حجت الهی در حدیث: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر

حجت الهی در حدیث (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۱ فوریهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۴۸

۱۱٬۹۳۳ بایت اضافه‌شده ، دیروز در ‏۰۹:۴۸

۱۲۹٬۶۶۷

ویرایش

@@ خط ۱۸: / خط ۱۸: @@
 اینکه باید دید [[حجت الله]] در [[روایات]] [[پیشوایان دین]]، دارای چه مؤلفه‌های معنایی است.<ref>[[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[معنا و چیستی امامت در قرآن سنت و آثار متکلمان (کتاب)|معنا و چیستی امامت در قرآن سنت و آثار متکلمان]]، ص ۱۲۳-۱۲۶.</ref>.
+== خلیفة الله در روایات ==
+از صفات پرتکرار در مورد [[اهل بیت]]{{عم}} صفت (خلیفة الله) است که نه‌تنها در یک مقطع [[تاریخی]] بلکه در طول حیات [[ائمه اطهار]]{{عم}} و از سوی [[معصومین]] مختلف بدان اشاره شده است. در میان منابع حدیثی در دو [[کتاب الکافی]] و [[بحار الانوار]] باب مستقلی تحت عنوان «ان الائمة خلیفة الله» گشوده شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۳؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج٢۴، ص١۶٣.</ref>. برخلاف متون [[روایی]] [[اهل سنت]] که غالباً در آن لفظ [[خلیفه]] بدون اضافه آن به [[خداوند]] به کار رفته است متون [[شیعی]] غالباً از عبارت خلیفة الله بهره برده‌اند. سابقه این تعبیر به [[پیامبر اکرم]]{{صل}} برمی‌گردد که در قالب تعابیر مختلف چون {{متن حدیث|خَلِيفَةُ اللَّهِ}}، {{متن حدیث|خُلَفَائِي}} و {{متن حدیث|خَلِيفَة}} به این [[حقیقت]] اشاره کرده‌اند. آن حضرت در مواضع مختلفی [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} را به عنوان خلیفة الله معرفی کرده‌اند<ref>از جمله: (ابن بابویه، الامالی، ص۱۳۲)؛ {{متن حدیث|إِنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ{{ع}} خَلِيفَةُ اللَّهِ وَ خَلِيفَتِي}} (ابن بابویه، الامالی، ص۲۰۳)؛ {{متن حدیث|لِكُلِّ أُمَّةٍ صِدِّيقٌ وَ فَارُوقٌ وَ صِدِّيقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ وَ فَارُوقُهَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ{{ع}} وَ إِنَّهُ سَفِينَةُ نَجَاتِهَا وَ بَابُ حِطَّتِهَا وَ إِنَّهُ يُوشَعُهَا وَ شَمْعُونُهَا وَ ذُو قَرْنَيْهَا؛ مَعَاشِرَ النَّاسِ! إِنَّ عَلِيّاً خَلِيفَةُ اللَّهِ}} (ابن بابویه، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص۱۳، ح۳۰).</ref>. به غیر از [[پیامبر]] صفت ([[خلافت الهی]]) مد نظر خود [[امامان معصوم]]{{عم}} نیز بوده است. [[امام علی]]{{ع}} خود را خلیفة الله معرفی نمود<ref>{{متن حدیث|أَنَا حُجَّةُ اللَّهِ وَ أَنَا خَلِيفَةُ اللَّهِ وَ أَنَا صِرَاطُ اللَّهِ وَ أَنَا بَابُ اللَّهِ وَ أَنَا خَازِنُ عِلْمِ اللَّهِ وَ أَنَا الْمُؤْتَمَنُ عَلَى سِرِّ اللَّهِ وَ أَنَا إِمَامُ الْبَرِّيَّةِ بَعْدَ خَيْرِ الْخَلِيقَةِ مُحَمَّدٍ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ}} (ابن بابویه، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص٣۵).</ref>. همچنین در [[احادیث]] مختلف حضرت بعد از [[حضرت آدم]]، داوود و [[هارون]] به عنوان خلیفه چهارم برشمرده می‌شود؛ از جمله اینکه خود حضرت فرمودند که [[خضر]] [[نبی]] مرا به عنوان رابع الخلفاء یاد نمود<ref>ابن بابویه، عیون اخبار الرضا{{ع}}، ج۲، ص١٠.</ref> و در سخن دیگری فرمودند: {{متن حدیث|مَنْ لَمْ يَقُلْ إِنِّي رَابِعُ الْخُلَفَاءِ الْأَرْبَعَةِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ}}<ref>سیدهاشم بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن الکریم، ج۱، ص١۶٩، ح۳۸۱؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۳۸، ص١۵٣.</ref>؛ [[امام سجاد]]{{ع}} در این زمینه چنین [[نیایش]] می‌کند: {{متن حدیث|رَبِّ صَلِّ عَلَى أَطَايِبِ أَهْلِ بَيْتِهِ الَّذِينَ... وَ جَعَلْتَهُمْ... وَ خُلَفَائِكَ فِي أَرْضِكَ}}<ref>صحیفه سجادیه، دعای ۴٧، بند ۵۶.</ref>؛ [[امام صادق]]{{ع}} منظور از [[آیه]] {{متن قرآن|وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الْأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ}}<ref>«خداوند به کسانی از شما که ایمان آورده‌اند و کارهای شایسته کرده‌اند وعده داده است که آنان را به یقین در زمین جانشین می‌گرداند -چنان که کسانی پیش از آنها را جانشین گردانید-» سوره نور، آیه ۵۵.</ref>، را [[ائمه]]{{عم}} دانستند<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۳، ح۳.</ref>. [[محمد بن اسحاق بن عمار]] نقل می‌کند که: «به [[امام کاظم]]{{ع}} گفتم: که آیا مرا به کسی که دینم را از او فرا بگیرم [[راهنمایی]] نمی‌کنید؟ فرمودند: پسرم علی. سپس فرمودند: همانا پدرم (امام صادق) دستم را گرفت و مرا به نزد [[قبر رسول خدا]]{{صل}} برد و فرمود: ای فرزندم، همانا [[خداوند]] فرمود: {{متن قرآن|إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً}}<ref>«می‌خواهم جانشینی در زمین بگمارم» سوره بقره، آیه ۳۰.</ref>؛ «و خداوند هنگامی که سخنی می‌گوید به آن [[وفا]] می‌کند»<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۳۱۲، ح۴.</ref>. استشهاد به این [[آیه شریفه]] نشان از آن دارد که ایشان در صدد بیان این نکته است که [[امامت]] [[امامان شیعه]]{{عم}} ادامه [[خلافت الهی]] [[پیامبران]] است. [[امام رضا]]{{ع}} در [[تفسیر]] (کلم طیب) در آیه شریفه {{متن قرآن|إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ}}<ref>«سخن پاک به سوی او بالا می‌رود» سوره فاطر، آیه ۱۰.</ref> فرمودند: {{متن حدیث|قَوْلُ‏ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ عَلِيٌّ وَلِيُّ اللَّهِ، وَ خَلِيفَةُ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ حَقّاً، وَ خُلَفَاؤُهُ خُلَفَاءُ اللَّهِ}}<ref>التفسیر المنسوب إلی الامام الحسن العسکری{{ع}}، ص٣٢٨، ح١٨۴.</ref>. همچنین حضرت در [[روایت]] دیگری فرمودند: {{متن حدیث|إِنَّ الْإِمَامَةَ خِلَافَةُ اللَّهِ}}<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۸.</ref>. در این زمینه عبارت {{متن حدیث|الْأَئِمَّةُ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ}} نیز از حضرت نقل شده است<ref>محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۱، ص۱۹۳، ح۱.</ref>. آنچه ذکر شد صرف نظر از [[زیارات]] [[ائمه]]{{عم}} است که در آنها با این وصف خطاب می‌شوند<ref>از جمله: محمد بن یعقوب الکلینی، الکافی، ج۴، ص۵۷۰، ح۱؛ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۹۹، ص۱۸۷.</ref>.
+موارد مذکور تنها قسمتی از احادیثی است که بر [[خلیفه خدا]] بودن [[اهل بیت]]{{عم}} تأکید می‌ورزند. از لحاظ ثبوتی همان‌طور که در بخش قبل و در جریان ارتباط خلافت قرآنی با [[وساطت فاعلی]] در امور [[تکوینی]] گذشت، کسی که [[خلیفه]] مطلق [[الهی]] باشد، یعنی تمامی [[صفات الهی]] را در خود فعلیت بخشد به مقتضای قاعده [[خلافت]] و [[جانشینی]]، صفات فعل [[خدا]] را هم داراست و می‌تواند در [[تکوین]] تصرف کند و حتی به احیای اموات بپردازد. پس ائمه{{عم}} هم می‌توانند چنین فاعلیتی داشته باشند<ref>در این زمینه ر.ک: محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات، باب «فی أن الائمه احیوا الموتی باذن الله تعالی»، ص٢٧٢-٢٧۴.</ref>؛ ولکن بحث ما فعلاً در این است که آیا در [[روایات]] [[شأن]] [[ولایت تکوینی]] از لوازم خلافت برشمرده شده است یا نه؟ به دیگر سخن وقتی روایات، [[خلافت الهی]] را [[تفسیر]] می‌کنند آیا به شأن تکوینی هم اشاره می‌نمایند یا نه؟
+تنها روایتی که در این راستا قابل استناد است [[حدیثی]] است از [[پیامبر اکرم]]{{صل}} که بعد از بیان حوادث غم‌انگیز [[روز عاشورا]] فرمودند: «پس از حسین نه نفر از صلب وی هستند که خلیفه خدا روی [[زمین]] و حجت‌های او بر [[بندگان]] او هستند»<ref>{{متن حدیث|وَ مِنْ بَعْدِ الْحُسَيْنِ تِسْعَةٌ مِنْ صُلْبِهِ خُلَفَاءُ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ}} (محمد بن علی بن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص٢۵٩ و ص٢۶٠).</ref>. حضرت در پایان [[حدیث]] مذکور برخی از امور تکوینی مانند [[عمران]] بلاد، [[رزق]] موجودات، نزول باران و... را به [[اهل بیت]]{{عم}} نسبت دادند: {{متن حدیث|بِهِمْ يَعْمُرُ بِلَادَهُ وَ بِهِمْ يَرْزُقُ عِبَادَهُ وَ بِهِمْ نَزَلَ الْقَطْرُ مِنَ السَّمَاءِ وَ بِهِمْ يَخْرُجُ بَرَكَاتُ الْأَرْضِ}}. با این حال این حدیث هیچ‌گونه ملازمه‌ای بین خلافت الهی و [[ولایت تکوینی]] را به [[اثبات]] نمی‌رساند؛ چراکه در صدر حدیث علاوه بر صفت [[خلافت]] اهل بیت{{عم}} به صفات دیگری همچون ([[حجت]]) و (امناء الرحمن) وصف شده‌اند و دلیلی وجود ندارد که تصرفات تکوینی تنها معلول صفت خلافت باشد. به علاوه عبارت پایانی حدیث علاوه بر معنای فاعلی می‌تواند مفید معنای غایی هم به باشد؛ یعنی به [[برکت]] اهل بیت{{عم}} [[خداوند]] عمران بلاد و نزول باران می‌نماید.
+نتیجه آنکه روایات در تفسیر صفت خلافت شأن تکوینی را در ضمن [[شئون]] خلافت متذکر نشده‌اند؛ اگرچه ممکن است این شأن از تفسیر لغوی این واژه و همچنین [[آیات قرآن]] استفاده شود<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ۲۲۲.</ref>.
 == حجت الهی بودن اهل بیت ==