بحث:عصر امام صادق: تفاوت میان نسخهها
| (۱۱ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱۰۶: | خط ۱۰۶: | ||
==نخست: مختصات و روح حاکم بر عصر == | ==نخست: مختصات و روح حاکم بر عصر == | ||
===۱. محدوده زمانی و جغرافیایی=== | ===۱. محدوده زمانی و جغرافیایی=== | ||
امام صادق | [محدوده زمانی عصر امام صادق(ع) به دو بخش کلی، یعنی] زمان قبل از امامت آن حضرت [و] زمان امامت آن حضرت [تقسیم میشود. زمان قبل از امامت] خود به دو مرحله تقسیم میشود: مرحله اوّل: زمان زندگی آن حضرت همراه با پدر بزرگوار و جدّ گرامیش بین سالهای ۸۳ تا ۹۵ ه.ق. مرحله دوّم: زندگی آن حضرت به همراه پدرش امام محمّد باقر(ع)، سالهای بین ۹۵ تا ۱۱۴ ه.ق. [همچنین مرحله امامت] نیز به دو قسم تقسیم میشود: مرحله اوّل: زمان سقوط و فروپاشی دولت اموی تا سقوط کامل آن، سالهای ۱۱۴ تا ۱۳۲ ه.ق. مرحله دوّم: زمانه ایجاد دولت عبّاسی تا زمان شهادت آن حضرت، سالهای ۱۳۲ تا ۱۴۸ ه.ق. | ||
[درباره محدوده جغرافیایی دقیق در این بخش، مطلبی در کتاب پیشوایان هدایت نیامده است.] | |||
===۲. مفهوم کلیدی عصر: دوره گذار، آشوب سیاسی، تلاطم فکری، تحرک اجتماعی=== | ===۲. مفهوم کلیدی عصر: دوره گذار، آشوب سیاسی، تلاطم فکری، تحرک اجتماعی=== | ||
[عصر آن حضرت با] زمان سقوط و فروپاشی دولت اموی [و] زمانه ایجاد دولت عبّاسی [همزمان بود. از مفاهیم کلیدی این عصر میتوان به] آن دعوای تلخ سیاسی [و] اضطراب و نابسامانی اعتقادی و سیاسی [اشاره کرد. در این دوران،] اوضاع و شرایط سیاسی که امام صادق(ع) قصد فعالیت در آن را داشتند به کلی تغییر کرده بود [و] سیاست [حاکمان] بر اساس کینههای جاهلی بنا شده و تنها در تبعید و فشار و شکنجه خلاصه میشد. [با این حال، امام توانست برای حفظ] کیان مذهب شیعه و حفظ سلامت و بالندگی گروهی از افراد صالح [کوشش نماید.] | |||
=== ۳. مهمترین ویژگیهای کلان عصر (اجمالی)=== | === ۳. مهمترین ویژگیهای کلان عصر (اجمالی)=== | ||
[از مهمترین ویژگیهای کلان این عصر، تولد در] مرحله اوج قدرت دولت اموی [است] زمانی که خلفای بنی امیه کاملا از راه راست منحرف شده و شیوه سلطنت موروثی در تمام ارکان حکومت آنان رسوخ کرده بود. [سپس این عصر با] مرحله انحطاط و سقوط دولت اموی و افول کوکب بخت آنان [ادامه یافت و به] ظهور دولت عبّاسی [انجامید.] دولتی که به سرعت دست به ستمگری و ظلم نسبت به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) زد. [در چنین عصری، امام] از نظر دینی، فکری، سیاسی و فرهنگی مرجع همه مسلمانان به شکل عام و پیروان اهل بیت(ع) به شکل خاص گردید. | |||
[در | |||
=== ۴. نیازهای اساسی دوره (چارچوب تحلیلی کل مدخل)=== | === ۴. نیازهای اساسی دوره (چارچوب تحلیلی کل مدخل)=== | ||
[جامعه اسلامی در زمان پیشوای ششم با خلأها و چالشهای متعددی مواجه بود که بررسی آنها نشاندهنده نیازهای اساسی آن روزگار است:] | |||
[نیاز نخست: | * '''[نیاز نخست: مقابله با فساد و انحرافات گسترده]:''' [فضای کلی جامعه با] مظاهر فساد و انحرافی که در عصر امام صادق(ع) همه عرصههای زندگی مردم را اشغال کرده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷) [روبرو گشت و در این مقطع] بخش اعظم جامعه اسلامی دستخوش انحراف و دوری از زندگی واقعی گردیدهاند، ارزشهای جاهلی دوباره پا به عرصه وجود نهاده و قواعد بیگانه از دین در فهم قرآن و سنت راه یافته و مضمون و جوهره آن را وارونه کرده است (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷) [و همچنین شاهد] رشد مکاتب فکری و جریانات سیاسی دور از اسلام (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷) [هستیم که نیازمند اصلاح بنیادین بود و موجب شده بود تا] اکثریت قریب به اتفاق مردم [به] کنج عزلت گزیده بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷). | ||
* '''[نیاز دوم: پر کردن خلأ علمی و معرفتی امت]:''' [به دلیل دوری مردم از معارف ناب، امام کوشید تا از طریق توسعه نهادهای علمی] جهت پر کردن خلأی که امت در آن زمان از آن رنج میبرد تلاش کرد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۶۳) [تا بتواند پاسخگوی نیازهای فکری و عقیدتی باشد.] | |||
[نیاز دوم: | * '''[نیاز سوم: ایجاد جریان اصیل و تربیت نخبگان]:''' [در برابر] جامعهای که از فساد و تباهی آکنده گردیده است مهمترین نیاز، ایجاد جریان اصیل اسلامی است (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [لذا پیشوای ششم در پی] تربیت جماعت نخبگان صالح (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [برآمد تا] این افراد را به جبهه متحدی در انجام انقلاب فکری و [همچنین] دیگرگون ساختن فساد موجود در کوتاهمدت یا درازمدت بدل کند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۳۰). | ||
[نیاز سوم: تربیت نخبگان | |||
===۵: مسئله اصلی مدخل — این دوره چه فضایی برای کنشگری امام پدید آورد؟=== | ===۵: مسئله اصلی مدخل — این دوره چه فضایی برای کنشگری امام پدید آورد؟=== | ||
در | [شرایط حاکم بر این مقطع تاریخی، بستر ویژهای را برای اقدامات پیشوای ششم شکل داد. در این مقطع] اوضاع و شرایط سیاسی که امام صادق(ع) قصد فعالیت در آن را داشتند به کلی تغییر کرده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲) [اما رویکرد حاکمیت اموی همچنان] بر اساس کینههای جاهلی بنا شده و تنها در تبعید و فشار و شکنجه خلاصه میشد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). [در چنین فضایی] یکی از علامتهای این دوره اضطراب و نابسامانی اعتقادی و سیاسی بوده (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۵) [و با وجود اینکه مردم] از ستم بنیامیه به ستوه آمده بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۵) [اما این بیداری] به حدی از قوت نرسیده بود که برای تحقق نهضت و قیام کافی باشد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۶). | ||
[در این بستر اجتماعی و سیاسی، کنشگری امام به سمت کادرسازی معطوف گشت؛ چنانکه در پاسخ به مطالبه یارانی چون سدیر برای قیام نظامی فرمودند:] اگر به تعداد این بزغالهها پیرو میداشتم، خانهنشینی بر من جایز نمیبود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [و او با شمارش آنها دریافت که تنها] هفده بزغاله میباشند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹). [این رویداد نشان داد که] قیام مسلحانه مستلزم وجود جمعیت صالحی است که مطیع آن حضرت بوده و حاضر به قربانی شدن [در راه هدف] باشند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۷۰). [بر این اساس، نوع کنشگری ایشان تغییر یافت و پیشوای ششم] از عملیات مسلحانه مستقیم بر ضد حاکمان منحرف زمان خود صرفنظر کرد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [و به جای آن، فعالیت خود را بر ساختارسازی معطوف ساخت.] | |||
==دوم: کالبدشکافی سیاسی این عصر == | |||
[ | ===۱. ویژگیهای کلان سیاست در پایان اموی و آغاز عباسی=== | ||
[امام صادق] سمبل مشروعیت مبارزهای بود که اهل بیت وحی ضد ستمگری و سرکشی دو سلسله بنی امیه و بنی عباس به راه انداخته بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). امام صادق حدود چهار دهه از عمر با برکت خویش را در حکومت بنی امیه گذراند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). [و] از همان زمان گروههای عباسی نیز به نام اهل بیت و با شعار خشنودی آل محمد شروع به فعالیت کردند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). بنی امیه پس از ظلم و بیداد سقوط کردند، امام صادق نیز از مبارزه باز خودداری فرمود و تحت تأثیر شعارهایی که بنی عباس از آنها برای نشستن در جای بنی امیه مطرح میکردند واقع نگردید (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). حکومت بنی امیه در سال ۱۳۲ ه.ق سقوط کرده و خلافت به بنی عباس منتقل گردید (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). | |||
===۲. شمهای از حاکمان و جهتگیری کلان سیاسی آنها=== | |||
[امام صادق] در مرحله اوّل با این خلفا همعصر بوده است: هشام بن عبد الملک، ولید بن یزید، یزید بن ولید [و] مروان بن محمد آخرین خلیفه از دولت بنی امیه (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). [تا در برابر آنان و] خصوصاً هشام بن عبد الملک به صورت خاص، به موضعگیری و مبارزه فکری، عقیدتی و علمی نپردازد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). امّا در مرحله دوّم، آن حضرت با سفّاح و ابو جعفر منصور از خلفای بنی عبّاس همعصر بوده است (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). امام صادق در زمان حکومت منصور عبّاسی به شهادت رسیدند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). البتّه قبل از شهادت آن حضرت، منصور ظلم و ستم بسیاری بر آن حضرت روا داشت (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). | |||
اوضاع و شرایط سیاسی که امام صادق قصد فعالیت در آن را داشتند به کلی تغییر کرده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). هشام بن عبد الملک همچنان بر سر کار بوده و سیاستش در قبال امام صادق و شیعیان او همان سیاست سابق بود که بر اساس کینههای جاهلی بنا شده و تنها در تبعید و فشار و شکنجه خلاصه میشد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). یکی از علامتهای این دوره اضطراب و نابسامانی اعتقادی و سیاسی بوده [و] امت از ستم بنی امیه به ستوه آمده بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۵). نهضت از این حیث که مورد نیاز شدید امت بود بدل به یک ضرورت اجتماعی گردیده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۶). | |||
[ | ===۳. رویدادهای مهم سیاسی و نظامی (جنگها، تغییرات مرزی، جابهجایی قدرت)=== | ||
کالبدشکافی سیاسی عصر > ۱- رویدادهای مهم سیاسی و نظامی (جنگها، تغییرات مرزی، جابهجایی قدرت) | |||
[از جمله رویدادهای مهم سیاسی و نظامی و جابهجاییهای بزرگ قدرت در این دوره، زوال حکومت بنیامیه بود که با] جنگ با مروان بن محمّد بن مروان [آغاز شد] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). [او] آخرین خلیفه از دولت بنی امیه [بود] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). [نیروهای مخالف، مروان را] در مصر [یافته و] به بدترین وجهی در آنجا به قتل رساندند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). | |||
[در مسیر این تغییرات بنیادین سیاسی،] پیشاهنگ این دعوتکنندگان و فعّالترین و زیرکترین آنان، ابو مسلم خراسانی بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۶۳). [با این اقدامات و فروپاشی کامل خلافت اموی، زمینه برای تثبیت قدرت] ابو العبّاس سفّاح و ابو جعفر منصور [فراهم گردید و دوران جدیدی در حیات سیاسی جامعه اسلامی آغاز شد] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). | |||
== | ===۴. قیامها، شورشها و پیامدهای آنها (علوی و غیرعلوی)=== | ||
[عصر امام صادق شاهد مجموعهای متراکم از قیامها و درگیریهای مختلف بود. در بخش قیامهای غیرعلوی و تحرکات نظامی برای براندازی امویان،] اعلام قیام ابو مسلم خراسانی در خراسان [نقش محوری داشت که در پی آن] خلیفه اموی مروان، ابراهیم امام را دستگیر کرده و به قتل رسانید (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). | |||
[در بخش قیامهای علوی که پیامدهای ناگواری برای شیعیان داشت، یکی از مهمترین رویدادها] کشتن زید بن علی و به دار کشیدن و آتش زدن پیکر شریفش [بود] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). [در کنار این، قیامهای شاخه حسنی نیز شکل گرفت که از بارزترین آنها] قیام محمد بن عبدالله [معروف به] صاحب نفس زکیه (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۲۹) [و همچنین تحرکات مرتبط با] محمد نفس زکیه و برادرش ابراهیم [بود که فضای امنیتی شدیدی را بر جامعه تحمیل کرد] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). | |||
===۵. مشکلات و بحرانهای سیاسی عصر (ناکارآمدی، ظلم کارگزاران، بیثباتی)=== | |||
===۶. سیاست دولتها در قبال علویان و اهلبیت(ع)=== | |||
===۷. ضرورتهای سیاسی تحمیلشده بر امام=== | |||
نسخهٔ کنونی تا ۱۸ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۱۶:۳۲
فهرست کامل
۱. درآمد: مختصات و روح حاکم بر عصر
- هدف مدخل و تفاوت آن با «سرگذشت»، «سیره»، «اصحاب»
- محدوده زمانی و جغرافیایی
- مفهوم کلیدی عصر: دوره گذار، آشوب سیاسی، تلاطم فکری، تحرک اجتماعی
- مهمترین ویژگیهای کلان عصر (اجمالی)
- نیازهای اساسی دوره (چارچوب تحلیلی کل مدخل): جامعه اسلامی این دوره با چه خلأهایی روبرو بود؟
- مسئله اصلی مدخل: این دوره چه فضایی برای کنشگری امام پدید آورد؟
۲. کالبدشکافی سیاسی عصر
- ویژگیهای کلان سیاست در پایان اموی و آغاز عباسی
- شمهای از حاکمان و جهتگیری کلان سیاسی آنها
- رویدادهای مهم سیاسی و نظامی (جنگها، تغییرات مرزی، جابهجایی قدرت)
- قیامها، شورشها و پیامدهای آنها (علوی و غیرعلوی)
- مشکلات و بحرانهای سیاسی عصر (ناکارآمدی، ظلم کارگزاران، بیثباتی)
- سیاست دولتها در قبال علویان و اهلبیت(ع)
- ربطدهنده: ضرورتهای سیاسی تحمیلشده بر امام
۳. جامعهشناسی و اوضاع اجتماعی عصر
- بافت جمعیتی و تعاملات قومی (موالی، مهاجرتها، تقابل اعراب و غیراعراب)
- طبقات اجتماعی و سبک زندگی (اشراف، عامه، شهرنشینی، تغییر رسوم)
- نقش قبایل و تضعیف پیوندهای سنتی
- مشکلات و ناهنجاریهای اجتماعی (فاصله طبقاتی، تبعیض نژادی)
- تعاملات فرهنگی و آمیختگی اقوام
- ربطدهنده: فضای اجتماعیای که امام در آن فعالیت کرد
۴. اوضاع اقتصادی و مشکلات معیشتی
- نظام مالی حاکمیت (خراج، جزیه، مالیاتها)
- منابع ثروت، تجارت، کشاورزی و مشاغل
- فقر، شکاف طبقاتی، فساد مالی
- فشارهای اقتصادی هدفمند بر گروههای خاص (از جمله شیعیان)
- بحرانهای اقتصادی تأثیرگذار (قحطی، احتکار، تورم)
- ربطدهنده: پیامدهای معیشتی بر مخاطبان امام
۵. فضای علمی، فکری و فرهنگی
- مراکز علمی و جریانهای آموزشی فعال
- نهضت ترجمه و ورود افکار بیگانه
- تنوع فقهی، حدیثی، فلسفی (پیدایش مکاتب فقهی، تقابل اهل رأی و اهل حدیث)
- سطح سواد عمومی و نهادهای آموزشی (مسجد، مکتبخانه، حلقههای درس)
- ربطدهنده: فرصتها و چالشهای علمی پیشروی امام
۶. جریانهای اعتقادی و مشکلات فکری دوره
- مهمترین مکاتب کلامی فعال (معتزله، مرجئه، خوارج، جبریه)
- مباحثات اعتقادی داغ و مسائل اصلی روز
- پدیده الحاد و زندقه (موج اسلامستیزی علمی)
- بحران جبرگرایی و قیاس در فقه
- بحرانهای فکری و هویتی
- ربطدهنده: فضای طرح شبهاتی که امام باید به آنها پاسخ میداد
۷. جلوههای انحراف در عصر
- الف. انحرافات فکری* و اعتقادی
- جریان غلو (تعریف، گروهها، زمینهها، پیامدها)
- قرائتهای منحرف از امامت
- نفوذ افکار بیگانه بدون نقد و پالایش
- ب. انحرافات اخلاقی و اجتماعی
- رفاهزدگی، اشرافیت و لهو در دربار و سرایت به جامعه
- فساد اداری و سوءاستفاده از قدرت
- زهدگرایی افراطی به عنوان واکنش انحرافی
- ج. انحرافات سیاسی
- بهرهبرداری ابزاری از دین در خدمت قدرت
- جعل روایت و تحریف تاریخ
- سرکوب مخالفان به نام دین
- ربطدهنده: نیاز جامعه به بازسازی فکری، اخلاقی و دینی
۸. دینداری عمومی و تربیت اجتماعی
- کیفیت دینداری مردم و نسبت آنها با شریعت
- جریانهای زهد، وعظ، قصّاص و صوفیه آغازین
- مناسک و شعائر دینی
- نسبت میان دین رسمی و دین مردمی
- ربطدهنده: نیاز جامعه به آموزش دینی صحیح و الگوی عملی
۹. وضعیت شیعیان در عصر امام
- پراکندگی جغرافیایی و کانونهای اصلی
- فشارها و محدودیتهای امنیتی و اجتماعی
- وضعیت هویت شیعی و سردرگمیهای مقطعی
- انشعابها و جریانهای داخلی تشیع
- شبکههای ارتباطی موجود و ضعفهای آن
- ربطدهنده: وظیفه امام در یک جامعه شیعی پراکنده و بحرانی
۱۰. نیازهای اصلی این دوره (جمعبندی تحلیلی)
- این بند برآیند تحلیلی بندهای ۲ تا ۹ است و نیازها را دستهبندی میکند:
- نیاز به مرجعیت علمی معتبر در برابر تکثر آرا
- نیاز به تثبیت عقاید اصیل و پاسخ به شبهات
- نیاز به مقابله با انحرافات فکری و اخلاقی
- نیاز به تربیت اخلاقی و ارائه الگوی عملی
- نیاز به ساماندهی اجتماعی و هویتی شیعیان
- نیاز به استقلال اقتصادی نسبی از حاکمیت
۱۱. پاسخ امام به نیازها و انحرافات عصر (اجمالی و دستهبندیشده)
- این بند پل ارتباطی میان مدخل «عصر» و مدخلهای «سیره» است. فقط خطوط کلی؛ بدون ورود به مثال و تفصیل.
- اصلاحات فکری و دینی
- چگونگی مواجهه با انحرافات، غلات، زنادقه و تأسیس مکتب علمی منسجم
- اصلاحات اخلاقی و تربیتی
- کنشگری در برابر رفاهزدگی، زهدگرایی افراطی و ارائه الگوی اخلاقی
- راهبردهای سیاسی و اجتماعی
- مدیریت شبکه وکالت، نحوه تعامل با قیامها، حفظ جامعه شیعی از طریق تقیه
- اصلاحات اقتصادی
- نظامسازی مالی نسبتاً مستقل برای شیعیان (خمس، زکات درونشبکهای) برای جبران فشارهای اقتصادی حاکمیت
- نکته مهم: برای جزئیات هر یک از این محورها، به مدخلهای «سیره علمی»، «سیره سیاسی»، «اصحاب» و «فقه امام صادق» مراجعه شود.
۱۲. جمعبندی: چهره عصر و منطق کنشگری امام
- برآیند سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فکری عصر
- فرصتها و تهدیدهای ویژه این دوره
- چرایی اینکه این عصر بستر شکلگیری نوع خاصی از رهبری علمی/تربیتی شد
نخست: مختصات و روح حاکم بر عصر
۱. محدوده زمانی و جغرافیایی
[محدوده زمانی عصر امام صادق(ع) به دو بخش کلی، یعنی] زمان قبل از امامت آن حضرت [و] زمان امامت آن حضرت [تقسیم میشود. زمان قبل از امامت] خود به دو مرحله تقسیم میشود: مرحله اوّل: زمان زندگی آن حضرت همراه با پدر بزرگوار و جدّ گرامیش بین سالهای ۸۳ تا ۹۵ ه.ق. مرحله دوّم: زندگی آن حضرت به همراه پدرش امام محمّد باقر(ع)، سالهای بین ۹۵ تا ۱۱۴ ه.ق. [همچنین مرحله امامت] نیز به دو قسم تقسیم میشود: مرحله اوّل: زمان سقوط و فروپاشی دولت اموی تا سقوط کامل آن، سالهای ۱۱۴ تا ۱۳۲ ه.ق. مرحله دوّم: زمانه ایجاد دولت عبّاسی تا زمان شهادت آن حضرت، سالهای ۱۳۲ تا ۱۴۸ ه.ق.
[درباره محدوده جغرافیایی دقیق در این بخش، مطلبی در کتاب پیشوایان هدایت نیامده است.]
۲. مفهوم کلیدی عصر: دوره گذار، آشوب سیاسی، تلاطم فکری، تحرک اجتماعی
[عصر آن حضرت با] زمان سقوط و فروپاشی دولت اموی [و] زمانه ایجاد دولت عبّاسی [همزمان بود. از مفاهیم کلیدی این عصر میتوان به] آن دعوای تلخ سیاسی [و] اضطراب و نابسامانی اعتقادی و سیاسی [اشاره کرد. در این دوران،] اوضاع و شرایط سیاسی که امام صادق(ع) قصد فعالیت در آن را داشتند به کلی تغییر کرده بود [و] سیاست [حاکمان] بر اساس کینههای جاهلی بنا شده و تنها در تبعید و فشار و شکنجه خلاصه میشد. [با این حال، امام توانست برای حفظ] کیان مذهب شیعه و حفظ سلامت و بالندگی گروهی از افراد صالح [کوشش نماید.]
۳. مهمترین ویژگیهای کلان عصر (اجمالی)
[از مهمترین ویژگیهای کلان این عصر، تولد در] مرحله اوج قدرت دولت اموی [است] زمانی که خلفای بنی امیه کاملا از راه راست منحرف شده و شیوه سلطنت موروثی در تمام ارکان حکومت آنان رسوخ کرده بود. [سپس این عصر با] مرحله انحطاط و سقوط دولت اموی و افول کوکب بخت آنان [ادامه یافت و به] ظهور دولت عبّاسی [انجامید.] دولتی که به سرعت دست به ستمگری و ظلم نسبت به اهل بیت عصمت و طهارت(ع) زد. [در چنین عصری، امام] از نظر دینی، فکری، سیاسی و فرهنگی مرجع همه مسلمانان به شکل عام و پیروان اهل بیت(ع) به شکل خاص گردید.
۴. نیازهای اساسی دوره (چارچوب تحلیلی کل مدخل)
[جامعه اسلامی در زمان پیشوای ششم با خلأها و چالشهای متعددی مواجه بود که بررسی آنها نشاندهنده نیازهای اساسی آن روزگار است:]
- [نیاز نخست: مقابله با فساد و انحرافات گسترده]: [فضای کلی جامعه با] مظاهر فساد و انحرافی که در عصر امام صادق(ع) همه عرصههای زندگی مردم را اشغال کرده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷) [روبرو گشت و در این مقطع] بخش اعظم جامعه اسلامی دستخوش انحراف و دوری از زندگی واقعی گردیدهاند، ارزشهای جاهلی دوباره پا به عرصه وجود نهاده و قواعد بیگانه از دین در فهم قرآن و سنت راه یافته و مضمون و جوهره آن را وارونه کرده است (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷) [و همچنین شاهد] رشد مکاتب فکری و جریانات سیاسی دور از اسلام (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷) [هستیم که نیازمند اصلاح بنیادین بود و موجب شده بود تا] اکثریت قریب به اتفاق مردم [به] کنج عزلت گزیده بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۷).
- [نیاز دوم: پر کردن خلأ علمی و معرفتی امت]: [به دلیل دوری مردم از معارف ناب، امام کوشید تا از طریق توسعه نهادهای علمی] جهت پر کردن خلأی که امت در آن زمان از آن رنج میبرد تلاش کرد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۶۳) [تا بتواند پاسخگوی نیازهای فکری و عقیدتی باشد.]
- [نیاز سوم: ایجاد جریان اصیل و تربیت نخبگان]: [در برابر] جامعهای که از فساد و تباهی آکنده گردیده است مهمترین نیاز، ایجاد جریان اصیل اسلامی است (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [لذا پیشوای ششم در پی] تربیت جماعت نخبگان صالح (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [برآمد تا] این افراد را به جبهه متحدی در انجام انقلاب فکری و [همچنین] دیگرگون ساختن فساد موجود در کوتاهمدت یا درازمدت بدل کند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۳۰).
۵: مسئله اصلی مدخل — این دوره چه فضایی برای کنشگری امام پدید آورد؟
[شرایط حاکم بر این مقطع تاریخی، بستر ویژهای را برای اقدامات پیشوای ششم شکل داد. در این مقطع] اوضاع و شرایط سیاسی که امام صادق(ع) قصد فعالیت در آن را داشتند به کلی تغییر کرده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲) [اما رویکرد حاکمیت اموی همچنان] بر اساس کینههای جاهلی بنا شده و تنها در تبعید و فشار و شکنجه خلاصه میشد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). [در چنین فضایی] یکی از علامتهای این دوره اضطراب و نابسامانی اعتقادی و سیاسی بوده (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۵) [و با وجود اینکه مردم] از ستم بنیامیه به ستوه آمده بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۵) [اما این بیداری] به حدی از قوت نرسیده بود که برای تحقق نهضت و قیام کافی باشد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۶).
[در این بستر اجتماعی و سیاسی، کنشگری امام به سمت کادرسازی معطوف گشت؛ چنانکه در پاسخ به مطالبه یارانی چون سدیر برای قیام نظامی فرمودند:] اگر به تعداد این بزغالهها پیرو میداشتم، خانهنشینی بر من جایز نمیبود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [و او با شمارش آنها دریافت که تنها] هفده بزغاله میباشند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹). [این رویداد نشان داد که] قیام مسلحانه مستلزم وجود جمعیت صالحی است که مطیع آن حضرت بوده و حاضر به قربانی شدن [در راه هدف] باشند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۷۰). [بر این اساس، نوع کنشگری ایشان تغییر یافت و پیشوای ششم] از عملیات مسلحانه مستقیم بر ضد حاکمان منحرف زمان خود صرفنظر کرد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۲۹) [و به جای آن، فعالیت خود را بر ساختارسازی معطوف ساخت.]
دوم: کالبدشکافی سیاسی این عصر
۱. ویژگیهای کلان سیاست در پایان اموی و آغاز عباسی
[امام صادق] سمبل مشروعیت مبارزهای بود که اهل بیت وحی ضد ستمگری و سرکشی دو سلسله بنی امیه و بنی عباس به راه انداخته بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). امام صادق حدود چهار دهه از عمر با برکت خویش را در حکومت بنی امیه گذراند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). [و] از همان زمان گروههای عباسی نیز به نام اهل بیت و با شعار خشنودی آل محمد شروع به فعالیت کردند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). بنی امیه پس از ظلم و بیداد سقوط کردند، امام صادق نیز از مبارزه باز خودداری فرمود و تحت تأثیر شعارهایی که بنی عباس از آنها برای نشستن در جای بنی امیه مطرح میکردند واقع نگردید (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱). حکومت بنی امیه در سال ۱۳۲ ه.ق سقوط کرده و خلافت به بنی عباس منتقل گردید (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۱).
۲. شمهای از حاکمان و جهتگیری کلان سیاسی آنها
[امام صادق] در مرحله اوّل با این خلفا همعصر بوده است: هشام بن عبد الملک، ولید بن یزید، یزید بن ولید [و] مروان بن محمد آخرین خلیفه از دولت بنی امیه (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). [تا در برابر آنان و] خصوصاً هشام بن عبد الملک به صورت خاص، به موضعگیری و مبارزه فکری، عقیدتی و علمی نپردازد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). امّا در مرحله دوّم، آن حضرت با سفّاح و ابو جعفر منصور از خلفای بنی عبّاس همعصر بوده است (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). امام صادق در زمان حکومت منصور عبّاسی به شهادت رسیدند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳). البتّه قبل از شهادت آن حضرت، منصور ظلم و ستم بسیاری بر آن حضرت روا داشت (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۷۳).
اوضاع و شرایط سیاسی که امام صادق قصد فعالیت در آن را داشتند به کلی تغییر کرده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). هشام بن عبد الملک همچنان بر سر کار بوده و سیاستش در قبال امام صادق و شیعیان او همان سیاست سابق بود که بر اساس کینههای جاهلی بنا شده و تنها در تبعید و فشار و شکنجه خلاصه میشد (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). یکی از علامتهای این دوره اضطراب و نابسامانی اعتقادی و سیاسی بوده [و] امت از ستم بنی امیه به ستوه آمده بودند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۵). نهضت از این حیث که مورد نیاز شدید امت بود بدل به یک ضرورت اجتماعی گردیده بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۶).
۳. رویدادهای مهم سیاسی و نظامی (جنگها، تغییرات مرزی، جابهجایی قدرت)
کالبدشکافی سیاسی عصر > ۱- رویدادهای مهم سیاسی و نظامی (جنگها، تغییرات مرزی، جابهجایی قدرت) [از جمله رویدادهای مهم سیاسی و نظامی و جابهجاییهای بزرگ قدرت در این دوره، زوال حکومت بنیامیه بود که با] جنگ با مروان بن محمّد بن مروان [آغاز شد] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). [او] آخرین خلیفه از دولت بنی امیه [بود] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۹۲). [نیروهای مخالف، مروان را] در مصر [یافته و] به بدترین وجهی در آنجا به قتل رساندند (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱).
[در مسیر این تغییرات بنیادین سیاسی،] پیشاهنگ این دعوتکنندگان و فعّالترین و زیرکترین آنان، ابو مسلم خراسانی بود (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۱۶۳). [با این اقدامات و فروپاشی کامل خلافت اموی، زمینه برای تثبیت قدرت] ابو العبّاس سفّاح و ابو جعفر منصور [فراهم گردید و دوران جدیدی در حیات سیاسی جامعه اسلامی آغاز شد] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱).
۴. قیامها، شورشها و پیامدهای آنها (علوی و غیرعلوی)
[عصر امام صادق شاهد مجموعهای متراکم از قیامها و درگیریهای مختلف بود. در بخش قیامهای غیرعلوی و تحرکات نظامی برای براندازی امویان،] اعلام قیام ابو مسلم خراسانی در خراسان [نقش محوری داشت که در پی آن] خلیفه اموی مروان، ابراهیم امام را دستگیر کرده و به قتل رسانید (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱).
[در بخش قیامهای علوی که پیامدهای ناگواری برای شیعیان داشت، یکی از مهمترین رویدادها] کشتن زید بن علی و به دار کشیدن و آتش زدن پیکر شریفش [بود] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱). [در کنار این، قیامهای شاخه حسنی نیز شکل گرفت که از بارزترین آنها] قیام محمد بن عبدالله [معروف به] صاحب نفس زکیه (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۲۹) [و همچنین تحرکات مرتبط با] محمد نفس زکیه و برادرش ابراهیم [بود که فضای امنیتی شدیدی را بر جامعه تحمیل کرد] (پیشوایان هدایت، ج ۸، ص ۲۴۱).