا وقتی از آوردن اعمال در [[روز قیامت]] سخن می‌گوید و بیان می‌شود که [[خداوند]] عمل [[بنده]] را حتی اگر هم‌سنگ دانه خردلی باشد، در [[قیامت]] می‌آورد<ref>{{متن قرآن|إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ... يَأْتِ بِهَا اللَّهُ}} «اگر (کرداری) همسنگ دانه خردلی باشد... خداوند آن را می‌آورد» سوره لقمان، آیه ۱۶.</ref>، نمی‌توان از ظهور این تعابیر در تجسم اعمال و وجود رابطه تکوینی یاد شده به راحتی گذر کرد. البته [[مفسران]] متقدم به واسطه وجود آیاتی که در ظاهر جزای [[اخروی]] را به صورتی قراردادی و نه به صورت تجسم اعمال بیان می‌کند، سعی در توجیه و [[تأویل]] این ظهور داشتند<ref>آلوسی، محمود بن عبدالله، روح‌المعانی، ج۸، ص۱۲۴؛ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ج۲، ص۸۹۶-۸۹۷.</ref>، اما بعدها با پذیرش این نظریه از سوی برخی مفسران، کم‌کم این دیدگاه به عنوان نظریه غالب مفسران دانسته شد تا جایی که برخی آن را [[ضروری دین]] دانستند<ref>نراقی، مهدی، جامع السعادات، ج۱، ص۵۳.</ref>.<ref>[[حسن رضائی|رضائی، حسن]]، [[تجسم اعمال - رضائی (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[فرهنگنامه کلام اسلامی (کتاب)|فرهنگنامه کلام اسلامی]]، ص ۱۳۸.</ref>

== [[دلایل نقلی]] تجسم اعمال ==

[[دلایل نقلی]] اعم از [[آیات]] و [[روایات]] مبنی بر تجسم اعمال در [[آخرت]] اقامه شده است و دانشمندان [[علم کلام]] معتقدند تجسم عمل، [[پاداش]] [[اعمال انسان‌ها]] در [[آخرت]] است.

# [[قرآن]] می‌‌فرماید {{متن قرآن|وَلْتَنظُرْ نَفْسٌ مَّا قَدَّمَتْ لِغَدٍ}}<ref>«ای مؤمنان! از خداوند پروا کنید و هر کس باید بنگرد برای (روزی چون) فردا چه پیش فرستاده است» سوره حشر، آیه ۱۸.</ref>. {{متن قرآن|وَلْتَنظُرْ}} امر است و باید هر کس در آنچه برای فردا می‌‌فرستند، نظر کند. این صریح‌ترین تعبیر [[قرآن]] در این زمینه است و در [[حقیقت]] این [[آیه]] [[فرمان]] داده است که در کار و در عمل خودتان دربارۀ چیزهایی که برای فردا پیش می‌‌فرستید، دقت کنید. این لحن، گویای آن است که در [[قیامت]]، همان عمل به [[انسان]] برمی‌گردد.

# [[قرآن]] می‌‌فرماید: {{متن قرآن|يَوْمَ تَجِدُ كُلُّ نَفْسٍ مَّا عَمِلَتْ مِنْ خَيْرٍ مُّحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِن سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَهُ أَمَدًا بَعِيدًا}}<ref>«روزی که هر کس هر کار نیکی انجام داده است پیش رو می‌یابد و هر کار زشتی کرده است آرزو دارد کاش میان او و آن (کار زشت) فاصله‌ای دور می‌بود و خداوند شما را از خویش پروا می‌دهد و خداوند به بندگان مهربان است» سوره آل عمران، آیه ۳۰.</ref>.

# در روایتی [[پیامبر]] {{صل}} فرمودند: «همانا [[اعمال]] شما در [[آخرت]] به سوی شما بر می‌‌گردد»<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ج۳، ص۹۰.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص ۷۸-۷۹؛ [[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.</ref>

== مصادیق تجسم اعمال ==

# '''تجسم صفات و ملکات:''' برخی صورت‌ها در [[آخرت]] مربوط به صفات و ملکات انسان‌اند؛ چنان‌که بر اساس برخی روایات<ref>صدوق، ثواب الاعمال، ۲۲۲.</ref> [[متکبران]] تا زمانی که [[خداوند]] از حساب فارغ شود به صورت مورچگان ضعیفی ظاهر می‌شوند که [[مردم]] آنان را پایمال می‌کنند<ref>صدوق، ثواب الاعمال، ۸۶.</ref> یا انسانِ [[منافق]] با دو زبان از [[آتش]] [[محشور]] می‌شود<ref>کلینی، الکافی، ۲/۳۴۳؛ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۱۵۷.</ref>.

# '''تجسم نیت‌ها و اعتقادها:''' نیت‌های انسان [[حقیقت]] و شاکله نفس او را تشکیل می‌دهند<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۳۳۲.</ref> و اگر انسان در این [[دنیا]] بیشتر اشتغالش به [[تفکر]] در معارف و اوصاف کمالی می‌باشد و نظر به [[جمال]] و ذات حق داشته باشد و [[قلب]] خود را با آن عادت دهد و به آن مداومت کند، بر اساس [[اتحاد]] [[عاقل]] و معقول، با این امور [[متحد]] می‌شود و این [[علوم]] را در آخرت به صورت حضوری می‌یابد و موجودی مجرد [[عقلانی]] می‌شود؛ اما اگر عمر خود را صرف آرای [[باطل]] و شیطنت کند، به موجودی مجرد [[شقی]] و [[شیطانی]] تبدیل می‌شود<ref>امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۱۸۲–۱۸۳.</ref>؛ بلکه بر اساس برخی [[روایات]]<ref>برقی، المحاسن، ۲/۳۳۱.</ref> این [[نیت]] است که [[انسان]] را خالد در [[بهشت]] یا [[جهنم]] می‌کند<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۱۱۱. </ref>.<ref>[[حسین دیبا|دیبا]] و [[سید علی احمدی امیری|احمدی امیری]]، [[تجسم اعمال - دیبا و احمدی امیری (مقاله)|مقاله «تجسم اعمال»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۳ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۳]]، ص۲۵۵ ـ ۲۶۳.</ref>

 

برای اعتقاد به تجسم اعمال دو نوع اثر عملی و [[علمی]] وجود دارد. ازجمله آثار عملی، آثار [[تربیتی]] و [[اخلاقی]] آن است که سبب می‌شود انسان با دانستن اینکه [[سعادت]] و شقاوتِ همیشگی او مبتنی بر نحوه [[زندگی دنیوی]] اوست، محافظت بیشتری از [[اعمال]] و نیت‌های خود می‌کند؛ زیرا می‌داند آنچه انجام می‌دهد، هرگز نابود نخواهد شد. افزون بر اینکه تجسم اعمال در [[روز جزا]]، بهترین شاهد و [[گواه]] بر عمل است و افراد قادر بر [[انکار]] اعمال خود نیستند<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۵۷–۴۶۲؛ امام‌ خمینی، جهاد اکبر، ۳۲–۳۳.</ref>. برای تجسم اعمال چندین نتیجه علمی ذکر شده است از جمله:

# '''حل مسئله تناسب اعمال و جزا:''' بسیاری از عذاب‌ها در [[آخرت]]، بزرگ و طولانی‌مدت‌اند؛ در حالی‌که [[گناهان]] در ظاهر کوتاه و کوچک به‌شمار می‌آیند. از آنجا که خود عمل در آخرت تجسم می‌یابد، نشان می‌دهد آنچه در [[دنیا]] کوچک به‌نظر می‌رسد، در واقع امر بزرگی بوده که آثار و پیامدهای طولانی داشته است؛ زیرا این عذاب‌ها در [[حقیقت]] همان اعمالی است که شخص در دنیا انجام داده و اکنون تجسم یافته است<ref>امام‌ خمینی، صحیفه، ۲/۱۷؛ ۱۹/۱۱۳ و ۲۱/۴۸.</ref>.

# '''حل مسئله خلود در جهنم:''' بنابر تجسم اعمال، [[خلود]] [[اهل]] [[طاعت]] و اهل معصیت با بقای ملکات و صورت‌های [[اعمال]] در [[آخرت]] و تجسم یافتن آنها معنا پیدا می‌کند، وگرنه [[اعمال انسان]] که منشأ ثواب و عقاب می‌شوند، اموری متناهی‌اند که در [[زمان]] محدودی واقع شده‌اند و چگونه می‌توانند سبب خلود و جزای غیر متناهی شوند؟ این مسئله با تجسم یافتن عین عمل و [[اتحاد]] آن با نفس که زوال آن ممکن نخواهد بود، حل می‌شود<ref>ملاصدرا، مفاتیح الغیب، ۶۴۸.</ref>.

# '''ثبوت [[معاد جسمانی]]:''' بر اساس تجسم اعمال، معاد جسمانی و [[بهشت جسمانی]] تثبیت و تأکید می‌شود<ref>امام‌ خمینی، سرّ الصلاة، ۲۵؛ امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.</ref>؛ زیرا بر این اساس نفس [[قدرت]] می‌یابد و صورت ذهنی را در خارج عینیت می‌دهد<ref>امام‌ خمینی، تقریرات، ۳/۲۵۱–۲۵۳.</ref>. برخی [[علما]] از جهت اینکه [[گمان]] کرده‌اند تجسم اعمال با معاد جسمانی ناسازگار است، تجسم را نوعی تمثل خیالی دانسته‌اند<ref>مجلسی، مرآة العقول، ۹/۹۵.</ref>؛ اما تمثل، امری خیالی و وهمی نیست؛ مانند آنچه در تمثل جبرئیل برای [[حضرت مریم]]{{ع}} رخ داد که نوعی صورت جسمانی بوده است<ref>امام‌ خمینی، چهل حدیث، ۴۳۹.</ref>.

== جستارهای وابسته ==

{{مدخل وابسته}}

{{پایان مدخل وابسته}}

 

== پانویس ==