وقف: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل  = | مداخل مرتبط = [[وقف در تاریخ اسلامی]] - [[وقف در معارف و سیره نبوی]] - [[وقف در معارف و سیره علوی]] - [[وقف در معارف و سیره معصوم]] - [[وقف در معارف و سیره حسینی]] - [[وقف در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی]] - [[وقف در فقه اسلامی]] - [[وقف در فقه سیاسی]]| پرسش مرتبط  = }}

وقف به معنای توقف، ایستادن، نگه داشتن. در اصطلاح [[دینی]] اگر [[مال]] و [[زمین]] و وسیله‌ای را برای استفاده خاصی تعیین کنند و منافع آن را در جهت خاصی مقرر کنند، "وقف" نامیده می‌‌شود، مثل آنکه مدرسه‌ای را وقف طلاب [[علوم دینی]] می‌کنند، یا [[قرآن]] و کتابی را وقف یک [[حرم]] یا [[مسجد]] می‌‌کنند، یا درمانگاهی را وقف استفاده [[فقرا]] می‌‌کنند. وقف، کاری بسیار پسندیده است و [[ثواب]] بسیار دارد و سبب می‌‌شود که تا سال‌های سال، به [[مردم]] خیر و بهره برسد. [[مال]] یا زمینی را که وقف کرده باشند "موقوفه" و کسی را که آن را وقف کرده "واقف" می‌نامند. کسی باید متولی و عهده‌دار موقوفات و اداره صحیح آن‌ها باشد. [[مال]] وقف تنها در همان مسیری که تعیین شده باید [[مصرف]] شود و استفاده شخصی از آن جایز نیست. اداره‌ای که به امور موقوفات رسیدگی می‌‌کند "اوقاف" نام دارد. بسیاری از زمین‌ها و املاک، وقف بعضی [[حرم‌ها]] و امامزاده‌ها یا مساجد و حوزه‌ها می‌‌شوند و درآمدهای آن‌ها به عنوان بودجه و پشتوانه مخارج این مراکز قرار می‌‌گیرد. [[حضرت علی]] {{ع}} تعداد بسیاری نخلستان کاشت و چاه کند و آن‌ها را وقف [[فقرا]] نمود. وقف در اصطلاح [[علم]] تجوید، به معنای ایستادن، [[نفس]] کشیدن و توقف کردن بر روی یک کلمه در [[تلاوت]] [[آیات قرآن]] و وصل نکردن به کلمه یا [[آیه]] بعدی است. وقف، یک اصطلاح [[اعتقادی]] هم دارد، برای توضیح، به "[[واقفیه]]" نگاه کنید<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ‌نامه دینی (کتاب)|فرهنگ‌نامه دینی]]، ص۲۴۵.</ref>.

== معناشناسی ==

وقف، در لغت به معنای ایستادن و توقف کردن<ref>ابن منظور، لسان العرب، ج ۹، ص۳۵۹ و خلیل بن أحمد فراهیدی، کتاب العین، ج ۵، ص۲۲۳.</ref> و در اصطلاح، به معنی [[حفظ]] اصل [[مال]] و قراردادن منافع آن برای اشخاص معین یا عموم در مدت معین یا برای همیشه با حفظ شرایطی خاص است<ref>محمد بن حسن طوسی، المبسوط، ج ۳، ص۲۸۹؛ ابن ادریس حلی، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، ج ۳، ص۱۵۲ و محقق کرکی، جامع المقاصد، ج ۱، ص۷.</ref>.

 

در [[اسلام]]، منابع مالی متعددی معین شده است تا بستر [[زندگی]] تمامی [[مسلمانان]] و همه کسانی که [[رفاه]] لازم را ندارند، فراهم شود؛ از این منابع می‌توان به [[خمس]]، [[زکات]]، [[صدقات]]، وقف، هبه و... اشاره کرد. وقف یا [[حبس]] نیز یکی از این منابع و از [[مستحبات]] اسلام است. وقف، عملی [[صالح]] و باقی و مصداق روشنی است از [[تعاون]]، و انفاقی، عاری از [[منت]] و احسانی خالی از [[اذیت]] است که تحقیر [[شخصیت]] دیگران را در پی ندارد و تصدّقی دائمی و بی‌ریا و دادن وامی است بدون [[اضطراب]] باز پرداخت و تعدیل [[ثروت]] با [[رضا]] و رغبت است که با انجام آن با جمع‌آوری مال و بروز [[اختلافات]] طبقاتی به طور معقول [[مبارزه]] می‌شود<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۲۳؛ [[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>.

آثار و نوشته‌های به‌جامانده در الواح و معبدهای باقیمانده از [[اقوام]] گذشته مانند [[رومیان]]، [[مصریان]]، آشوریان، کلدانیان و آریایی‌ها می‌رساند آنان [[اموال]] و زمین‌های فراوانی برای نگهداری مکان‌های مقدس و رسیدگی به امور بینوایان و [[ناتوانان]] قرار می‌دادند و به نوعی با مفهوم وقف آشنایی داشتند<ref>ابوزهره، محاضرات فی الوقف، ۲؛ کُبَیسی، احکام وقف، ۱/۴۰؛ امام خمینی، البیع، ۳/۱۲۳.</ref>. [[قرآن کریم]] نیز اشاره‌ای به سابقه وقف در گذشته دارد؛ مانند [[نذر]] مادر [[مریم]]{{س}} برای اینکه فرزندش وقف [[معبد]] باشد<ref>سوره آل عمران، آیه ۳۵.</ref>. در میان [[اهل سنت]]، [[شافعی]] وقف [[خانه]] و [[زمین]] را از مختصات [[اسلام]] می‌داند و [[معتقد]] است مدرکی دال بر وجود وقف به مفهوم [[اسلامی]] آن در [[زمان]] پیش از اسلام یافت نمی‌شود<ref>ابن‌حجر عسقلانی، فتح الباری، ۵/۳۰۲.</ref>.

در قرآن کریم گرچه به‌صراحت از وقف سخنی گفته نشده است، اما برخی بر این باورند که [[آیه انفاق]] {{متن قرآن|لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}}<ref>«هرگز به نیکی دست نخواهید یافت مگر از آنچه دوست دارید (به دیگران) ببخشید و هر چیزی ببخشید بی‌گمان خداوند آن را می‌داند» سوره آل عمران، آیه ۹۲.</ref> شامل وقف نیز می‌شود<ref> قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۴/۱۳۲؛ سیوطی، الدر المنثور، ۲/۵۰.</ref>.

دربارۀ وقف و [[احکام]] و آثار و [[برکات]] آن، [[روایات]] بسیاری در منابع روایی وجود دارد که باب خاصی را به خود اختصاص داده‌اند<ref> کلینی، الکافی، ۷/۳۰–۳۹؛ حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۷۱–۲۱۵.</ref>. در برخی از روایات ازجمله کارکردهای وقف، [[حفظ]] رابطه [[انسان]] با [[دنیا]] پس از [[مرگ]] شمرده شده است؛ زیرا وقف صدقه‌ای [[جاریه]] است و پس از مرگ نیز جریان دارد و شخص مرده از [[ثواب]] آن بهره‌مند می‌شود<ref>حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۷۱.</ref>. نخستین موقوفه در اسلام وقف نخلستان‌های هفت‌گانه (حوائط سبعه) بود که [[پیامبر اکرم]]{{صل}} انجام داد. این اموال مربوط به مخیرق [[یهودی]] بود که [[وصیت]] کرده بود همه اموالش در [[اختیار]] [[پیامبر]]{{صل}} قرار داده شود<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۲۲/۲۹۸؛  عسکری، معالم المدرستین، ۲/۱۳۱.</ref>. وقف‌های [[امیرالمؤمنین علی]]{{ع}} نیز در برخی روایات گزارش شده است که ازجمله آنها وقف چشمه‌ها<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۴۱/۳۲.</ref>، نخلستان‌ها<ref>نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴/۶۲.</ref> و [[خانه]] آن حضرت<ref>حر عاملی، تفصیل وسائل الشیعة، ۱۹/۱۸۷.</ref> است. همچنین از [[حضرت زهرا]]{{س}} وقف‌هایی گزارش شده است<ref>کلینی، الکافی، ۷/۴۸؛ مجلسی، بحار الانوار، ۴۳/۲۳۵.</ref>.

[[فقها]] از آغاز عصر تدوین [[فقه]] در کتاب‌های فتوایی و استدلالی خود به بحث از وقف پرداخته‌اند. [[شیخ صدوق]] با تقسیم وقف، به وقف برای [[حج]] و برای [[امام]]{{ع}} و وقف تا ابد، از نخستین کسانی است که بحث وقف را مطرح کرده است<ref>صدوق، الهدایة، ۳۲۳.</ref>. پس از وی تا [[زمان]] [[محقق حلی]]، بحث از وقف با عنوان «وقوف و [[صدقات]]» یا «صدقات» به صورت فشرده و مختصر می‌آمد و در آن به نقل متن [[روایات]] و فروعِ مطرح در آنها بسنده می‌شد؛ امّا محقق حلی با طرحی نو، به بحث‌های وقف، [[نظم]] منطقی داد و با ذکر مسائل و فروع جدید، به آن غنا بخشید<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۶۵–۱۷۵.</ref>. به نظر می‌رسد بحث از [[خرید و فروش]] [[موقوفات]] در [[بیع]] از زمان محقق حلی آغاز شده باشد؛ زیرا وی نخستین بار شرط طلق‌بودن (آزادبودن) مبیع را مطرح کرده است.<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۱۱.</ref> در دوران معاصر، فقها در آثار فتوایی و استدلالی، در عرصه وقف به مسائل جدید نیز توجه کرده‌اند<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۲۳-۴۲۵.</ref>.

== [[پیامبر]]{{صل}} و [[تشویق]] [[اصحاب]] به انجام وقف ==

[[رسول اکرم]]{{صل}} علاوه بر پیش قدم بودن در امر وقف، دیگر [[مسلمانان]] را نیز به این امر خیر تشویق می‌کرد. [[جابر بن عبدالله انصاری]] نقل کرده است، همچنین از [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} کسی نبود که توانی [[مالی]] داشته باشد و چیزی را وقف نکند.

از [[پیامبر خدا]]{{صل}} درباره وقف چنین [[روایت]] شده است: "هرگاه [[انسان]] بمیرد، رشته عمل او در [[دنیا]] قطع می‌شود؛ مگر از سه چیز: [[صدقه]] [[جاریه]] (وقف) یا [[علمی]] که از آن سود برده شود و یا فرزند صالحی که برای او [[دعا]] کند"<ref>{{متن حدیث|إِذَا مَاتَ‌ ابْنُ‌ آدَمَ‌ انْقَطَعَ‌ عَمَلُهُ‌ إِلَّا مِنْ ثَلَاثٍ صَدَقَةٍ جَارِيَةٍ أَوْ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَهُ}}؛ حسن بن أبی الحسن دیلمی، ارشاد القلوب، ج ۱، ص۱۴ و تاج الدین شعیری، جامع الاخبار، ص۱۰۵.</ref>.

در [[صحیح بخاری]] از [[انس بن مالک]] روایت شده است، [[ابوطلحه]] توانگرترین فرد [[انصار]] بود و از همه [[اموال]] خود، باغ بیرحاء را که در سمت [[قبله]] [[مسجد]] [[نبوی]] قرار داشت، بیشتر [[دوست]] می‌داشت. [[پیغمبر]]{{صل}} گاه به این باغ داخل می‌شد و از آب گوارای چاه آن می‌نوشید. انس بن مالک، خادم آن حضرت می‌گوید: "وقتی [[آیه]] ۹۲ [[آل عمران]]: {{متن قرآن|لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}}<ref>«هرگز به نیکی دست نخواهید یافت مگر از آنچه دوست دارید (به دیگران) ببخشید و هر چیزی ببخشید بی‌گمان خداوند آن را می‌داند» سوره آل عمران، آیه ۹۲.</ref>، نازل شد؛ ابوطلحه برخاست و گفت: ای [[رسول خدا]]{{صل}}! محبوب‌ترین اموال من "بیرحاء" است و آن را در [[راه خدا]] صدقه می‌دهم و امیدوارم [[ثواب]] آن ذخیره آخرتم باشد؛ آن را در هر راهی که [[خدا]] تو را بدان [[راهنمایی]] می‌کند، [[مصرف]] کن!"‌. [[پیامبر]]{{صل}} فرمود: " آن‌چه گفتی، شنیدم؛ چه [[مال]] سودمندی؛ نظر من آن است که آن را برای [[نزدیکان]] خود وقف کنی"؛ ‌ [[ابوطلحه]] گفت: "ای [[رسول خدا]]{{صل}} همین کار را می‌کنم ". پس آن را برای پسرعموها و نزدیکان خود وقف کرد"<ref>بخاری، صحیح، ج ۵، ص۱۶۹ - ۱۷۰؛ احمد بن حنبل، مسند احمد، ج ۳، ص۱۴۱ و ابن حبان، صحیح، ج ۸، ص۱۲۹ - ۱۳۰.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۴۲۶ ـ ۴۲۸.</ref>

== اقسام وقف ==

از نظر گروهی از [[فقها]] [[مالی]] که به ملکیت عده‌ای درآید تا اینکه عین [[مال]] نزد آنها [[حبس]] شده و ثابت بماند و از منافعش بهره‌مند شوند، «وقف تملیکی» است و اگر عین مال در [[ملک]] کسی درنیاید و تنها [[اجازه]] بهره‌مند شدن از منافع آن در جهت خاصی داده شود، مانند وقف [[زمین]] برای [[مسجد]]، به آن «وقف تحریری» گفته می‌شود<ref>حلی، علامه، قواعد الاحکام، ۲/۳۹۴؛ عاملی، مفتاح الکرامة، ۲۳/۶۷۱.</ref>.

وقف به اعتبار کسانی که برای آنها وقف شده (موقوف‌علیهم) به دو قسم خاص و عام تقسیم شده است. [[وقف خاص]] اختصاص به شخص یا اشخاص معین دارد؛ اما در [[وقف عام]] یا جهت و [[مصلحت عمومی]] لحاظ می‌شود مانند وقف مسجد و [[مدرسه]] یا عنوان کلی مانند [[فقرا]] و [[علما]].<ref>شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱/۲۱۱؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷.</ref> در وقف خاص وجود مصداق موقوف‌علیه در هنگام وقف، لازم است؛ بنابراین وقف بر معدوم یا آنان که بعداً می‌آیند، اگر به صورت مستقل باشد صحیح نیست<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷–۶۸.</ref>؛ اما در وقف عام، وجود مصداق آن در همه زمان‌ها شرط نیست<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۶۸.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>

وقف جزو اموالی است که جمعی از آن بهره می‌برند. وقف گاهی عام است، مانند اینکه کسانی [[مالی]] را برای راه‌های خیر وقف کنند؛ مانند ساختن پل، حمام، [[مدرسه]] و برای [[عزاداری امام حسین]]{{ع}} و گاهی وقف خاص است، مانند وقف بر [[اولاد]] یا وقف برای جمعی خاص مانند مریض‌های صعب‌العلاج. این دسته از [[اموال]] را هم می‌توان جزو [[درآمدهای عمومی]] دانسته که جمعی با شرایط خاص از آن بهره می‌برند؛ مانند [[زکات]] که مصارف مشخصی دارد. تولیت [[اوقاف]] اگر متولی مشخص نداشته باشد، با [[حاکم اسلامی]] است. [[کلینی]] بابی درباره وقف، هبه و [[تصدق]] دارد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۷، ص‌۳۰.</ref> و [[روایات]] متعددی دراین‌باره آورده که [[شیعیان]] در آنها پرسش‌های خود را از [[امامان]] می‌پرسند.

امیرالمؤمنین علی{{ع}} اموالی را وقف عام کرد و آنها را بر [[فقرا]]<ref>قاضی نعمان، دعائم الإسلام، ج‌۲، ص‌۳۴۰؛ میرزاحسین نوری، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج‌۱، ص‌۱۲۴.</ref> و حجاج [[بیت‌الله الحرام]] وقف نمود<ref>قاضی نعمان، دعائم الإسلام، ج‌۲، ص‌۳۴۱.</ref>. [[امام صادق]]{{ع}} فرمود: [[پیامبر]]{{صل}} فیء را تقسیم می‌کرد، به علی{{ع}} زمینی رسید. در آن چشمه‌ای کند. آب از آن بیرون زد مانند گردن شتر؛ آن را [[ینبع]] نامید. بشارت‌دهنده‌ای به حضرت [[بشارت]] داد. فرمود: [[وارث]] را بشارت ده؛ این [[صدقه]] و وقف [[قطعی]] است در راه [[حاجیان]] [[خانه خدا]] و کسانی که از اینجا بگذرند؛ نه فروخته می‌شود و نه هبه می‌شود و نه به [[ارث]] برده می‌شود. هر کس آن را بفروشد یا ببخشد، [[لعنت خدا]]، [[فرشتگان]] و تمام [[مردم]] بر او باد. [[خداوند]] از او (چنین) چیزی و مشابه آن را نمی‌پذیرد<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج‌۷، ص‌۵۵‌.</ref>. امام صادق{{ع}} نقل می‌کند امیرالمؤمنین علی{{ع}} خانه‌ای را که در [[مدینه]] در محله بنی‌زُرَیق داشت، وقف کرد اول برای خاله‌های خود تا زمانی که زنده باشند، بعد برای بازماندگان آنها؛ سپس در صورت انقراض آنان، برای [[نیازمندان]] از [[مسلمانان]]<ref>شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج‌۹، ص‌۱۳۱.</ref>. امام صادق{{ع}} وقف‌نامه مشابهی برای شخصی نوشته که در پایان، آن [[ملک]] وقف نیازمندان از مسلمانان شده است<ref>شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ج‌۹، ص‌۱۳۱.</ref>.

این دسته [[اوقاف]] جزو [[اموال عمومی]] با مصارف خاص است که در [[اختیار]] [[حاکم اسلامی]] قرار دارد و [[حاکم]] بر آن [[نظارت]] می‌کند که طبق وقف‌نامه عمل شود. به نظر [[فقها]] متولی اوقاف عام حاکم اسلامی است و بدون [[اجازه]] وی نمی‌توان در آن تصرف کرد<ref>شهید ثانی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، ج‌۵، ص‌۳۲۶.</ref>؛ حتی [[حاکمان]] وقت در [[زمان]] [[معصومان]] [[مسئولان]] اوقاف خاص را نیز تعیین می‌کردند؛ به همین جهت حاکمان وقت تولیت اوقاف علی{{ع}} را در زمان [[امام باقر]]{{ع}} به بنی‌الحسن دادند<ref>شمس‌الدین محمد بن احمد ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۷، ص۸۵.</ref>.<ref>[[علی اکبر ذاکری|ذاکری، علی اکبر]]، [[سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه (کتاب)|سیره اقتصادی معصومان در کتاب‌های چهارگانه شیعه]]، ص ۲۶۰.</ref>

مهم‌ترین شرایط وقف عبارت است از: خواندن صیغه‌ای که دلالت بر مفهوم وقف داشته باشد، [[قصد قربت]] داشتن، دائمی بودن، قبول موقوفه از سوی کسانی که از وقف بهره می‌برند، مشروط نبودن وقف به شرطی یا صفتی در [[آینده]] و اینکه عین [[مال]] را تنها برای خود یا خودش به انضمام دیگری وقف نکند<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۰–۶۶.</ref>. همچنین باید مال موقوفه در [[اختیار]] موقوف‌علیهم قرار گیرد<ref>نجفی، جواهر الکلام، ۲۸/۸.</ref> زیرا در غیر این صورت وقف لازم نمی‌شود و واقف می‌تواند وقف را فسخ کند؛ حتی اگر پیش از اقباض بمیرد، وقف [[باطل]] می‌شود<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲۸/۹؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۲.</ref>.

همچنین واقف باید اهلیت وقف‌کردن را داشته باشد. مراد از اهلیت برخورداری از [[عقل]]، [[بلوغ]] و اختیار است و اینکه به واسطه اموری چون ورشکستگی و سفیه‌بودن، از تصرف در [[مال]] خود ممنوع نشده باشد.

در [[وقف خاص]] لازم است کسانی که واقف، منافع مال را برای آنان قرار می‌دهد، موجود باشند و معین گردند؛ از این‌رو وقف برای اشخاصی که مرده‌اند یا در شکم مادر یا غیر معین‌اند، صحیح نیست؛ زیرا هیچ‌ کدام به صورت مستقل قابلیت مالک‌شدن را ندارند<ref>امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۶۷–۶۸.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]]، [[وقف (مقاله)|مقاله «وقف»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۱۰ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۱۰]]، ص۳۰۱–۳۰۷.</ref>

[[رده:اصطلاحات فقهی]]