قضا و قدر در لغت: تفاوت میان نسخه‌ها

[[احمد بن فارس بن زکریا]]، از لغت‌شناسان مشهور [[زبان عرب]]، در کتاب معجم مقاییس اللغه که آن را برای ریشه‌یابی الفاظ [[زبان عربی]] و به‌ویژه واژه‌های [[قرآنی]] نگاشته است، درباره ریشه لغوی واژه قضا می‌گوید: برای همه این معانی به ظاهر گوناگون لفظ «قضا»، یک ریشه بیشتر وجود ندارد و هر کاری که با نهایت [[اتقان]] و [[استحکام]]، با [[پایداری]] و [[استواری]] خاصی انجام گیرد، به آن «قضا» می‌گویند. مثلاً از آنجا که [[آسمان‌ها]] با استواری خاصی [[آفریده]] شده‌اند، [[خداوند]] [[خلقت]] آنها را با لفظ «قضی» بیان نموده است؛ چنان‌که می‌فرماید: {{متن قرآن|فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ}}<ref>«آنگاه آنها را در دو روز (به گونه) هفت آسمان برنهاد» سوره فصلت، آیه ۱۲.</ref>. از آنجا که [[حکم]] [[قاضی]] معمولاً استحکام خاصی دارد و لازم الاجراست، حکم او را «قضا» و شخص او را «قاضی» می‌نامند. اگر در زبان عرب به [[مرگ]] «قضا» می‌گویند، از این نظر است که مرگ در موجودات زنده به صورت یک [[ناموس]] طبیعی تغییرناپذیر شناخته شده است<ref>احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۵، ص۹۹، به نقل از سرنوشت از دیدگاه علم و فلسفه، ص۶۰-۵۹.</ref>.

[[قرآن کریم]] نیز حکم و [[فرمان الهی]] را از آن‌رو «قضا» گفته است<ref>مانند آیه {{متن قرآن|وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا}} «و پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نکویی کنید» سوره اسراء، آیه ۲۳.</ref> که از گذر [[حکم]] و [[فرمان]] او، [[تکلیف]] هر چیزی [[قطعی]] و محکم و متقن می‌شود. در مجموع می‌توان نتیجه گرفت مرحله‌ای را که در آن، کاری به وسیله قول یا فعل، یکسره و قطعی می‌شود و بدین طریق، از حالت [[تزلزل]] بیرون آمده و [[اتقان]] و [[استحکام]] می‌یابد، «[[قضا]]» می‌نامند.

«قدر» از نظر لغوی به معنای حد و اندازه و مقدار است و «تقدیر» به معنای تعیین حدود و اندازه و ویژگی‌های چیزی است. واژه قدر با همین معنای لغوی در [[قرآن کریم]] به کار رفته است؛ مانند آنجا که می‌فرماید: {{متن قرآن|وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ}}<ref>«و خداوند شب و روز را اندازه می‌دارد» سوره مزمل، آیه ۲۰.</ref>؛ {{متن قرآن|إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنَا خَزَائِنُهُ وَمَا نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ}}<ref>«و هیچ چیز نیست جز آنکه گنجینه‌های آن نزد ماست و ما آن را جز به اندازه معیّن فرو نمی‌فرستیم» سوره حجر، آیه ۲۱.</ref>؛ {{متن قرآن|وَالَّذِي نَزَّلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً بِقَدَرٍ}}<ref>«و آنکه از آسمان آبی به اندازه فرو فرستاد» سوره زخرف، آیه ۱۱.</ref>؛ {{متن قرآن|أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا}}<ref>«از آسمان آبی فرو باراند آنگاه رودهایی -هر یک به گنجایی خویش- روان شد» سوره رعد، آیه ۱۷.</ref>.<ref>[[علی افضلی|افضلی، علی]]، [[قضا و قدر - افضلی (مقاله)| مقاله «قضا و قدر»]]، [[دانشنامه امام علی ج۲ (کتاب)|دانشنامه امام علی ج۲]] ص ۲۲۳.</ref>