آیه نجوی: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط = [[آیه نجوی در تفسیر و علوم قرآنی]]

'''آیه نجوا''' {{متن قرآن|ا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَّكُمْ وَأَطْهَرُ فَإِن لَّمْ تَجِدُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ * أَأَشْفَقْتُمْ أَن تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَاتٍ فَإِذْ لَمْ تَفْعَلُوا وَتَابَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}}؛ «ای کسانی که [[ایمان]] آورده‌اید، هنگامی که با [[رسول خدا]]{{صل}} [[رازگویی]] می‌کنید، پیش از آن صدقه‌ای دهید، که این برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است و اگر نیافتید پس [[خداوند]] بسیار [[آمرزنده]] و مهرورز است * آیا بیمناک شدید (و [[بخل]] ورزیدید) که پیش از رازگوییتان [[صدقه]] بدهید؟ پس در این هنگام چنین نکردید و خداوند[[ توبه]] شما را پذیرفت، پس [[نماز]] را بر پا دارید، زکالت را بپردازید و از [[خدا]] و رسولش [[اطاعت]] کنید و خداوند به تمام آنچه انجام می‌دهید، [[آگاه]] است»<ref>سوره مجادله، آیات ۱۲ و ۱۳.</ref>. در زمره آیاتی است که از یکسو بر [[فضیلت]] و [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} دلالت دارد و از سوی دیگر مشتمل بر ملامت و [[مذمت]] سایر [[صحابه]] است؛ چرا که بر اساس [[احادیث صحیح]] [[نبوی]]، تنها کسی که به دستور [[خدای متعال]] در این [[آیه]] عمل نمود، [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} بود و سایر صحابه از آن [[سرباز]] زدند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۰ ـ ۲۹۱.</ref>.

== [[نصوص]] [[روایی]] ==

نقل اول: سعید بن منصور، ابن راهویه، [[ابن ابی شیبه]]، عبدبن [[حمید]]، [[ابن منذر]]، ابن ابی‌حاتم، [[ابن مردویه]] و [[حاکم]] همگی از امیرالمؤمنین{{ع}} نقل کرده‌اند که آن حضرت فرمود: {{متن حدیث|ان فی کتاب الله آیة ما عمل بها احد قبلی و لایعمل بها احد بعدی: آیة النجوی {{متن قرآن|ا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً}} کان عندی دینار فبعته بعشرة دراهم فکنت کلما ناجیت النبی{{صل}} [[قدمت]] بین یدی درهما. ثم نسخت فلم یعمل بها [[احد]]، فنزلت {{متن قرآن|ءأشفقتم أن تقدموا بین یدی نجواکم صدقات}}}}. «همانا در [[کتاب خدا]] آیه‌ای است که احدی پیش از من بدان عمل نکرده و احدی پس از من هم بدان عمل نکرده است و آن [[آیه]] نجواست که می‌فرماید: {{متن قرآن|یا ایها الذین ءامنوا اذا ناجیتم الرسول فقدموا بین یدی نجواکم صدقة}}؛ من یک دینار داشتم که آن را به ده درهم تبدیل کردم. پس هر گاه با [[پیامبر]]{{صل}} گفتگوی خصوصی داشتم پیش از آن یک درهم [[صدقه]] می‌دادم تا اینکه این [[آیه نسخ]] شد و احدی به آن عمل نکرد. ان گاه این آیه نازل شد که می‌فرماید: {{متن قرآن|ءأشفقتم أن تقدموا بین یدی نجواکم صدقات}}<ref>سیوطی، الالدر المنثور، ج۶، ص۱۸۵؛ [[فتح القدیر]]، ج۵، ص۱۹۱؛ [[تفسیر]] [[آلوسی]]، ج۲۸، ص۳۱؛ [[مناقب]] [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} و ما نزل من القرآن فی علی{{ع}}، ص۳۳۲، ش۵۵۶؛ [[تفسیر طبری]]، ج۲۸، ص۲۷؛ تفسیر [[ثعلبی]]، ج۹، ص۲۶۱ ـ ۲۶۲؛ [[اسباب النزول]]، ص۲۷۶؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۱۹، ش۹۶۰ و ص۳۲۰، ش۹۶۱ و ۹۶۲ و ص۳۲۱، ش۹۶۳؛ تفسیر النسفی، ج۴، ص۲۲۶؛ [[الکشاف]] عن حقائق التنزیل، ج۴، ص۷۶؛ تفسیر رازی، ج۲۹، ص۲۷۱؛ تفسیر [[قرطبی]]، ج۱۷، ص۳۰۲ و منابع دیگر.</ref>.

نقل دوم: در [[روایت]] دیگری از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نقل شده است که فرمودند: {{متن حدیث|لما نزلت: {{متن قرآن|یا ایها الذین ءامنوا اذا ناجیتم الرسول فقدموا بین یدی نجواکم صدقة...}} قال النبی{{صل}}: «ما تری، دینارا؟» قلت: لایطیقونه قال: فنصف دینار قلت لایطیقونه، قال: فکم؟ قلت: شعیرة، قال: انک لزهید، قال: فنزلت: {{متن قرآن|ءأشفقتم أن تقدموا بین یدی نجواکم صدقات}} قال: فبی خفف [[الله]] عن هذه الامة}}؛ «هنگامی که این آیه نازل شد: {{متن قرآن|یا ایها الذین ءامنوا اذا ناجیتم الرسول فقدموا بین یدی نجواکم صدقة...}}، [[پیامبر اکرم]]{{صل}} به من فرمودند: نظر تو درباره اینکه یک دینار را به عنوان صدقه مقرر کنیم، چیست؟ گفتم: [[مردم]] [[طاقت]] نمی‌آورند. فرمود: نیم دینار چطور؟ عرض کردم: طاقت نمی‌آورند. فرمود: پس چقدر باشد؟ گفتم: یک مشت جو. فرمود: همانا تو کم گفتی. امیرالمؤمنین{{ع}} فرمود: پس این آیه نازل شد: {{متن قرآن|ءأشفقتم أن تقدموا بین یدی نجواکم صدقات}} آن حضرت فرمودند: آنگته [[خداوند]] به واسطه من به این [[امت]] [[تخفیف]] داد [و آن [[حکم]] را [[نسخ]] کرد]»<ref>سیوطی، الدرالمنثور، ج۶، ص۱۸۵؛ لباب النقول، ص۱۹۰؛ فتح القدیر، ج۵، ص۱۹۱؛ ترمذی، سنن، ج۵، ص۸۰ ـ ۸۱، ش۳۳۵۵؛ فتح الباری، ج۱۳، ص۲۸۳؛ صحیح ابن حبان، ج۱۵، ص۳۹۰؛ کنزالعمال، ج۲، ص۵۲۱، ش۴۶۵۲؛ تفسیر الطبری، ج۲۸، ص۲۸، ش۲۶۱۷۳؛ حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۱۶، ش۹۵۵ و ص۳۱۷، ش۹۵۷؛ تفسیر البغوی، ج۴، ص۳۱۱؛ تفسیر قرطبی، ج۱۷، ص۳۰۲ و منابع دیگر.</ref>.  

[[سیوطی]] این [[حدیث]] را از [[ابن ابی شیبه]]، [[عبد بن حمید]]، [[ترمذی]]، أبویعلی، [[ابن جریر]]، [[ابن منذر]]، [[ابن مردویه]] و نحّاس [[روایت]] کرده و یادآور می‌شود که ترمذی سند آن را [[نیکو]] دانسته است<ref>ر.ک: لباب النقول، ص۱۹۰.</ref>.

نقل سوم: عبدالرزاق، عبد بن حمید، ابن منذر، [[ابن أبی حاتم]] و ابن مردویه [[حدیثی]] از [[امیرالمؤمنین]]{{ع{}} نقل کرده‌اند که فرمود: {{متن حدیث|ما عمل بها أحد غیری حتی نسخت و ما کنت الا ساعة یعنی آیة النجوی}}؛ هیچ کس غیر از من به [[آیه نجوا]] عمل نکرد و [[زمان]] کوتاهی نگذشت که این [[آیه نسخ]] شد<ref>الدرالمنثور، ج۶، ص۱۸۶؛ [[فتح القدیر]]، ج۵، ۱۹۱؛ [[مناقب]] [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} و ما نزل من القرآن فی علی{{ع}}، ص۳۳۲، ش۵۵۵.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۰ ـ ۲۹۲.</ref>

=== [[روایت]] [[ابن عباس]] ===

یکی از [[راویان]] این روایت ابن عباس است.

# نقل اول: [[سیوطی]] ذیل [[آیه]] مذکور به سند خود و به نقل از ابن عباس می‌نویسد: {{متن حدیث|اخرج ابن المنذر و ابن ابی‌حاتم، عن ابن عباس فی قوله: {{متن قرآن|اذ ناجیتم الرسول...}}، قال: ان المسلمین اکثروا المسائل علی [[رسول الله]]{{صل}} حتی شقوا علیه فأراد [[الله]] أن یخفّف عن نبیه{{صل}} فلما قال ذلک: امتنع کثیر من [[الناس]] و کفوّا عن المسألة فأنزل الله بعد هذا {{متن قرآن|ءأشفقتم}}، فوسّع الله علیهم و لم یضیّق}}؛ «[[ابن منذر]]، [[ابن ابی‌حاتم]] و [[ابن مردویه]] از ابن عباس نقل کرده‌اند که درباره [[آیه شریفه]] {{متن قرآن|اذ ناجیتم الرسول...}}، گفت: [[پرسش]] [[مسلمانان]] از [[رسول خدا]]{{صل}} زیاد شد به طوری که ایشان به [[زحمت]] افتادند؛ از این رو [[خداوند متعال]] خواست که به پیامبرش [[تخفیف]] دهد به همین روی این آیه را نازل فرمود ولی بسیاری از [[مردم]] از عمل به آن امتناع ورزیدند و از ذکر مسائل خویش خودداری کردند؛ لذا [[خداوند]] پس از آیه {{متن قرآن|ءأشفقتم}}، را نازل کرد و بر آنان آسان گرفت و عرصه را فراخ ساخت و تنگ نگرفت<ref>سیوطی، الالدر المنثور، ج۶، ص۱۸۶؛ تفسیر القرآن العظیم، ج۱۰، ص۳۳۴۴، ش۱۸۸۴۸؛ تفسیر الطبری، ج۲۸، ص۲۸، ش۲۶۱۷۲؛ تفسیر ابن کثیر، ج۴، ص۳۵۰؛ فتح القدیر، ج۵، ص۱۹۱.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۲ ـ ۲۹۳.</ref>

 

# نقل دوم: [[حاکم حسکانی]] در شواهد التنزیل به نقل از ابن عباس می‌نویسد: «به ما خبر رسید که مردی از [[اصحاب رسول خدا]]{{صل}} که نخستین عمل کننده به این [[فرمان الهی]] بود یعنی [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} در مقابل ده سخن که با رسول خدا{{صل}} [[گفتگو]] کرد، یک دینار [[صدقه]] داد اما سایرین این دستور را عمل نکردند و با اینکه دوری از رسول خدا{{صل}} و [[کلام]] آن حضرت برای آنان سخت بود ولی از پرداخت صدقه [[بخل]] ورزیدند»<ref>حسکانی، حاکم، شواهد التنزیل، ج۲۲، ص۳۲۲.</ref>.

 

در این روایت تصریح شده است که تنها [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} [[امر خداوند]] را [[امتثال]] کرده‌اند و سایر [[صحابه]] از عمل به [[دستور خدا]] [[سرباز]] زدند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۸.</ref>

 

# نقل دوم: سعید بن منصور نیز از مجاهد نقل کرده است که گفت: {{متن حدیث|کان من ناجی النبی{{صل}} [[تصدّق]] بدینار و کان أول من صنع ذلک علی بن ابیطالب ثم نزلت الرخصة: {{متن قرآن|فأذ لم تفعلوا و تاب الله علیکم}}}}؛ «هر کس با پیامبر رازگویی می‌کرد، باید یک دینار صدقه می‌داد و نخستین کسی که این کار را انجام داد علی بن ابیطالب{{ع}} بود. آنگاه آیه رخصت نازل شد که می‌فرمود: {{متن قرآن|فأذ لم تفعلوا و تاب الله علیکم}}}}»<ref>سیوطی، الدرالمنثور، ج۶، ص۱۸۵؛ سیوطی، الخصائص الکبری، ج۲، ص۱۹۹؛ سبل الهدی و الرشاد، ج۱۰، ص۳۱۲؛ فتح الباری، ج۱۱، ص۶۸، عمدة القاری، ج۲۲، ص۲۶۷ ـ ۲۶۸؛ شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۲۲، ش۹۶۵.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۴ ـ ۲۹۵.</ref>

 

ابن ابی‌حاتم از [[مقاتل]] چنین روایت کرده که وی گفت: {{عربی|إن الاغنیاء کانوایأتون النبی{{صل}} فیکثرون مناجاته و یغلبون الفقراء علی المجالس حتی کره النبی{{صل}} طول جلوسهم و مناجاتهم فأمر [[الله]] بالصدقة عند المناجاة فأما [[اهل]] العسرة فلم یجدوا شیئا و کان ذلک [[عشر]] لیال و اما [[أهل]] المیسرة فمنع بعضهم ماله و [[حبس]] نفسه الا طوائف منهم جعلوا یقدمون الصدقة بین یدی النجوی و یزعمون أنه لم یفعل ذلک غیر [[رجل]] من المهاجرین من [[أهل]] [[بدر]] فأنزل [[الله]] {{متن قرآن|ءأشفقتم}}، الآیة}}؛ «همانا [[ثروتمندان]] نزد [[پیامبر]] می‌آمدند و [[رازگویی]] آنان با ایشان زیاد می‌شد و [[فقرا]] از این امر باز می‌ماندند تا اینکه طولانی شدن جلساتشان بر پیامبر{{صل}} ناخوشایند شد از این رو [[خداوند]] دستور داد تا به هنگام رازگویی با آن حضرت، [[صدقه]] دهند اما از سویی تنگدستان چیزی برای صدقه دادن نمی‌یافتند و از سوی دیگر متمولان از دادن صدقه [[پرهیز]] می‌کردند و برخی دیگر هم از حضور نزد پیامبر خودداری می‌کردند جز گروهی از آنان که پیش از هر رازگویی، صدقه می‌دادند. این موضوع ده شب طول کشید و کمان می‌رود که این کار را کسی انجام نمی‌داد جز مردی از [[مهاجران]] [[اهل]] بدر پس خداوند این [[آیه]] را نازل کرد: {{متن قرآن|ءأشفقتم}}»<ref>سیوطی، الدرالمنثور، ج۶، ص۱۸۵.</ref>.

 

لازم به ذکر است که [[مقاتل]] به دلیل [[بغض]] و کینه‌ای که از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} دارد، به جای نام بردن از آن حضرت از تعبیر مردی از مهاجران اهل بدر استفاده می‌کند<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۵ ـ ۲۹۶.</ref>.

 

 

 

این [[حدیث]] از سویی بیانگر [[بخل]] ورزیدن [[صحابه رسول خدا]]{{صل}} است و از سویی دیگر [[بررسی سند]] آن ضرورتی ندارد زیرا اسانید [[روایات]] بیانگر [[بخل]] و ممانعت [[صحابه]] از پرداخت [[صدقه]] هستند و تنها کسی که به این [[امر الهی]] عمل کرده است، را [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} دانسته‌اند. [[حاکم]] [[نیشابوری]] سند برخی از این روایات را تصحیح کرده است و [[ترمذی]] نیز به صراحت این [[حدیث]] را حسن معرفی کرده و در صحیح خود آورده است.[[ حدیث]] پژوهان و [[مفسران]] دیگر نیز این گونه روایات را بدون خدشه در سند ذکر کرده‌اند از این رو به [[تصحیح روایت]] [[سعد بن ابی‌وقاص]] نیازی نیست<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۶ ـ ۲۹۷.</ref>.

 

عبد [[حمید]] از [[سلمة بن کهیل]] آورده است که در ذیل [[آیه]] {{متن قرآن| یا أیها الذین ءامنوا إذا ناجیتم الرسول...}} گفت: نخستین کسی که به این امر الهی عمل کرد، علی{{ع}} بود، سپس این [[آیه نسخ]] شد<ref>سیوطی، الدر المنثور، ج۶، ص۱۸۵ ـ ۱۸۶.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۷.</ref>

 

در روایتی به نقل از ابوایوب انصاری آمده که گفت: «این آیه درباره علی{{ع}} نازل شده است {{متن قرآن|یا أیها الذین ءامنوا إذا ناجیتم الرسول فقدموا بین یدی نجواکم صدقة}}، همانا علی{{ع}} ده بار [پس از [[نزول آیه]]] با [[رسول خدا]]{{صل}} گفتگوی خصوصی داشت و در هر [[رازگویی]] یک دینار صدقه داد»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۲۴، ش۹۶۶.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۹.</ref>

 

 

این حدیث بیانگر [[اعتراض]] برخی صحابه به رسول خدا{{صل}} است ولی نام معترضان در ان ذکر نشده است اما در [[حدیثی]] دیگر از [[جابر بن عبدالله انصاری]]، نام معترضان هم مشخص شده است. در این [[روایت]] آمده است که جابر گفت: «[[رسول خدا]] در [[غزوه طائف]] با علی{{ع}} [[رازگویی]] کرد و گفتگوی ایشان طولانی شد. آنگاه [[ابوبکر]] و عمر به ایشان گفتند: رازگویی با علی{{ع}} را طول دادی! [[رسول خدا]]{{صل}} هم فرمودند: من با او رازگویی نمی‌کردم بلکه [[خداوند]] با او رازگویی می‌کرد»<ref>شواهد التنزیل، ج۲، ص۳۲۴، ش۹۶۸.</ref>.<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۲۹۹ ـ ۳۰۰.</ref>

=== [[راویان احادیث]] [[شأن نزول آیه]] ===

حدیث [[تصدّق]] امیرالمؤمنین{{ع}} و رازگویی آن حضرت با [[رسول اکرم]]{{صل}} توسط بسیاری از صحابه و [[تابعین]] [[روایت]] شده و در اعصار مختلف نیز حدیث‌پژوهان و [[راویان]] مشهور سنّی به نقل آن پرداخته‌اند. نام برخی از راویان این حدیث عبارت است از:

# امیرالمؤمنین{{ع}}؛

# [[عبدالله بن عمر]].

برخی [[مفسران]] مشهور [[تابعین]] نیز که به ذکر این [[حدیث]] پرداخته‌اند عبارت‌اند از:

# [[مجاهد]]؛

# [[مقاتل]].

==== [[محدثان اهل سنت]] ====

اما از میان [[راویان]] مشهور [[اهل سنت]] در دوره‌های مختلف نیز می‌توان به افراد زیر اشاره نمود:

# [[سلمة بن کهیل]] (متوفای ۱۲۱ه)؛

# [[علی بن احمد]] واحدی (م۴۶۸)؛

# [[حاکم حسکانی]] (م۴۷۰)؛

# محی السنة [[بغوی]] (م۵۱۶)؛

# شهاب الدین [[آلوسی]] (م۱۲۷۰)<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۰۳ ـ ۳۰۵.</ref>.

== مناقشات عامه ==

=== مناقشات [[قاضی عبدالجبار معتزلی]] ===

[[قاضی عبدالجبار]] مدعی است که [[آیه نجوا]] را نمی‌توان فضیلتی اختصاصی برای امیرالمؤمنین{{ع}} شمرد؛ زیرا احتمالا سایر [[صحابه]] [[زمان]] کافی برای [[امتثال امر الهی]] نداشته‌اند. وی می‌گوید: «این [که تنها امیرالمؤمنین{{ع}} امر خدا در آیه نجوا را امتنثال کرده است] بر [[فضیلت]] اختصاصی برای [[امیرالمؤمنین]] و عدم فضیلتبزرگان [[اصحاب]] دلالت ندارد؛ چراکه شاید [[وقت]] برای عمل به این [[واجب]] [[توسعه]] نداشته تا دیگر [[صحابه]] بدان عمل کنند<ref>تفسیر النیسابوری، ج۷، ص۱۴۳.</ref>.

 

 

==== نقد و بررسی سخن قاضی عبدالجبار ====

# این ادعا با سخن [[ابن عمر]] مخالف است که [[علی بن ابیطالب]]{{ع}} سه ویژگی داشت که اگر یکی از آنها برای من بود از تمامی نعمت‌های [[دنیوی]] برای من [[دوست]] داشتنی‌تر بود:... و [[آیه نجوا]]».

# نزد همه مسلّم است که نسخ [[حکم]] پس از عمل به آن معنا پیدا می‌کند و این نسخ که حکمی بیاید و پیش از آنکه کسی برای امتثال آن [[فرصت]] پیدا کند، نسخ شود، سخنی بی‌معنا و [[باطل]] است. افزون بر آنکه اگر زمان این [[فریضه]] به قدری تنگ بوده که اکابر صحابه فرصت امتثال آن را نداشتند، پس این فرصت پگونه برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} فراهم بوده است؟ این در حالی است که قاضی عبدالجبار می‌نویسد: «و آنچه نقل شده است که برای [[نجوا با پیامبر]]{{صل}} [[صدقه]] می‌داد و در پردازش [[لشکر]] در بسیاری از اوقات در تحصیل آنچه [[پیامبر]]. پس به تحقیق از کارکردن [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} برای [[یهودی]] [[روایت]] شده آن گاه که می‌دانست که پیامبر به [[پول]] نیازمند است»<ref>المغنی ج۲۰، ص۱۴۳.</ref>.

 

اگر سبب عدم امتثال[[ حکم]] از سوی بزرگان [[قوم]] تنگی فرصت بوده است، پس چرا [[خداوند]] با تعبیر {{متن قرآن|ءأشفقتم}} و ملامت و [[مذمت]] آنان این حکم را نسخ کرده است؟ و اگر صحابه به دلیل کمی [[وقت]] این فریضه را ترک کرده‌اند و در ترک آن معذور بوده‌اند؛ پس چرا [[ابن عباس]] به صراحت می‌گوید: {{عربی|لکنّ القوم بخلوا}} لیکن قوم [[بخل]] ورزیدند! این نکته هم درخور توجه است که [[صدقه دادن]] به [[فقرا]] امری [[پسندیده]] است و [[وجوب]] آن برای [[رازگویی]] با [[پیامبر اکرم]]{{صل}}[[ حکمت]] دارد و بر اساس آنچه در متون و منابع مهتبر نزد سنیان آمده [[حکمت]] [[جعل]] این [[حکم]] تخفیفی برای [[رسول خدا]]{{صل}} و ایجاد فرصتی برای [[فقرا]] بوده است. حال سؤال این است که چرا امری [[پسندیده]] و [[حکیمانه]] به فاصله اندکی پس از [[جعل]] از سوی [[خداوند]] [[نسخ]] شده است؟ پاسخ به این سؤال به روشنی در [[روایت]] [[ابن عباس]] بیان شده است یعنی سبب نسخ [[حکم]]، [[بخل]] ورزیدن بزرگان [[صحابه]] بوده است. البته با صرف نظر از همه اینها باید توجه داشت که با طرح احتمال، شاید و لعل هرگز نمی‌توان استدلالی، محکم و مستند به [[قرآن]] و [[سنت]] را مخدوش کرد<ref>میلانی، سیدعلی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۰۹ ـ ۳۱۱.</ref>.

 

[[مرحوم علامه حلی]] در [[منهاج الکرامه]] می‌نویسد: «[[برهان]] هجدهم بر [[امامت امیرالمؤمنین]]{{ع}} [[آیه شریفه]]: {{متن قرآن|یا أیها الذین ءامنوا إذا ناجیتم الرسول...}} است که از طریق [[حافظ ابونعیم]] به نقل از ابن عباس روایت شده که گفت: خداوند [[سخن گفتن]] با [[رسول خدا]]{{صل}} را [[حرام]] کرد مگر اینکه پیش از آن [[صدقه]] داده شود و ][[اصحاب پیامبر]][ [[بخل]] ورزیدند که پیش از سخن گفتن با ایشان صدقه بدهند در حالی که علی{{ع}} صدقه داد و احدی از [[مسلمانان]] غیر از او این کار را نکرد. از [[تفسیر]] [[ثعلبی]] نیز نقل شده که [[ابن عمر]] گفت: برای علی{{ع}} سه ویژگی بود که اگر یکی از آنها را من داشتم از تمام نعمت‌های [[دنیوی]] برایم [[دوست]] داشتنی‌تر بود:[[ ازدواج]] با [[فاطمه]]{{س}}، [[اعطای پرچم]] به او در [[روز خیبر]] و [[آیه نجوا]]. [[رزین]] عبدری در کتاب جمع بین الصحاح الستة از علی{{ع}} روایت کرده است که فرمود: آیا غیر از من کسی به این [[آیه]] عمل کرده است؟ [[خدای تعالی]] به واسطه من به این [[امت]] [[تخفیف]] داده است و این بر [[افضلیت امیرالمؤمنین]]{{ع}} از سایر صحابه دلالت می‌کند پس او بر [[امامت]] سزاوارتر است»<ref>منهاج الکرامة، ص۱۲۹ ـ ۱۳۰.</ref>.

 

 

 

 

 

 

ابن تیمیه در اینجا درازگویی کرده و به جای پرداختن به اصل بحث، [[روایات]] فراوانی را از منابع سنیان درباره [[فضایل]] ابوبکر آورده است که هیچکدام در [[مقام]] [[جدال]] و مناظره [[ارزش]] و اعتباری ندارند. وی [[اعتراف]] می‌کند که [[صدقه دادن]] قبل از [[رازگویی]] برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}}[[ ثابت]] است و این امر اختصاص به آن حضرت دارد. وی ادعا می‌کند که تنها آن حضرت به [[امر خدا]] در [[آیه نجوا]] عمل کرده است. اما صدقه دادن [[واجب]] نبوده بلکه [[وجوب]] ان برای رازگویی با [[پیامبر]] است و حال آنکه خود رازگویی با پیامبر وجوبی ندارد و هر کس رازگویی نکند، لازم نیست [[صدقه]] بدهد و ترک صدقه و رازگویی نیز مستلزم ملامت او نیست.

 

 

 

 

 

در [[سراج]] [[المنیر]] هم آمده است «[[ظاهر آیه]] دلالت می‌کند که پرداخت صدقه واجب بوده است؛ زیرا امر برای وجوب است و ادامه آیه نیز بر این مطلب تأکید می‌کند: {{متن قرآن|فإن لم تجدوا فإنّ الله غفور رحیم}}»<ref>تفسیر سراج المنیر، ج۱، ص۴۵۶۲؛ رازی، فخرالدین، تفسیر رازی، ج۲۹، ص۲۷۱.</ref>.

 

 

# با احتمالات هرگز نمی‌توان در [[استدلال]] محکم و متقن خدشه کرد و این بهانه جویی‌ها کارساز نیستند. به وضوح روشن است که در اینجا عدم حضور خلفا دلیل عمل نکردنشان به [[امر الهی]] نیست بلکه بر اساس آیه و [[روایات تفسیری]] ذیل آن، آنچه سبب عدم [[امتثال امر الهی]] از سوی سایر [[صحابه]] شده، [[بخل]] آنان بوده است.

ابن تیمیه سپس [[روایات]] زیادی از [[منابع اهل سنت]] در [[اثبات]] فضیلت ابوبکر نقل کرده است اما بیشتر این [[احادیث]] از [[ابوهریره]] است که امروزه [[جعل حدیث]] از سوی وی برای همگان آشکار است و او در میان [[حدیث]] پژوهان [[سنی]] نیز [[آبرویی]] ندارد. برخی از آن [[احادیث]] نیز چنان [[رسوا]] هستند که [[فخر رازی]] نیز مجبور به [[تکذیب]] انها شده است. به هر حال صرفنظر از [[کذب]] و [[باطل]] بودن این احادیث باز هم با استناد به آنها هرگز نمی‌توان در [[کلام شیعه]] خدشه کرد زیرا این احادیث مورد قبول [[شیعیان]] نیستند و در [[مقام]] [[مناظره]] باید به چیزی استناد کرد که طرف مقابل ملزم به پذیرش آن باشد<ref>میلانی، سیدعلی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۱۲ ـ ۳۲۸.</ref>.

=== مناقشات [[فخر رازی]] ===

فخررازی برای توجیه کار [[خلفا]] مجبور شده است که کار [[خداوند]] را تخطئه و [[حکم خدا]] را به [[صدقه دادن]] رد کند. وی در ذیل [[آیه نجوا]] می‌نویسد: «از علی{{ع}} [[روایت]] شده که فرمود: همانا در [[کتاب خدا]] آیه‌ای وجود دارد که احدی پیش از من به آن عمل نکرده است و احدی پس از من هم به آن عمل نمی‌کند. من یک دینار داشتم و ان را به ده درهم تبدیل کردم پس هرگاه که با [[رسول خدا]] [[رازگویی]] می‌کردم پیش از هر [[نجوا]] یک درهم می‌دادم. سپس [[آیه نسخ]] شد و احدی به آن عمل نکرد» از [[ابن جریج]]، کلبی و عطا از [[ابن عباس]] هم روایت شده که [[صحابه]] از رازگویی [[نهی]] شدند مگر اینکه [[صدقه]] بدهند. پس احدی رازگویی نکرد غیر از علی{{ع}} که یک دینار صدقه می‌داد. آنگاه بود که [[رخصت]] ]در [[آیه]] بعدی[ نازل شد. [[قاضی عبدالجبار]] می‌گوید: در [[روایات]] فراوان است که او ][[امیرالمؤمنین]]{{ع}}[ به [[تنهایی]] پیش از رازگویی صدقه پرداخت کرده است. سپس [[نسخ]] وارد شد و اگر چه روایت شده که بزرگان [[قوم]] [[وقت]] نکرده و این کار را انجام ندادند، اما اگر چنانچه ثابت شود که این کار به او ]یعنی امیرالمؤمنین{{ع}}[ اختصاص داشته است ]باز هم نقصی بر صحابه نیست[؛ چراکه وقت برای این کار [[توسعه]] نداشته است و الا شبهه‌ای نیست که بزرگان صحابه از چنین امری خودداری نمی‌کردند. من می‌گویم بر فرض اینکه شرافتمندان صحابه وقت یافتند و این کار را نکردند، باز هم این موضوع موجب [[طعن]] آنان نمی‌شود و اقدام به این کار از اموری است که [[فقیران]] را دلتنگ می‌کند زیرا آنها [[قادر]] به چنین کاری نیستند پس قلبشان تنگ می‌شود و [[قلب]] ثروتنمند نیز انیسی نمی‌یابد از این رو اگر [[ثروتمند]] این کار را انجام ندهد و غیر او این کار را بکند، این فعل سبب طعن کسی می‌شود که آن را انجام نداده است پس این فعل وقتی سبب [[اندوه]] [[فقرا]] و [[تنهایی]] [[ثروتمندان]] می‌شود، در ترک آن ضرر زیادی وجود نخواهد داشت؛ چراکه آنچه سبب [[الفت]] است بر آنچه سبب دوری و تنهایی است [[اولویت]] دارد. همچنین این [[رازگویی]] در زمره عبادت‌های [[واجب]] و حتی [[مستحب]] نبوده است و بیان کردیم که [[اصحاب]] به این [[صدقه دادن]] [[تکلیف]] شدند تا این رازگویی را ترک کنند و اگر [[عمل ]]شایسته ترکِ این [[رازگویی]] باشد، ترک آن سبب [[طعن]] نمی‌شود. اما اینکه می‌فرماید: {{متن قرآن|و تاب الله علیکم}} در [[آیه]] نیامده است که [[خداوند]] به خاطر این کوتاهی [[توبه]] آنان را می‌پذیرد، بلکه احتمال می‌رود معنا چنین نباشد که اگر شما توبه کننده و بازگشت کننده به سوی [[خداوند سبحان]] باشید و [[نماز]] را اقامه کنید و [[زکات]] را بپردازید پس این [[تکلیف]] به تحقیق برای شما کافی است»<ref>رازی، فخرالدین، مفاتیح الغیب، ج۲۹، ص۲۷۱-۲۷۳.</ref>.

==== نقد و بررسی اشکالات [[فخر رازی]] ====

در پاسخ به این سخنان [[باطل]] باید گفت: ادعای رازی به معنای [[اعتراض]] به [[امر خداوند]] و رد آن است زیرا وی [[امر خدا]] را در [[آیه نجوا]] موجب به تنگ آمدن [[قلب]] [[فقرا]] و سبب از دست رفتن انیس [[اغنیا]] دانسته است. به عبارت دیگر خداوند سبحان با [[علم]] به این که [[حکم]] او چنین آثاری دارد ان را وضع کرده است، اما -نعوذ بالله- [[صحابه]] [[اشتباه]] بودن و آثار منفی این حکم را فهمیده‌اند و به آن عمل نکرده‌اند. ملاحظه کنید که [[تعصب]]،[[ انسان]] را به چه سخنانی وامی‌دارد و یک [[اندیشمند]] برای [[دفاع]] از [[پیشوایان]] خود آنچه را که به ارعان همگان فضیلتی اختصاصی برای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} است را به عنوان طعنی برای آن حضرت جلوه می‌دهد؛ او در حالی [[صدقه دادن]] امیرالمؤمنین{{ع}} را طعنی برای حضرت تلقی می‌کند که [[ابن عمر]][[ آرزو]] می‌کرد این ویژگی برای او باشد. حتی افراد متعصبی همچون ابن [[روزبهان]] هم به [[فضیلت]] بودن آن [[اعتراف]] کرده‌اند. ابن روزبهان می‌نویسد: حرفی نیست که این از جمله [[فضائل امیرالمؤمنین]]{{ع}} است که زبان‌ها از احاطه بر آن عاجزند<ref>دلائل الصدق، ج۵، ص۳۰؛ شرح احقاق الحق، ج۳، ص۱۴۰.</ref>.

عملی که به امضای [[خدا]] و رسولش رسیده است. امیرالمؤمنین{{ع}} بر آن [[مباهات]] می‌کند و [[احادیث]] فراوان با اسانید معتبر، آن را فضیلتی برای آن حضرت برمی‌شمارند و بیانگر [[مذمت]] و ملامت ترک کنندگان آن از سوی [[خداوند]] هستند. آن گاه چنین عملی صرفا به خاطر [[بغض]] نسبت به [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} و از سر [[تعصب]]، [[طعن]] بر آن حضرت تلقی شده است و [[فخر رازی]] برای پیشبرد اغراض متعصبانه خود و [[دفاع]] از پیشوایانش، [[قرآن]] را نیز به [[رأی]] خود [[تفسیر]] کرده است. در حالی که [[رسول خدا]]{{صل}} از این کار [[نهی]] کرده و [[تذکر]] داده که مجازاتآن [[آتش جهنم]] است.

این سخنان [[فخر]] چنان آشکارا [[باطل]] است و [[دشمنی]] و [[تعصب]] در ان چنان پیداست که [[نظام]] الدین [[اعرج]] [[نیشابوری]] علی‌رغم [[تبعیت]] از [[فخر رازی]] در تفسیرش می‌گوید: «این [[کلام]] فخر از تعصب خالی نیست و بر چه اساسی ما ملزم هستیم [[مفضول]] بودن علی{{ع}} را در همه [[خصلت‌ها]][[ ثابت]] کنیم؟ و چرا حصول فضیلتی که در غیر او از ابزرگان [[صحابه]] یافت نمی‌شود، برای او جایز نباشد؟ به تحقیق از [[ابن عمر]] [[روایت]] شده است که علی{{ع}} سه ویژگی داشت که اگر یکی از انها برای من بود از تمام نعمت‌های [[دنیوی]] برای من [[دوست]] داشتنی‌تر بود:[[ ازدواج]] او با [[فاطمه]]{{س}} و [[اعطای پرچم]] در [[روز خیبر]] به او و [[آیه نجوا]]. آیا فرد با [[انصاف]] هرگز می‌گوید که [[رازگویی]] با [[پیامبر]]{{صل}} نقیصه است؟ با اینکه در [[آیه]] سخنی از نهی از رازگویی به میان نیامده بلکه پرداخت [[صدقه]] پیش از رازگویی وارد شده است. پس هر کس به آیه عمل کند، از دو جهت برای او [[فضیلت]] حاصل می‌شود: یکی جلوگیری از بی‌توجهی و ترک برخی [[فقرا]] و دیگری محبوب بودن [[نجوا]] با رسول خدا{{صل}} که موجب [[قرب]] به ایشان و حل مسائل دشوار و مبهم می‌شود و آشکار کننده این است که [[نجوا با پیامبر]] برای نجوا کننده، دوست داشتنی‌تر از [[مال]] [[دنیا]] است»<ref>تفسیر نیشابوری، ج۷، ص۱۴۴.</ref>.<ref>میلانی، سیدعلی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۲۸-۳۳۳.</ref>

#