همسران امام حسن مجتبی: تفاوت میان نسخه‌ها

قرشی ضمن برشمردن [[دلایل]] [[اثبات]] کننده و [[نفی]] کننده این مطلب به نقل و نقد سندی روایات ناظر به آن پرداخته و در آخر [[حکم]] به جعلی بودن آنها کرده و احتمال داده است که اینگونه [[احادیث]] برساخته [[عباسیان]] در مواجهه با سادات حسنی باشد<ref>ر.ک: حیاة الامام الحسن بن علی{{ع}}، ج۲، ص۴۴۳-۴۵۲.</ref>. به ویژه اینکه باید پذیرفت که اطلاعات داده شده در منابع، بسیار مبهم و حتی بدون یادکرد نام [[همسران]] آن [[معصوم]] است. در این میان تنها نام [[جعده دختر اشعث بن قیس]] که طبق روایات اسباب [[مسموم]] شدن حضرت را فراهم کرد مشخص است.

از دیگر نقدهای معاصران نقد سندی علی‌اکبر غفاری و نقد محتوایی ویلفرد مادلونگ بر [[اخبار]] راجع به این موضوع است. به گفته مادلونگ نخستین کسی که شایع کرد [[امام حسن]]{{ع}} بالغ بر نود [[همسر]] داشته [[محمد بن کلبی]] بوده و رقم نود [[زن]] را هم مداینی ساخته، اما محمد بن کلبی از بیش از یازده زن نام نبرده که [[ازدواج]] پنج تن از آنان با امام حسن{{ع}} مشکوک است. مادلونگ سپس ترتیب [[تاریخی]] [[ازدواج‌های امام حسن]]{{ع}} را بر پایه گزارش‌های تاریخی و قرائن دیگر ارائه کرده است. طبق این بررسی ازدواج امام با شش [[زن]] [[ام‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بن عثمان تمیمی]]، [[ام‌بشیر دختر ابومسعود عقبة بن عمرو بن ثعلبه خزرجی]]، [[جعده دختر اشعث بن قیس کندی]]، [[حفصه نواده ابوبکر]]، [[خوله دختر منظور بن زبان بن سیار فزاری]] و [[هند دختر سهیل بن عمرو]] قابل [[اثبات]] است<ref>ر.ک: مادلونگ، ص۳۸۰-۳۸۵، ۵۱۰.</ref>. [[امام]] همچنین کنیزانی داشت که از برخی از آنان صاحب فرزند شد<ref>ر.ک: انساب الاشراف، ج۳، ص٧٣؛ تاریخ، یعقوبی، ج۲، ص۲۲۸؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰.</ref>.

به‌رغم ابهام در نام [[همسران]] در منابع به‌طور تقریبی، درباره فرزندان امام هماهنگی و همسانی نسبی وجود دارد و بر همین اساس می‌توان نام مادران آنها را نیز [[شناسایی]] نمود؛ از جمله: [[خوله دختر منظور بن زبان فزاری]]، [[ام‌بشیر دختر عقبة بن عمرو خزرجی]]، [[ام اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله تمیمی]]، [[حفصه نوه ابوبکر]] و [[هند دختر سهیل بن عمرو]]<ref>ر.ک: تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۲۸؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۱۹؛ سر السلسلة العلویه، ص۵؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۹۲؛ عمدة الطالب، ص۶۸.</ref>.

بنا به نقل [[محمد بن سعد]] صاحب طبقات (م۲۳۰ق) [[همسران امام حسن]]{{ع}} عبارت‌اند از: [[ام‌اسحاق دختر طلحة بن عبیدالله بن عثمان تمیمی]]، [[ام‌بشیر دختر ابومسعود عقبة بن عمرو بن ثعلبه خزرجی]]، [[ام‌کلثوم دختر فضل بن عباس بن عبدالمطلب]]، [[جعده دختر اشعث بن قیس کندی]]، [[خوله دختر منظور بن زبان بن سیار فزاری]]، [[ام عبدالله زینب دختر سبیع بن عبدالله]] و برادرزاده [[جریر بن عبدالله بجلی]] و کنیزانی به نام‌های [[بقیله]] ([[رمله]]) [[ظمیا]] و [[صافیه]]<ref>الطبقات الکبری، ج۵، ص۱-۲ و نیز ر.ک: الارشاد، ج۲، ص۲۰.</ref>.

در بعضی کتب از [[همسر]] دیگری به نام «[[حفصه دختر عبدالرحمان بن ابی‌بکر|حفصه]]» یا «[[هند دختر عبدالرحمان بن ابی‌بکر]]» نیز نام برده شده است<ref>ر.ک: تاریخ یعقوبی، ج۲، ص۲۲۸؛ الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ المجدی فی انساب الطالبیین، ص۱۹؛ سر السلسلة العلویه، ص۵؛ مناقب آل ابی‌طالب، ج۳، ص۱۹۲؛ عمدة الطالب، ص۶۸.</ref>.<ref>[[مرضیه محمدزاده|محمدزاده، مرضیه]]، [[زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین (کتاب)|زنان ائمه معصومین و زنان با ائمه معصومین]]، ص ۱۰۴.</ref>

نام و تبار همسران [[امام حسن مجتبی]]{{ع}} به شرح ذیل است:

== سلمی دختر امرؤالقیس ==

{{اصلی|سلمی دختر امرؤالقیس}}

«سلمی»<ref>ابراهیم بن محمد ثقفی، الغارات، ج۲، ص۸۱۶؛ ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه، ج۱، ص۳۵۵، ش ۴۸۷، واژه «امرء القیس» ({{عربی|أَنْكَحْتُكَ يَا حَسَنُ سَلْمَى بِنْتَ إِمْرِئِ الْقَيْسِ}}).</ref> یا «زینب» دختر «[[امرءالقیس کلبی]]»<ref>ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۴؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۱ ({{عربی|وَ تَزَوَّجَ امْرَأَةً مِنْ الْكَلْبِ}}).</ref> برخی نیز نام او را نگفتند، به جای آن با تعبیر {{عربی|امرأة من کلب}}<ref>ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج۱۶، ص۲۱.</ref> ذکر کرده‌اند، نخستین [[همسر]] ایشان است و به نقل [[بلاذری]]، این همسر را [[امیرمؤمنان]]{{ع}} از [[امرءالقیس]] برای او خواستگاری کرده بود و [[امام مجتبی]]{{ع}} از او [[فرزندی]] نداشت<ref>احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۹۳ ({{عربی|... وَ لَمْ تَلِدْ زَيْنَبُ لِلْحَسَنِ...}}).</ref>. از اینکه فرزندی برای [[امام]] از وی گزارش نشده و در موارد دیگر نیز نامی از او در میان نیست، برمی‌آید که این [[زن]] عمر چندانی نداشت و در [[جوانی]] درگذشت، هرچند از [[تاریخ]] تولد و درگذشت او گزارشی به دست نیامده است. قابل توجه است که «[[محیاه همسر امام علی]]{{ع}}» با «[[زینب همسر امام حسن مجتبی|زینب همسر امام مجتبی]]{{ع}}» و «[[رباب همسر امام حسین]]{{ع}}» سه خواهر از [[قبیله کلب]] یکی از [[قبایل]] [[قضاعه]]<ref>احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۳۹ (دار الیقظه)؛ علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج۱۶، ص۸۹-۹۲.</ref> در [[شام]] بودند<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۱ ـ ۱۰۳.</ref>.

[[جعده دختر اشعث]]<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۵، صص ۱۶۵ و ۳۱۵؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۴، ص۱۹۵۰.</ref> بن قیس<ref>به نقل ابن عبدالبر (الاستیعاب، ج۱، ص۱۳۵)، اشعث پس از چهل روز از شهادت امیرمؤمنان{{ع}} درگذشت و امام مجتبی{{ع}} بر او نماز گزارد.</ref> کِندی<ref>قبیله کِنده از قبایل قحطان از نسل پادشاهان جنوب شبه جزیرةالعرب ساکن غرب حضرموت پیش از اسلام بودند (ر.ک: ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۵۱۱-۵۱۹).</ref> مادرش [[ام‌فَروة]] خواهر [[ابوبکر]] بود. اشعث سومین شوهر [[ام‌فروه]] بود و پسری از او به نام محمد و دخترانی به نام‌های حُبابه و قُریبه داشت<ref>ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۱۳۵؛ ج۴، ص۱۹۵۰؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۱، ص۶۸؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب{{ع}}، ج۴، ص۲۹.</ref>. در اینجا دو احتمال می‌‌توان مطرح کرد: ۱. [[جعده]] نام دیگر یکی از این دخترهاست. ۲. جعده دختر سوم ام‌فروه است.

در اینکه این [[ازدواج]] چگونه رخ داده است، برابر نقل [[بلاذری]]، [[امیرمؤمنان]]{{ع}} به [[سعید بن قیس همدانی]] ـ که پسرعموی [[اشعث بن قیس]] بود و در [[کوفه]] به سر می‌‌برد ـ پیشنهاد کرد دخترش ام‌عمران را به [[عقد]] [[امام مجتبی]]{{ع}} درآورد. اشعث که خبردار شد، ازدواج دختر سعید با پسرش محمد را پیشنهاد داد. سعید بن قیس نیز پذیرفت. اشعث در پی این اقدام حیله‌ورزانه، ازدواج دخترش جعده ـ که دختری [[زیبا]] بود<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۹، ص۱۳۹.</ref> ـ را به [[امام حسن]]{{ع}} توصیه کرد تا خود را تبرئه کند و امیرمؤمنان{{ع}} و امام حسن{{ع}} نیز این پیشنهاد را پذیرفتند<ref>احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۱۴.</ref>.

در منابع تاریخی و [[حدیثی]]، هیچ [[فرزندی]] برای جعده در [[خانه]] امام مجتبی{{ع}} نقل نشده است. هرچند [[سبط ابن‎ جوزی]] به نقل از [[ابن‌سعد]] دو فرزند برای او نقل کرده است<ref>سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵.</ref>، این [[فرزندان]] از مردی به نام [[طلحه]] بوده‌اند که پس از [[امام مجتبی]]{{ع}} با [[جعده]] [[ازدواج]] کرده بود<ref>ابن‌سعد، طبقات الکبری، ج۵، ص۱۶۵؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۴۹.</ref>.

گفتنی است اشعث در گذر [[زمان]] با [[امیرمؤمنان]]{{ع}} [[کینه‌ورزی]] کرد و جعده با متأثر بودن از این پیشینه پدرش<ref>احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۳، ص۲۵۴؛ محمد بن یعقوب کلینی، الکافی، ج۸، ص۱۶۷، ح۱۸۷.</ref> و نیز با گرفتن پولی از معاویه و پذیرفتن [[وعده]] معاویه مبنی برازدواج با پسر او، یزید<ref>علی بن حسین ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، صص ۵۰ و ۷۳؛ محمد بن محمد مفید، الارشاد ج۲، ص۱۵-۱۶؛ ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۱، ص۳۸۹؛ مطهر بن طاهر مقدسی، البدء و التاریخ، ج۶، ص۵.</ref>، [[امام]] را [[مسموم]] کرد<ref>ابن‌سعد، ترجمة الامام الحسن، من قسم الغیر المطبوع من کتاب الطبقات الکبری، ص۸۴؛ ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۲.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۳ ـ ۱۰۵.</ref>

عایشه دختر [[خلیفة بن عبدالله جعفی]] یا [[خثعمی]] معروف به "خثعمیه" که در گزارش [[ابن‌عساکر]]، ابن‌منظور و [[اربلی]]<ref>ابن عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۹؛ ابن‌منظور، مختصر تاریخ مدینة دمشق، ج۷، ص۲۸؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة، ج۱، ص۵۵۱.</ref> به عنوان [[همسر امام مجتبی]]{{ع}} یاد شده است و از نسب وی اطلاعی بیش از این در دست نیست. درباره این [[زن]] آمده که وی پس از [[شهادت امیرمؤمنان]]{{ع}} و بیعت مردم با [[امام حسن]]{{ع}}، [[خلافت]] را به امام تبریک گفت و از این راه خارجی بودن خود را نشان داد. امام نیز وی را به سبب داشتن [[عقیده]] [[خوارج]] [[طلاق]] داد و در پایان عده طلاق، با پرداختن مانده مهر مبلغ ده هزار درهم یا دینار برایش [[هدیه]] فرستاد و آن زن گفت: {{عربی|مَتَاعٌ قَلِيلٌ مِنْ حَبِيبٍ مُفَارِقٍ}}؛ «کالایی کم از [[دوست]] جدا شده است»<ref>ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۹؛ ابن‌منظور، مختصر تاریخ دمشق، ج۷، ص۲۸؛ علی بن عیسی اربلی، کشف الغمة فی معرفة الائمه، ج۱، ص۵۵۱. ابن‌عساکر شیوه این طلاق را سه‌طلاقه در یک مجلس ذکر کرده و این سخن برابر مکتب اهل بیت{{عم}} درست نیست.</ref>. همین نکته نیز مایه [[شهرت]] داستان طلاق او از [[امام]] است<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۵ ـ ۱۰۶.</ref>.

«ام‌بشیر»<ref>به نقلی نامش فاطمه بود (ابن‌فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲، پانوشت، ش۳).</ref> یا «ام‌بشر»<ref>محمد بن حبیب بغدادی، المحبر، ص۴۴۶-۴۴۷؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۰.</ref> دختر [[عقبة بن عمرو انصاری|ابومسعود]]<ref>به گفته ابن‌قتیبه، دختر عقبة بن مسعود بدری (المعارف، ص۲۱۲).</ref> [[عقبة بن عمرو خزرجی]] (خزاعی) انصاری، مادر «[[زید بن حسن بن علی|زید]]» و برادرش «[[عمر بن حسن بن علی|عمر]]» بود<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۵، ص۳۱۸؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الاشراف، ج۳، ص۳۰۴؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۱۶؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۶ ـ ۱۰۷.</ref>

«خوله» دختر [[منظور بن ریان]]<ref>ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۲؛ ابن‌فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲.</ref> - یا: سیّار - <ref>ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۷.</ref> فزاری و مادر [[حسن بن حسن]] ([[حسن مثنی]]) است<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰.</ref>. به گفته [[بلاذری]]، مادر او دختر [[خارجة بن سنان]] مریه بوده که «مَلیکه» نام داشت<ref>احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰۴؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۰.</ref>. خوله بیوه [[محمد بن طلحه]] مقتول در [[جنگ جمل]] بوده که از او فرزندانی داشت. [[امام حسن]]{{ع}} نیز پس از ترک [[خلافت]] و بازگشت به [[مدینه]] با [[ازدواج]] با وی<ref>احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۲۴؛ فضل بن حسن طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۴۱۸.</ref> [[سرپرستی]] او را بر عهده گرفت. این بانو [[زن]] با کفایت و [[خردمندی]] بود که در پرورش پسرش [[حسن مثنی]] و [[مدیریت]] امور داخلی از جمله [[پذیرایی]] از مهمان‌ها<ref>احمد بن یحیی بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۲۴؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۷.</ref> نقش داشت. او تا پایان عمر امام، با ایشان [[زندگی]] کرد و پس از [[شهادت امام مجتبی]] [[بی‌تابی]] می‌‌کرد که پدرش با سرودن شعری در این باره وی را تسلا داد<ref>باقر شریف قرشی، حیاة الحسن بن علی، ج۲، ص۴۵۶.</ref>.<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۸.</ref>

[[ام‌الحق]]<ref>احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الاشراف، ج۳، ص۲۰.</ref> یا ام‌اسحاق دختر [[طلحة بن عبیدالله بن عثمان بن عمرو بن کعب بن سعد بن تیم بن مره]]<ref>طلحة بن عبیدالله تیمی صحابی معروف پیامبر{{صل}} است که با همدستی زبیر بن عوام جنگ جمل را به راه انداخت و در آن به قتل رسید (ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۱۴-۲۲۵).</ref> است. مادر ام‌اسحاق [[جرباء دختر قسامه]] از [[قبیله طی]] و [[یمنی]]<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۱۴؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل من انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰؛ ابن‌حزم اندلسی، جمهرة أنساب العرب، ص۱۳۸.</ref> و محب امیرمؤمنان{{ع}} بود<ref>ابن‌حجر عسقلانی، الاصابه، ج۸، ص۶۳؛ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ج۳، ص۱۶۱.</ref> ام‌اسحاق پیش از [[امام حسن]]{{ع}} [[همسر]] مردی به نام داوود بود<ref>ابن‌حزم اندلسی، جمهرة أنساب العرب، ص۴۲ ({{عربی|... أُمُّ إِسْحَاقَ بِنْتُ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، خَلَفَ عَلَيْهَا الْحُسَيْنُ بَعْدَ الْحَسَنِ؛ وَ دَاوُدُ}}).</ref>. درباره چگونگی و [[زمان]] [[ازدواج]] وی با [[امام مجتبی]]{{ع}} چنین آمده که معاویه در [[دمشق]] به اسحاق بن [[طلحه]]، [[برادر]] این زن، پیشنهاد کرده بود خواهرش را به [[عقد]] یزید درآورد؛ ولی اسحاق با رسیدن به [[مدینه]] زمینه ازدواج خواهرش با امام مجتبی{{ع}} را فراهم کرد. این امر پس از ترک [[خلافت]] و بازگشت [[امام]] به مدینه بود<ref>مصعب بن عبدالله زبیری، نسب قریش، ص۲۸۲.</ref>.

ام‌اسحاق در خانه امام حسن{{ع}} فرزندانی به نام حسین اُثرُم<ref>به گفته ابن‌قتیبه (المعارف، ص۲۱۲)، مادر حسین اثرم ام‌ولد بود.</ref>، طلحه<ref>ابن‌قتیبه، المعارف، ص۲۱۲؛ ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۰.</ref> و [[فاطمه]] داشت<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب{{ع}}، ج۴، ص۲۹.</ref>. رضایت امام مجتبی{{ع}} از این خانم و توصیه او به برادرش مبنی بر ازدواج با وی از [[ایمان]]، [[محبت]] به [[خاندان پیامبر]]{{صل}} و شایستگی این زن حکایت می‌‌کند؛ چنان‌که از [[یمنی]] بودن و محب [[امیرمؤمنان]]{{ع}} بودن مادر او نیز همین مطلب برمی‌‌آید<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۹.</ref>.

به گزارش [[ابن‌ابی‌الحدید]]، امام با زنی از [[قبیله]] [[بنی‌شیبان]] از [[آل‌همام بن مره]] ازدواج کرده بود؛ ولی پس از [[آگاهی]] از اینکه این خانم [[عقیده]] [[خوارج]] را دارد، از وی جدا شد و فرمود: «[[دوست]] ندارم با آتشی از [[جهنم]] [[همسر]] باشم»<ref>ابن ابی‌الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج۱۶، ص۲۰ ({{عربی|وَ قَالَ: إِنِّي أَكْرَهُ أَنْ أَضُمَّ إِلَى نَحْرِي جَمْرَةً مِنْ جَمْرِ جَهَنَّمَ}}).</ref>. اما به نقل [[محمد بن سعد]] و [[بلاذری]]، امام در حال خواستگاری از این زن، شنید او بر مرام خوارج است و بی‌درنگ فرمود: «دوست ندارم با آتشی از جهنم همسر باشم»<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۳۰۳؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الاشراف، ج۳، ص۱۴ ({{عربی|... خَطَبَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ امْرَأَةً مِنْ بَنِي شَيْبَانَ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّهَا تَرَى رَأْيَ الْخَوَارِجِ، فَقَالَ: أَكْرَهُ...}}).</ref>. پس ازدواج امام با این [[زن]] اصلاً پا نگرفت، نه اینکه بعد از [[ازدواج]] طلاقش داده باشد. به هر روی چه در حال خواستگاری و چه حتی پس از وقوع [[عقد]]، [[امام]] از وی جدا شد و [[زندگی]] مشترکی با این زن به جهت خارجی بودن او پا نگرفت<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۰۱.</ref>.

کنیزکانی به عنوان [[همسران]] آن حضرت گزارش شده‌اند که نام برخی از آنان «[[ظمیاء]]» یا «[[عمراء (همسر امام مجتبی)|عمراء]]» مادر [[حسین اُثرُم]]<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۲۲۶؛ احمد بن یحیی بلاذری، جمل انساب الأشراف، ج۳، ص۳۰؛ سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵.</ref>، «[[نفیله]]»<ref>سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵.</ref> یا «[[قیله (همسر امام مجتبی)|قیله]]»<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۲۲۶.</ref> یا «[[نرجس (همسر امام مجتبی)|نرجس]]» - مادر «[[قاسم بن حسن بن علی بن ابی‌طالب|قاسم]]» و «[[ابوبکر بن حسن|ابوبکر]]» و «[[عبدالله بن حسن بن علی|عبدالله]]» [[شهدای کربلا]] - از [[اسیران]] [[روم]]، «[[قصیه (همسر امام مجتبی)|قُصیّه]]» از اسیران عراقی، «[[ام‌اروی (همسر امام مجتبی)|أم‌أروی]]» یا «[[ریطه (همسر امام مجتبی)|ریطه]]» از اسیران همدان، «[[حبیبه (همسر امام مجتبی)|حبیبه]]» از اسیران [[حبشی]]<ref>ابن‌فندق بیهقی، لباب الانساب، ج۱، ص۳۴۲-۳۴۳.</ref> و «[[صافیه (همسر امام مجتبی)|صافیه]]» ذکر شده که صافیه به نقلی [[جده]] مادری [[امام باقر]]{{ع}} بوده است<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، الخامسة، ج۱، ص۲۲۶؛ سبط ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ص۲۱۵؛ محمدباقر مجلسی، بحارالانوار، ج۴۴، ص۱۶۸، پانوشت.</ref> و از برخی دیگر نام و نسبی به دست نیامد<ref>محمد بن محمد مفید، الارشاد، ج۲، ص۲۰؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج۴، ص۲۹.</ref>.

از میان [[زنان]] آزادی که ازدواج آنان با [[امام مجتبی]]{{ع}} مطرح شده است، ازدواج یکی از آنها اصلاً پا نگرفت. شش تن از آنها در فرصت‌های متفاوت به عقد امام درآمده بودند و تنها یک نفر از آنان به جهت داشتن [[عقیده]] [[خوارج]] پس از [[شهادت امیرمؤمنان]]{{ع}} مطلقه شده است. [[زینب دختر امرءالقیس]] نخستین همسر او در [[جوانی]] درگذشت. چهار زن دیگر ادامه زندگی دادند؛ چنان‌که در نقل‌های [[تاریخی]] تصریح شده که تنها چهار [[زن]] در یک [[زمان]] با ایشان بودند<ref>ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، ج۱۴، ص۷۷ ({{عربی|... كَانَ حَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ قَلَّ مَا يُفَارِقُ أَرْبَعَ حَرَائِرَ}}).</ref>. چنان‌که پیش‌تر در «تبار همسران» گذشت، برابر با حکم فقهی [[قرآن]]<ref>{{متن قرآن|وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ مَثْنَى وَثُلَاثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَوَاحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ ذَلِكَ أَدْنَى أَلَّا تَعُولُوا}} «و اگر می‌هراسید که در مورد یتیمان دادگری نکنید (با آنان ازدواج نکنید و) از زنانی که می‌پسندید، دو دو، و سه سه، و چهار چهار همسر گیرید و اگر بیم دارید که داد نورزید یک زن را و یا کنیز خود را (به همسری گزینید)؛ این کار به آنکه ستم نورزید نزدیک‌تر است» سوره نساء، آیه ۳.</ref>، بیش از چهار [[زن]] نمی‌توانستد در یک [[زمان]] [[همسر]] ایشان باشند<ref>[[یدالله مقدسی|مقدسی، یدالله]]، [[سیره همسرداری امامان معصوم (کتاب)|سیره همسرداری امامان معصوم]]، ص ۱۱۱.</ref>.

در برخی منابع، گزارش‌هایی درباره شش زن دیگر آمده که اینان نیز از [[همسران امام مجتبی]]{{ع}} بوده‌اند؛ ولی این نقل‌ها جای تردید دارند و قابل اعتماد نیستند:

===[[هند بنت سهیل بن عمرو عامری]]===