|
|
| خط ۴۶: |
خط ۴۶: |
| ==آداب عبادت== | | ==آداب عبادت== |
|
| |
|
| ==آثار و نشانههای عبادت== | | == [[آثار عبادت]] == |
| عبادت، [[کمال انسانی]] است که [[آدمی]] در پرتو آن به [[قرب الهی]] و [[کمال غایی]] میرسد. از این رو، دستاوردهایش بسیار گسترده و گوناگون است. [[انسان]] به وسیله عبادت مشمول [[رحمت]] بیکران [[خداوند]] میشود و این رحمت، [[برکات]] وسیعی را نصیب او میکند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}}، با اشاره به این [[حقیقت]]، میفرماید: «اگر [[نمازگزار]] میدانست چه رحمتی او را فرا میگیرد، سر از [[سجده]] بر نمیداشت»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۷۵.</ref>. گفتنی است که دستاوردهای عبادت باید با کیفیت و [[ارزش]] عبادت ارزیابی گردد. این چنین نیست که هر عبادتی از هر کس، همه ارزشهای [[نیک]] را به دنبال آورد، بلکه عبادت صحیح به میزانی که از ژرفا و [[معرفت]] و [[استواری]] برخوردار است، دارای ارزش و اثر است. در [[روایت]] است: «[[ثواب]] او ارزش عبادت به اندازه [[عقل]] و معرفت [[عابد]] است»<ref>شیخ صدوق، الامالی، ص۴۱۸.</ref>. اینک به بخشی از [[آثار عبادت]] اشاره میشود:
| |
| | |
| ===آثار [[فکری]] - [[معرفتی]]===
| |
| عبادت پیش از هر چیز، پدیدهای عملی - معرفتی است؛ زیرا انسان در حال عبادت، توجه و [[فکر]] خود را به سوی عالم معنا و سرچشمه هستی، که فوق [[زمان]] و مکان و هر گونه محدودیت است، پرواز میدهد و این خروج از دایره بسته [[زندگی مادی]] و توجه به افقهای [[برتر]] و بالاتر است. به عبارت دیگر، التفات به این حقیقت که هستی بسی وسیعتر و گستردهتر از [[عالم حس]] و ماده است و این که انسان، جز بعد [[جسمانی]] و نیازهای مادی، دارای بعد [[معنوی]] و [[جاودانی]] است، دستاورد مهم و بنیادینی است که از عبادت و [[بندگی]] خداوند پدید میآید. [[حدیث مشهور]] {{متن حدیث|الصَّلَاةُ مِعْرَاجُ المُؤْمِنِ}} ناظر بر همین حقیقت [[ارزشمند]] است. انسان هر چند به [[مبدأ و معاد]] [[معتقد]] باشد، دلمشغولیهای [[زندگی]] و جزر و مدهای [[دنیایی]] ممکن است او را در [[غفلت]] و بیخبری فرو برده، ایمانش را [[سست]] کنند. عبادت، پرده غفلت را میدرد و [[ایمان]] انسان را تازه و بانشاط و پرثمر میسازد. مولا میفرماید: «میوه [[ذکر خدا]] روشنی [[دلها]] است»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۹.</ref>. در [[حقیقت]]، عبادت تمرین عملی باورهای [[توحیدی]] و [[غفلتزدایی]] از [[قلب]] و [[روح آدمی]] است: «استمرار [[یاد خدا]] [[غفلت]] را میزداید»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۹.</ref>. بنابراین، عبادت، گونهای فعالسازی بعد [[معرفتی]] [[انسان]] است.
| |
| | |
| افزون بر اینکه عبادت، خود، عملی معرفتی است، عامل دستیابی به [[بینش]] بیشتر نیز هست. از آنجا که عبادت [[روح انسان]] را به [[کمال مطلق]] ([[خداوند]]) نزدیک میکند، به تناسب آن از تواناییهای گوناگونی نیز برخوردارش میسازد که از جمله آنها بینش ویژه است. این بینش، آموختنی و مدرسهای نیست، بلکه گونهای دیگر است که جنبه قدسی دارد. مولا میفرماید: «کسی که [[خدا]] را یاد کند، [[بینا]] میشود»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۹.</ref>. نیز در [[حدیث قدسی]]، که [[شیعه]] و [[اهل سنت]] [[روایت]] کردهاند، آمده است:
| |
| [[بنده]] من همواره به وسیله [[نوافل]] به من [[تقرب]] میجوید تا آنکه محبوبم میشود. چون محبوبم گشت، من گوشش میشوم که میشنود و چشمش میشوم که میبیند و زبانش که سخن میگوید<ref>الکافی، ج۲، ص۳۵۲؛ وسائل الشیعه، ج۴، ص۷۲؛ صحیح بخاری، ج۷، ص۱۹۰؛ السنن الکبری، ج۳، ص۳۴۶.</ref>.
| |
| | |
| این [[حدیث]] را به هر معنا [[تفسیر]] کنیم، از این حقیقت حکایت دارد که انسان بر اثر عبادت، به مرحلهای میرسد که نیروی ادراکی و معرفتیاش مورد [[تأیید]] و [[حمایت]] ویژه خداوند قرار میگیرد و روشن است که در این حالت، به معرفتی ویژه دست مییازد که [[ارزش]] قدسی و [[ملکوتی]] دارد. [[امیرمؤمنان]]{{ع}} در [[حدیثی]] میفرماید: «استمرار یاد خدا قلب و [[اندیشه]] را [[نورانی]] میکند»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۹.</ref>. همچنین، در توضیح [[آیه]] {{متن قرآن|رِجَالٌ لَا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَلَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ}}<ref>«مردانی که هیچ داد و ستد و خرید و فروشی آنان را از یاد خداوند و برپا داشتن نماز و دادن زکات (به خود) سرگرم نمیدارد؛ از روزی میهراسند که دلها و دیدهها در آن زیرورو میشوند» سوره نور، آیه ۳۷.</ref> میفرماید:
| |
| [[خداوند سبحان]] یاد خود را مایه روشنی دلها کرده است که [[انسان]] به سبب آن، پس از ناشنوایی میشنوند و پس از [[نابینایی]] میبینند<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۴۳.</ref>.
| |
| | |
| [[عرفان]] و عبادت، نه تنها نیروی ادراکی انسان را تحت [[حمایت]] ویژه [[پروردگار]] قرار میدهند، بلکه – چنانکه در [[حدیث]] بالا آمده است - قوای عملی و رفتاریاش را نیز از این حمایت و [[هدایت]] برخوردار میسازند و او را به مرحله «[[عصمت نسبی]]» میرسانند، که در بخشهای [[آینده]] از آن سخن خواهیم گفت.<ref>[[محمد حسین ساکت|ساکت، محمد حسین]]، [[کرامت انسان - ساکت (مقاله)| مقاله «کرامت انسان»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۰.</ref>
| |
| | |
| ===آثار [[روحی]] - [[روانی]]=== | |
| #توجه به [[خداوند]] و [[عوالم]] [[معنوی]] چونان که ظرفیت [[معرفتی]] انسان را افزایش میدهد، بر ظرفیت روانی و روحی او نیز میافزاید. بسیاری از کمظرفیتیها و بیصبریها ناشی از [[تنگنظری]] و دید محدود افراد است. چون افق [[فکری]] انسان به وسیله [[ایمان]] و عبادت بلند شود، توان [[تحمل]] و بردباریاش نیز افزایش مییابد. علی{{ع}} میفرماید: «[[یاد خدا]] [[شرح صدر]] میآورد»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۹.</ref>. از این رو، [[قرآن]] [[مؤمنان]] را به مددجویی از [[نماز]] و [[روزه]] فرامیخواند: «از [[صبر]]<ref>برخی احادیث، واژه «صبر» را در آیه به روزه تفسیر کرده است.</ref> و نماز کمک بگیرید»<ref>{{متن قرآن|وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ}} «از شکیبایی و نماز یاری بجویید و بیگمان این کار جز بر فروتنان دشوار است» سوره بقره، آیه ۴۵.</ref>. مولا میفرماید: «یاد خدا... [[آرامش]] [[دلها]] است». همچنین، [[احادیث]] سفارش میکنند که هنگام [[خشم]] به یاد خدا [[پناه]] بریم: «هرگاه به خشم درآمدی، بگو: {{متن حدیث|لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ}}، خشمت آرام میگیرد»<ref>مستدرک الوسائل، ج۱۲، ص۱۵.</ref>.
| |
| #[[صفا]] و [[لطافت]] [[روح]] از دستاوردهای [[باطنی]] عبادت است. عبادت و [[عبودیت]] خداوند، که کانون [[جمال]] و زیباییها است، بر [[قلب]] انسان تأثیر میگذارد و شعاعی از [[رحمت]] و [[لطف]] و [[عطوفت]] [[الهی]] را نصیبش میکند. در [[نهجالبلاغه]] آمده است: «[[خداوند سبحان]] ذکر خود را مایه صفا و جلای قلبها کرده است»<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۴۲.</ref>. [[عارفان]] و [[عابدان]] [[راستین]] همواره از روحی لطیف و با صفا برخوردارند و شگفت آنکه این [[لطافت]] را با [[صلابت]] و [[استواری]] و [[سختی]] در راه [[حق همراه]] کردهاند. [[امیرمؤمنان]]{{ع}}، که خود نماد [[قاطعیت]] و [[سازش ناپذیری]] در راه [[حق]] است، از چنان [[روح]] لطیف و ظریفی برخوردار بود<ref>کشف الیقین، ص۱۷۶.</ref> که در برابر ناله [[یتیمی]] یا فغان مظلومی دگرگون و منقلب میشد و گاه [[اشک]] از دیدگان پاکش سرازیر میگردید.<ref>[[محمد حسین ساکت|ساکت، محمد حسین]]، [[کرامت انسان - ساکت (مقاله)| مقاله «کرامت انسان»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۱.</ref>
| |
| | |
| ===آثار عملی و [[رفتاری]]===
| |
| #عبادت، [[آدمی]] را از [[گناه]] و [[فساد]] باز میدارد<ref>البته گناه ممکن است اخلاقی باشد؛ مانند حسد و سوء ظن. در این صورت عبادت نسبت به آن نیز جنبه بازدارندگی دارد.</ref>. [[قرآن]] درباره اثر [[نماز]] - که یکی از مهمترین [[عبادتها]] - است. میفرماید: {{متن قرآن|إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ}}<ref>«آنچه از این کتاب بر تو وحی شده است بخوان و نماز را بپا دار که نماز از کار زشت و کار ناپسند باز میدارد و به راستی یادکرد خداوند (از هر چیز) بزرگتر است و خداوند میداند که چه انجام میدهید» سوره عنکبوت، آیه ۴۵.</ref>. [[حضرت علی]]{{ع}} نیز میفرماید: «نماز [[دژ]] [[خداوند]] و دورکننده [[شیطان]] است»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۷۵.</ref>. همچنین میفرماید: «[[یاد خدا]] وسیله طرد شیطان است»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۸.</ref>. آدمی در سایه عبادت و [[عبودیت]] حق به جایی میرسد که از [[سلطه]] شیطان، که نماد [[شر]] و [[زشتی]] است، [[رهایی]] مییابد: {{متن قرآن|إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ}}<ref>«بیگمان تو بر بندگان من چیرگی نداری مگر آن گمراهان که از تو پیروی کنند» سوره حجر، آیه ۴۲.</ref>. و این همان «[[عصمت نسبی]]» است و در مرحله بالاتر، به «[[عصمت]] مطلق» میرسد که ویژه [[انبیا]] و [[اوصیا]] است.
| |
| #عبادت و عبودیت - چنان که گذشت - [[صفا]] و [[نورانیت]] [[روحی]] میآورد و<ref>نهج البلاغه، حکمت ۳۴۲.</ref> [[قلب پاک]] و [[نورانی]] به [[نیکیها]] و [[اعمال]] خیر [[گرایش]] دارد. مولا میفرماید: «کسی که [[قلب]] خود را با استمرار یاد خدا آباد کند، کردارش، در [[نهان]] و آشکار، [[نیک]] میشود»<ref>تصنیف غررالحکم، ص۱۸۹.</ref>..<ref>[[محمد حسین ساکت|ساکت، محمد حسین]]، [[کرامت انسان - ساکت (مقاله)| مقاله «کرامت انسان»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۲.</ref>
| |
| | |
| ===آثار جسمی===
| |
| بیگمان، [[آرامش روانی]] و [[سلامت روحی]] - که دستاورد عبادت است- در [[سلامتی جسم]] و [[بدن انسان]] بسی مؤثر است. امروزه بیش از هر [[زمان]] دیگر ثابت شده است که بسیاری از [[بیماریها]]، جنبه روان - تنی دارند. تأثیر متقابل روان و [[بدن]] بر یکدیگر بسیار گسترده و ژرف است که بررسیاش از حوصله این نوشتار بیرون است. وانگهی، بخشی از [[عبادات]] - مانند [[غسل]]، [[وضو]] و [[مسواک]] - جنبه بهداشتی نیز دارند و در [[سلامتی]] جسمی [[آدمی]] اثری مهم برجای مینهند.<ref>[[محمد حسین ساکت|ساکت، محمد حسین]]، [[کرامت انسان - ساکت (مقاله)| مقاله «کرامت انسان»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۳.</ref>
| |
| | |
| ===آثار [[اجتماعی]]===
| |
| عبادت [[خداوند]]، عاملی بسیار مهم در بهبود [[رفتار اجتماعی]] و ارتقای [[اخلاق اجتماعی]] است؛ زیرا پذیرش و [[مقبولیت]] عبادت نزد خداوند، با انجام [[وظایف اجتماعی]] و [[ادای حقوق]] دیگران پیوند خورده است:{{متن قرآن|إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ}}<ref>«خداوند تنها از پرهیزگاران میپذیرد» سوره مائده، آیه ۲۷.</ref>. بنابراین، کسی که به [[راستی]] [[اهل عبادت]] است، میکوشد برای قبولی عباداتش [[حقوق]] دیگران را [[ارج]] نهد و از ستمکاری و حریمشکنی خودداری کند. [[حضرت علی]]{{ع}} میفرماید:
| |
| خداوند حقوق [[بندگان]] را مقدمه حقوق خود قرار داده است. پس کسی که [[حق]] بندگان را ادا کند، [[حق خداوند]] را نیز ادا میکند<ref>تصنیف غررالحکم، ص۴۸۰.</ref>.
| |
| | |
| عبادتهای اجتماعی مانند [[انفاق]]، [[خوشرویی]]، [[خدمت]] به دیگران و [[صله رحم]] نیز خود بخشی مهم از [[عبادتها]] را تشکیل میدهد.
| |
| عبادت و [[عبودیت]] خداوند، دستاوردها و آثار متعدد دیگری نیز دارد که یکی از آنها [[افزایش نعمت]] است. حضرت علی{{ع}} میفرماید: {{متن حدیث|اسْتَتِمُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ بِالصَّبْرِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ}}<ref>تصنیف غررالحکم، ص۲۸۳.</ref>؛ «[[نعمتهای الهی]] را با [[استقامت]] در [[اطاعت]] و [[فرمانبرداری]] [[خدا]] به کمال و [[بالندگی]] رسانید». این بدان دلیل است که عبادت، جنبه [[شکرگزاری]] به درگاه [[پروردگار]] نیز دارد و [[شکر]] موجب افزایش نعمت است: {{متن قرآن|لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ}}<ref>«اگر سپاسگزار باشید به یقین بر (نعمت) شما میافزایم» سوره ابراهیم، آیه ۷.</ref> همچنین، عبادت - به ویژه [[دعا]] - عامل رفع [[مشکلات]] و [[بلاها]] است:
| |
| اگر [[مردم]] به هنگام [[بلا]] و [[سختی]] و [[زوال نعمت]]، با [[نیت]] درست و [[دل]] شیفته، به [[پروردگار]] [[پناه]] آورند، هر آنچه از دست رفته است به ایشان باز میگرداند و هر [[تباهی]] را پایان میدهد<ref>نهج البلاغه، حکمت ۲۵۷.</ref>.<ref>[[محمد حسین ساکت|ساکت، محمد حسین]]، [[کرامت انسان - ساکت (مقاله)| مقاله «کرامت انسان»]]، [[دانشنامه امام علی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام علی]]، ج۴، ص ۳۰۳.</ref>
| |
|
| |
|
| ==فواید و کارکردهای عبادت== | | ==فواید و کارکردهای عبادت== |
