آیه اشتری: تفاوت میان نسخه‌ها

| مداخل مرتبط =  

| نام آیه = آیه نجوی

| نام تصویر =  

'''آیه اشتری''': {{متن قرآن|وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ}}؛ <ref>«از [[مردم]] کسی است که جانش را در مقابل به دست آوردن [[خشنودی خدا]] می‌فروشد و [[خدا]] نسبت به [[بندگان]] [[مهربان]] است»</ref>، از جمله آیاتی است که در جریان [[هجرت رسول خدا]]{{صل}} از [[مکه]] به [[مدینه]]، نازل شده است. بر اساس روایاتی که در شأن نزول این آیه، وارد شده، هنگامی که [[رسول خدا]]{{صل}} [[عزم]] [[هجرت]] [به [[مدینه]]] کرد، علیّ بن أبی‌طالب{{ع}} را برای بازگرداندن دَیْن‌ها و امانت‌هایی که نزد ایشان بود به جای خود گمارد و دستور داد شبی که به سوی [[غار]] خارج می‌شود ـ در حالی که [[مشرکان]] [[خانه]] پیامبر{{صل}} را محاصره کرده و قصد ترور آن حضرت را داشتند، در رختخواب او بخوابد. آن حضرت آن شب را در بستر رسول خدا{{صل}} خوابید؛ در این هنگام بود که این آیه نازل شد. مفسران و متکلمان شیعه با استناد به این آیه بر [[برتری]] و [[افضلیت امام علی]]{{ع}} بر دیگران استدلال کرده‌اند. روشن است که پس از اثبات افضلیت، به [[حکم عقل]]، [[امامت]] آن حضرت به راحتی قابل اثبات خواهد بود. با این وجود برخی سعی کرده‌اند تا با خدشه در [[احادیث]] دال بر افضلیت امام علی{{ع}} که در [[تفسیر]] این آیه نقل شده‌اند، دلالت آیه بر امامت آن حضرت را زیر سؤال برند لذا گاه در سند آن احادیث مناقشه کرده‌اند و گاه در دلالت آنها.

[[روایات صحیح]] و معتبری در منابع [[فریقین]] نقل شده که این [[آیه]] را در [[شأن امام علی]]{{ع}} دانسته‌اند به عنوان نمونه [[ثعلبی]] از [[علمای اهل سنت]] چنین نقل کرده که «هنگامی که [[رسول خدا]]{{صل}} [[عزم]] [[هجرت]] [به [[مدینه]]] کرد، علیّ بن أبی‌طالب{{ع}} را برای بازگرداندن دَیْن‌ها و امانت‌هایی که نزد ایشان بود به جای خود گذارد و دستور داد شبی که به سوی [[غار]] خارج شد ـ در حالی که [[مشرکان]] [[خانه]] ایشان را محاصره کرده بودند ـ در رختخواب او بخوابد، از این رو رسول خدا{{صل}} به علی{{ع}} فرمود: «ای علی، خودت را به عبای [[حضرمی]] سبز رنگ من بپیچ و در رختخواب من بخواب که اگر [[خدا]] بخواهد، از سوی مشرکان [[امر]] ناخوشایندی به تو نخواهد رسید». پس علی{{ع}} نیز چنین کرد.

آن‌گاه [[خدای عزّوجلّ]] به [[جبرئیل]] و [[میکائیل]] [[وحی]] فرستاد که: «همانا من میان شما دو نفر [[اخوّت]] و [[برادری]] برقرار کردم و عُمْر یکی از شما را از دیگری طولانی‌تر ساختم؛ پس کدام یک از شما [[زندگی]] دوستش را بر خود ترجیح می‌دهد؟». آن‌گاه هر دو زندگی را برای خود [[اختیار]] کردند و [[خداوند عزّوجلّ]] به آن دو وحی کرد: «آیا شما مثل علیّ بن أبی‌طالب نیستید؟ من میان او و محمّد برادری قرار دادم، پس علی در رختخواب او خوابید و جانش را فدای او کرد و زندگی او را برخود ترجیح داد. به [[زمین]] فرود آئید و او را از دشمنانش [[محافظت]] کنید». پس آن دو فرود آمدند و جبرئیل بالای سر و میکائیل پایین پای [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} بود.[[ جبرئیل]] گفت: آفرین، احسنت! از مثل تو ای پسر [[ابوطالب]]. [[خداوند]] به تو بر [[ملائکه]] [[مباهات]] می‌کند.  

پس خداوند در حالی که رسولش به سوی [[مدینه]] در [[حرکت]] بود، [این آیه را] در [[شأن]] علیّ بن أبی‌طالب{{ع}} نازل فرمود که: {{متن قرآن|وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ}}».<ref>سید علی میلانی، جواهر الکلام، ج۵، ص۳۷۷-۳۸۰.</ref>

== مناقشات [[عامه]] ==

[[ابن تیمیه]] در برابر [[استدلال]] [[امامیه]] به [[آیه]] {{متن قرآن|وَمِنَ النَّاسِ مَن يَشْرِي نَفْسَهُ}} و [[حدیث]] ذیل آن اشکالاتی را در قالب وجوهی مطرح ساخته و می‌گوید:

 

#'''نخستین وجه'''، مطالبۀ دلیل بر صحّت این نقل است و صرف نقل این حدیث از [[ثعلبی]] و امثال او، بلکه [[روایت]] آنها [[حجّت]] نیست... و در نقل او از این‌گونه [[روایات]] [[اسرائیلیات]] و اسلامیات، مطالبی وجود دارد که [[باطل]] بودن آنها معلوم است.

#'''دومین وجه''' اینکه [[حدیثی]] که ثعلبی از این طریق آن را نقل می‌کند، به اتّفاق تمامی [[حدیث‌شناسان]] و [[سیره]] پژوهان [[دروغ]] است و در این باب به آنها ارجاع می‌دهیم.

#'''وجه سوم''': وقتی [[پیامبر]]{{صل}} و [[ابوبکر]] به [[مدینه]] [[هجرت]] می‌کردند، [[هدف]] [[مشرکان]] به‌دست آوردن علی نبود، از این رو او را در رختخواب خود گذاشت تا [[گمان]] کنند پیامبر در [[منزل]] است و به دنبال او نروند. چون صبح شد علی را یافتند و زیانکاریشان آشکار گشت و علی را اذیّت نکردند... و اگر درباره علی غرضی داشتند، وقتی او را یافتند به او تعرّض می‌کردند... پس [علی] در اینجا خود را فدای [[جان]] چه کسی کرده است‌؟ اما آن کسی که بدون تردید جانش را فدای پیامبر می‌کرد و قصد داشت با جان خود، خطر را از او دور کرده و ضرر به جای پیامبر به او برسد، ابوبکر بود. او هر گاه متوجّه خطری از عقب می‌شد، در پشت سر پیامبر قرار می‌گرفت، و هر گاه از جلو خطری [[احساس]] می‌کرد، از پیش روی او [[حرکت]] می‌کرد و [همین طور مستمر عقب و جلو] می‌رفت تا [از اوضاع] [[آگاهی]] یابد و هر جا خطری می‌دید [[دوست]] داشت خودش با آن روبرو شود نه پیامبر{{صل}}! و بسیاری از [[صحابه]] در [[جنگ‌ها]] جان خود را فدای پیامبر می‌کردند، از جمله کسانی که در پیش روی او به [[قتل]] رسیدند و یا کسانی که دستشان فلج شد؛ مثل [[طلحه]] بن عبیداللّه و این [[[فدا]] کردن جان] برای همه [[مؤمنان]] [[واجب]] است. پس اگر مقدّر بوده است که در [[شب هجرت]] علی جانش را [[فدا]] کند، این از فضایلی است که میان او [[صحابه]] دیگری غیر از او مشترک است؛ پس چگونه در اینجا ترسی برای علی نبوده باشد؟ هم‌چنین [[پیامبر]]{{صل}} به او گفت: «خود را به این عبای سبز من بپیچ و در آن بخواب که از میان آنان هیچ مردی به آنچه ناخوشایند توست به سوی تو نخواهد آمد»، پس به او [[وعده]] داد و [[پیامبر]] [در وعده‌ای که می‌دهد] صادق است که هیچ اتّفاق ناخوشایندی به او نمی‌رسد و [[آرامش]] او به سبب وعده پیامبر بود.

#'''چهارم''': دلائلی آشکار بر [[دروغ]] بودن این [[حدیث]] وجود دارد؛ چراکه در میان [[ملائکه]] چنین سخن باطلی که لایق آنها نیست گفته نمی‌شود و یکی از آنها گرسنه نبود تا دیگری به او با غذا [[ایثار]] کند. در اینجا نیز ترسی نبوده است که یکی از آنها دوستش را در [[تأمین امنیت]] ترجیح دهد، پس چگونه [[خداوند]] به آن دو می‌گوید: «کدام یک [[حیات]] دیگری را بر خود ترجیح می‌دهید؟». [[برادری]] میان ملائکه نیز اساسی ندارد، بلکه [[جبرئیل]] عملی مختص به خود دارد غیر از [عمل مخصوص] [[میکائیل]] و میکائیل نیز عملی دارد که مختص اوست، غیر از [عمل اختصاصی][[ جبرئیل]] و چنان که در کتب آمده است، [[وحی]] و [[یاری رساندن]] به عهدۀ جبرئیل و تقسیم [[رزق]] و [[باران]] به عهدۀ میکائیل است.

#'''پنجم''': همانا پیامبر{{صل}} با علی و غیر او برادری نمی‌کند، بلکه هر آنچه در این زمینه [[روایت]] شده همه دروغ است و [[حدیث برادری]] که در این باره روایت می‌شود ـ با وجود [[ضعیف]] و [[باطل]] بودن ـ منظور برادری پیامبر با علی در [[مدینه]] است. [[ترمذی]] آن را این‌گونه روایت کرده است، اما [[پیمان برادری]] پیامبر با علی در [[مکّه]] در هر دو صورت باطل است. هم‌چنین به اتّفاق [[حدیث‌شناسان]]، او [[جان]] خود را [[فدا]] نکرد و در [[زندگی]] [[از خود گذشتگی]] ننمود.

#'''هفتم''': این [[آیه]] در [[سوره بقره]] است و بدون هیچ اختلافی این [[سوره مدنی]] است و همانا پس از [[هجرت پیامبر]]{{صل}} به [[مدینه]] نازل شده است نه به هنگام [[هجرت]] ایشان. هم‌چنین گفته شده این [[آیه]] به هنگام هجرت [[صهیب]] و تعقیب او از سوی [[مشرکان]] نازل شده است،؛ چراکه او مالش را به آنها داد و خودش به مدینه آمد؛ به همین روی [[پیامبر]]{{صل}} گفت: «[[ابو یحیی]] در این [[معامله]] [[سود]] کرده است» و این قصّه در [[تفسیر]]، مشهور است و افراد بسیاری آن را نقل کرده‌اند و ممکن است [همین [[تفسیر]] صحیح باشد] که صهیب از [[مکّه]] به مدینه هجرت کرد.

#'''هشتم''': همانا لفظ آیه مطلق است و در آن تخصیص وجود ندارد، پس هر که جانش را برای [[طلب]] [[خشنودی خدا]]وند بفروشد، قطعا در [مراد] آیه داخل است و [[شایسته‌ترین]] افراد برای داخل شدن در مراد آیه پیامبر و دوستش [[[ابوبکر]]] هستند. پس آن دو جانشان را برای طلب خشنودی خدا فروختند و در [[راه خدا]] [[مهاجرت]] کردند و [[دشمن]] از هر سو به دنبال آنان بود.

#'''نهم''': اینکه علّامه می‌گوید: «این فضیلتی است که برای غیر او حاصل نشده، پس بر [[افضلیّت]] او دلالت می‌کند، پس او [[امام]] است». [در پاسخ] گفته می‌شود: شکّی نیست براساس کتاب، [[سنّت]] و [[اجماع]]، فضیلتی که در هجرت برای ابوبکر حاصل شده برای غیر او از [[صحابه]] حاصل نشده است؛ پس این افضلیّت برای او بدون [مشارکت] عمر، عثمان، علی و صحابه دیگر غیر از آنان ثابت است، در نتیجه او امام است. این دلیل، دلیل [[راستی]] است که دروغی در آن وجود ندارد. [[خداوند]] می‌گوید: {{متن قرآن|إِلاَّ تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُواْ ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لاَ تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا}} و نظیر این [[فضیلت]] قطعاً برای غیر ابوبکر حاصل نشده، به خلاف نگهداری از [[جان]] [پیامبر] و اگر آن صحیح باشد، بسیاری از صحابه با جان خود از پیامبر [[محافظت]] کردند و این بر هر مؤمنی [[واجب]] است و از فضیلت‌های اختصاصی برای بزرگان [[اصحاب]] به شمار نمی‌رود، در حالی که [[فضیلت]] با امور اختصاصی ثابت می‌شود نه با [[مشترکات]]. از این مطلب استفاده می‌شود احدی نقل نکرده است که علی در هنگام [[خوابیدن]] در رختخواب [[پیامبر]]{{صل}} [[اذیت]] شده است، در حالی که غیر او در [[حفاظت از پیامبر]]{{صل}} قطعا اذیّت شده‌اند؛ گاهی به واسطه ضربه دیدن، گاهی با مجروح شدن و گاهی هم با کشته شدن. پس کسی که با اذیّت شدن خود را فدای [[پیامبر]] کرده، بزرگتر از آن است که بدون اذیّت خود را فدای او ساخته است و به تحقیق [[دانشمندان]] گفته‌اند: آنچه از [[فضائل]] برای علی صحّت دارد، مشترک است و غیر او نیز در آن با او شریک‌اند، به خلاف [[صدّیق]] [[[ابوبکر]]] که بسیاری از فضائلش ـ و اکثر آنها ـ اختصاصی برای اوست و غیر از او در آنها با او [[شریک]] نیستند و این در محلّ خود به صورت مبسوط [بیان شده] است!»<ref>ابن تیمیه، منهاج السنّة: ج ۷، ص۸۱-۸۶.</ref>.<ref>سید علی میلانی، [[جواهر الکلام]]، ج۵، ص۳۸۰-۳۸۸.</ref>

 

 

باز هم [[مشاهده]] می‌شود که ابن تیمیه مطابق معمول خود، از شگرد [[نفی]] و [[انکار]] و نسبت [[جعل]] بهره جسته و از همان آغاز در صحّت [[حدیث]] تردید می‌کند و [[ثعلبی]] را به صراحت و سایر حدیث پژوهان و [[اندیشمندان]] [[سنّی]] را به تلویح ردّ می‌کند و غیر قابل [[اعتماد]] می‌شمارد. او هر بار [[تعصّب]] و [[عناد]] خود را بیش از پیش علنی می‌سازد و آشکارا به [[ستیز]] با [[حق]] می‌رود و از تناقض گویی و بی‌آبرو شدن نیز باکی ندارد. این بار [[جهل]]، عناد و تعصّب او بیشتر از پیش رخ می‌نماید و ما دوباره برای زدودن غبار از آئینه [[حقّ]] و [[حقیقت]]، به نقد آراء پوچ و متعصّبانه وی می‌پردازیم. ابن تیمیه در وجه نخست، ثعلبی را متّهم به نقل [[اسرائیلیات]] می‌کند و صرف استناد [[حدیثی]] به او را [[حجّت]] نمی‌داند. ما نیز معتقدیم که ثعلبی و دیگر [[مفسّران]]،[[ حدیث]] پژوهان، [[مورّخان]] و [[متکلّمان]] سنّی اسرائیلیات فراوانی نقل می‌کنند و [[کلام]] و نقلشان فاقد حجّیّت و بلکه فاقد [[ارزش]] و اعتبار است، اما خود سنّیان باید به احادیث موجود در منابع معتبرشان ملزم شوند والّا اگر کسی بدون هیچ مبنایی هر جا که مطلبی برخلاف میلش باشد آن را نفی و طرد کند، حقیقت هیچ گاه آشکار نمی‌شود و [[حق جویی]] معنای خود را از دست می‌دهد و مباحثات علمی بی‌ارزش می‌شوند و جهل، [[تاریکی]] و [[باطل]]، جای [[علم]]، [[روشنایی]] و حقیقت را می‌گیرد. از شیوه [[جدال]] ابن تیمیه معلوم می‌شود که او هرگز به دنبال [[شناخت]] حقّ و حقیقت نیست و همواره در غبار آلود کردن چهره حق می‌کوشد،؛ چراکه وی هرگز به موازین علمی پای بند نیست و سخنانش مبنایی مشخّص و پایه و اساس [[درستی]] ندارند<ref>سید علی میلانی، [[جواهر الکلام]]، ج۵، ص۳۸۸ ـ ۳۸۹.</ref>

 

[[خوابیدن]] [[حضرت امیرالمؤمنین]]{{ع}} در رختخواب [[رسول خدا]]{{صل}} در [[شب هجرت]] چنان مشهور است که از ضروریّات [[تاریخ اسلام]] به شمار می‌رود و هرگز نمی‌توان آن را [[انکار]] کرد و [[شیعه]] در این باره تنها به نقل [[ثعلبی]] استناد و [[احتجاج]] نمی‌کند، بلکه [[روایات]] این قضیّه را [[حافظان]] و [[حدیث]] پژوهان صاحب نام و با [[سند صحیح]] نقل کرده‌اند. در [[حدیثی]] که مشتمل بر ده منقبت و [[فضیلت]] اختصاصی برای [[امیرالمؤمنین]] است و سند آن بر اساس مبانی رجالی سنّیان به [[یقین]] صحیح و بدون اشکال است، از [[ابن‌عباس]] نقل شده است که گفت: «علی{{ع}} [[جان]] خود را فروخت، [[لباس پیامبر]]{{صل}} را پوشید و در جای او خوابید. [[ابن عباس]] گفت: [[مشرکان]] به [[رسول خدا]]{{صل}} [[سوء قصد]] داشتند؛ آن‌گاه [[ابوبکر]] آمد در حالی که علی{{ع}}[[ خواب]] بود. ابن عباس گفت: ابوبکر می‌پنداشت که او [[پیامبر]] خداست، از این‌رو گفت: ای [[پیامبر خدا]]! علی{{ع}} به وی گفت: همانا پیامبر خدا به سوی [[چاه]] میمون [[حرکت]] کرده است، پس او را دریاب. ابن عباس گفت: ابوبکر حرکت کرد و با او داخل [[غار]] شد. علی{{ع}} را رها ساخت در حالی که به او سنگ پرتاب می‌شد، چنان که به پیامبر خدا سنگ می‌زدند و علی{{ع}} به خود می‌پیچید و فریاد می‌زد و سرش را در پیراهن فرو برده بود و تا صبح بیرون نیاورد. سپس سرش را باز کرد، پس مشرکان او را [[سرزنش]] کردند و گفتند: [[دوست]] تو را با سنگ می‌زدیم، اما او ناله نمی‌کرد در حالی که تو فریاد می‌زدی و ما آن را خوش نمی‌داریم»<ref>مسند أحمد، ج۱، ص۳۳۱؛ کتاب السنّة (ابن أبی‌عاصم)، ص۵۸۹، ش۱۳۵۱؛ [[السنن الکبری ]]([[نسائی]])، ج۵، ص۱۱۲-۱۱۳، ش۸۴۰۹؛ [[خصائص أمیرالمؤمنین]] (نسائی)، ص۶۳؛ [[المعجم الکبیر]]، ج۱۲، ص۷۷-۷۸؛ المستدرک علی الصحیحین، ج۳، ص۱۳۳؛ [[البدایة والنهایة]]، ج۷، ص۳۷۴؛ [[مجمع الزوائد]]، ج۹، ص۱۱۹-۱۲۰؛ الإصابة، ج۴، ص۴۶۷؛ [[تاریخ مدینة دمشق]]، ج۴۲، ص۱۰۰ و ۱۰۲؛ الریاض النضرة فی [[مناقب]] العشرة، ج۳، ص۱۷۵؛ [[المناقب]] (خوارزمی)، ص۱۲۶؛ [[تفسیر]] [[ابن أبی حاتم]]، ج۶، ص۱۷۹۹، ش۱۰۰۳۸؛ [[شواهد التنزیل]]، ج۱، ص۱۲۵-۱۲۸؛ الدرّالمنثور، ج۳، ص۱۸۰و منابع دیگر.</ref>