فقه: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[فقه در لغت]] - [[فقه در قرآن]] - [[فقه در فقه سیاسی]] - [[فقه در فقه اسلامی]] - [[فقه در معارف و سیره علوی]] - [[فقه در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]]| پرسش مرتبط  = }}

'''فقه''' به معنای فهم و فطانت، به معنای فهم عمیق از معارف و آموزه‏‌های [[اسلامی]] به [[کار]] رفته و در اصطلاح [[فقها]] عبارت است از [[علم به احکام شرعی]] فرعی از [[ادله]] تفصیلی آن. احکتم [[فقهی]] از چهار منبع [[قرآن]]، [[سنت]]، [[عقل]] و [[اجماع]] به‌دست می‌آید. موضوع [[علم]] فقه، فعل [[مکلف]] است.  

== معناشناسی ==

{{اصلی|فقه در لغت}}

فقه معانی مختلفی دارد: «فطانت و زیرکی»<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۴، ص۴۴۲.</ref>، «بریدن و گشودن»<ref>{{عربی|الفقه حقیقة: الشق و الفتح، والفقیه: العالم الذی یشق الاحکام و یفتش عن حقائقها، و یفتح ما استغلق منها}}، زمخشری، الفائق فی غریب الحدیث، ج۳، ص۴۵.</ref>، «رسیدن از دانشی آشکار به دانشی پنهان»<ref>{{عربی|الفقه التوصل الی علم غائب بعلم شاهد}}، اصفهانی، المفردات، ص۳۸۴.</ref> و «علم و [[آگاهی]] دقیق و عمیق به چیزی و فهم و [[درک]] آن»<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۱۳، ص۵۲۲؛ اصفهانی، المفردات، ص۳۸۴؛ مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن، ج۹، ص۱۲۴.</ref>. بنابراین، فقه معنا و مفهومی اخص از [[علم]] و [[دانش]] دارد. از نظر برخی از لغت‌شناسان به دلیل [[فضیلت]] و [[برتری]] [[دین]]، بر «علم و آگاهی و درک دین» اطلاق می‌شود<ref>ابن سیده، المحکم والمحیط الاعظم، ج۴، ص۱۲۸.</ref>. از برخی لغت‌شناسان هم نقل شده که آن را به معنای «بصیرت در امر دین» دانسته‌اند، نه فقط علم و آگاهی صِرف<ref>ر.ک: طریحی، مجمع البحرین، ج۶، ص۳۵۵.</ref>.<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص۳.</ref>

=== معنای اصطلاحی ===

معنای اصطلاحی رایج فقه در زبان [[فقیهان]] عبارت است از: «آگاهی از [[احکام]] فرعی [[شرعی]] از روی [[دلایل]] تفصیلی و منابع استنباط»<ref>{{عربی|العلم بالاحکام الشرعیة الفرعیة عن ادلّتها التفصیلیه}}، مشکینی، مصطلحات الفقه، ص۱۸۰.</ref>. براساس این تعریف، آگاهی از اصول و [[معارف اعتقادی]] [[دین]]، همچنین مسائلی که در دانش اصول فقه مطرح می‌شود، و [[آگاهی]] سطحی شخص [[مکلف]]، فقه مصطلح نامیده نمی‌شود، تنها به آگاهی از احکام واقعی [[دین]] که از [[قرآن]]، [[سنت]] و [[عقل]] [[استنباط]] می‌شود و احکام ظاهری و وضعی [[دین]] که از [[اخبار]] آحاد، امارات دیگر و اصول عملیه به‌دست می‌آید، فقه گویند<ref>[[سید جواد ورعی|ورعی، سید جواد]]، [[درسنامه فقه سیاسی (کتاب)|درسنامه فقه سیاسی]]، ص۳.</ref>.

== پیشینه ==

[[قانون]] و برنامه [[زندگی]] در [[تاریخ]] [[بشر]] پیشینه‌ای دراز دارد. [[فرعونیان]] [[مصر]] دربارۀ [[جرم]]، [[مالکیت]] و تقسیم [[ارث]]، [[قوانین]] دقیقی داشته‌اند<ref>دورانت، تاریخ تمدن، ۱/۱۹۳–۱۹۴.</ref>. قدیمی‌ترین قانون بشری منظمی که به دست آمده، قانون حمورابی (۲۱۲۳–۲۰۸۱ق م) است که بسیاری از قوانین آن بر گرفته از [[شرایع آسمانی]] بوده است<ref>شهابی، ادوار فقه، ۱/۳۸.</ref>، بلکه گفته شده این قانون‌نامه مانند [[شریعت]] [[حضرت موسی]]{{ع}} از [[آسمان]] نازل شده است<ref>دورانت، تاریخ تمدن، ۱/۲۶۰.</ref>. همه [[ادیان آسمانی]] به‌ویژه [[آیین یهود]] دارای شریعت بوده‌اند<ref>شهابی، ادوار فقه، ۱/۳۸.</ref>. در اسفار پنج‌گانه [[تورات]] و شریعت [[یهود]] همه چیز از خوراکی، پزشکی، [[بهداشت]] شخصی و عمومی، مسائل مربوط به [[زنان]] و فعالیت‌های جنسی به عنوان [[واجبات]] و [[محرمات]]، عنوان [[دینی]] دارند<ref>دورانت، تاریخ تمدن، ۱/۳۸۴–۳۸۵.</ref>. در فرمان‌های ده‌گانه [[موسی]]{{ع}} دربارۀ مسائل [[خانواده]]، روزهای سال، [[مالکیت]]، [[جنگ]] و [[صلح]] و ارتباطات [[مردم]] با یکدیگر دستورهایی وارد شده است<ref>فرمان‌های ده‌گانه موسی{{ع}}، خروج، ب۲۰، ۱–۱۷؛ افشار، بازشناسی ده‌ فرمان در تورات و قرآن، ۲۶–۲۸.</ref>. [[مسیحیان]] نیز پیرو [[شریعت]] موسی{{ع}} بوده‌اند<ref>شهابی، ادوار فقه، ۱/۳۸.</ref>. [[عرب جاهلی]] نیز در حوزه [[احکام]] مدنی، جزایی و پیمان‌های [[اجتماعی]] قوانینی داشتند<ref>علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۴/۳۳۳–۳۶۰ و ۵/۵۰۶، ۵۲۶.</ref> که برخی از آنها در [[اسلام]] پذیرفته شد<ref>احمد بن‌ حنبل، مسند الامام، ۲/۲۰۷؛ علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۵/۴۸۵.</ref> و برخی هم پذیرفته نشد<ref>نساء، ۱۹؛ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۴/۳۴۸–۳۴۹.</ref>.

در [[قرآن کریم]] بنابر نظر مشهور، حدود پانصد [[آیه]] دربارۀ احکام آمده است<ref>فاضل مقداد، کنز العرفان، ۱/۵.</ref> و تفصیل و جزئیات آنها در [[روایات]] آمده است. در [[قرآن]] به [[مسلمانان]] سفارش شده است در [[دین]] [[تفقه]] کنند و آن را به دیگران بیاموزند<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref>.<ref>امام خمینی، معتمد الاصول، ۱/۴۸۲.</ref> [[پیامبر اکرم]]{{صل}} نیز در [[تفسیری]] از سخن ایشان<ref>امام خمینی، چهل حدیث، ۳۹۰–۳۹۱.</ref> [[دانش]] را به [[علوم]] [[عقاید]]، [[اخلاق]] و [[علم]] ظاهر و [[آداب]] قالبیه (فقه) تقسیم کرد<ref>کلینی، کافی، ۱/۳۲.</ref>؛ چنان‌که به [[دستور خداوند]]،<ref>توبه، ۱۲۲.</ref> مأمورانی برای [[تعلیم]] مردم به مناطق مختلف اعزام می‌کرد<ref>ابن‌هشام، السیرة النبویه{{صل}}، ۲/۱۸۴.</ref>.

در دوره [[امام باقر]]{{ع}} و [[امام صادق]]{{ع}} فقه شیعه گسترش یافت<ref>مفید، الارشاد، ۲/۱۶۰–۱۶۳؛ آقابزرگ، الذریعه، ۲/۱۳۱–۱۳۲؛ امام خمینی، صحیفه، ۱۴/۳۷۳–۳۷۴.</ref> و طبقه‌ای از [[یاران]] امام صادق{{ع}} به «[[فقها]]» شهره شدند<ref>کشی، رجال، ۲۳۸ و ۳۷۵.</ref> و عده‌ای از [[اصحاب]] آن حضرت دارای کتاب [[فقهی]] بودند<ref>نجاشی، رجال، ۲۳۰–۲۳۲ و ۲۳۵.</ref>. در آغاز دوره غیبت، کتاب‌های فقهی در قالب [[حدیث]]<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۷۱.</ref> و فتوایی و استدلالی، به قلم [[ابن‌ ابی‌عقیل عمانی]]، ابن‌ جنید اسکافی، [[شیخ مفید]] و برخی دیگر نگاشته شدند<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۱۴۰–۱۴۱.</ref> و به‌تدریج گسترش یافتند و از آن [[زمان]] تاکنون حوزه‌های [[تدریس]] فقه برقرار بوده است و فقها آثار بسیاری در این زمینه نگاشته‌اند<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۶۸–۸۸.</ref>.<ref>[[سید عباس رضوی|رضوی]] و [[محمد صادق مزینانی|مزینانی]]، [[فقه - رضوی و مزینانی (مقاله)| مقاله «فقه»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۷ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۷]]، ص۵۹۸ – ۶۱۱.</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

== جستارهای وابسته ==

{{فروع دین}}