حلیم (اسم الهی): تفاوت میان نسخه‌ها

}}

== مقدمه ==

حلیم از اسمای حسنای [[الهی]] و بدین معناست که خدا با آنکه [[نافرمانی]] [[گناهکاران]] و [[مخالفت]] آنان را می‌بیند، [[خشم]] بر او چیره نگشته و وی را به [[انتقام]] وانمی‌دارد و با داشتن کمال [[قدرت]] <ref> الفتوحات المکیه، ج ۱۰، ص۵۰۳.</ref> بر مجازاتشان به آنان مهلت داده و در عقوبتشان [[شتاب]] نمی‌کند <ref> المقصد الاسنی، ص۱۰۱؛ علم الیقین، ج ۱، ص۱۸۱.</ref> و [[مطیع]] و [[عاصی]] و [[کافر]] و [[مسلمان]] را یکسان از نعمت‌های خود بهره‌مند می‌سازد.<ref>اسماء الله الحسنی، ابن قیم، ص۱۸۱.</ref> تعاریف گوناگونی برای اسم حلیم گزارش شده‌اند؛ مانند «حلیم کسی است که پس از پوشاندن [[عیوب]]، [[گناهان]] را می‌بخشد؛ [[دوستی‌ها]] را [[حفظ]] و [[عهد]] خود را تمام و به [[وعده]] خود عمل می‌کند؛ پرده [[عفو]] را بر فرو رفتگان در [[گناه]] می‌افکند و دامنه گذشت خویش را روی پرده‌داران می‌کشد؛ گناه [[گناهکاران]]، او را به سبکی نمی‌کشاند و [[سرکشی]] طغیانگران، وی را مضطرب و بیتاب نمی‌کند».<ref>شرح اسماء اللّه‌ الحسنی، ص۲۴۴.</ref> [[حلیم]] بودن [[خدا]] با [[انتقام]] و [[غضب]] او منافات ندارد؛ زیرا [[نظام آفرینش]] برای [[تربیت نفوس]] به هر کدام از آن دو در جایگاه مناسب نیازمند است،<ref> اسماء الله الحسنی آثارها و اسرارها، ص۱۲۹.</ref> چنان‌که اقتضای [[حلم]] خدا تأخیر [[عقوبت]] در دنیاست؛ اما در [[آخرت]] برداشتن عقوبت تنها شامل [[موحّدان]] می‌شود،<ref> الجامع لاسماء اللّه‌ الحسنی، ص۹۶ - ۹۷.</ref> از این رو برخی حلیم را به دیر [[خشم]] گیرنده و تأخیر کننده در عقوبت معنا کرده‌اند.<ref>نثر طوبی، ج ۱، ص۱۹۵.</ref>

حلیم ۱۵ بار در [[قرآن]] به کار رفته است که ۱۱ مرتبه درباره خداست و در همه موارد با [[اسماء]] دیگر همراه است: ۶ مورد با [[غفور]]، سه بار همراه [[علیم]]، یک بار در کنار [[شکور]] و یک کاربرد با [[غنی]].

همجواری اسم حلیم با غفور در آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ وَإِنْ تَسْأَلُوا عَنْهَا حِينَ يُنَزَّلُ الْقُرْآنُ تُبْدَ لَكُمْ عَفَا اللَّهُ عَنْهَا وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ}}<ref>«ای مؤمنان! از چیزهایی مپرسید که چون برای شما آشکار گردانند به اندوهتان می‌افکند و اگر هنگامی که قرآن فرو فرستاده می‌شود از آنها بپرسید برای شما روشن می‌شود؛ خداوند از آن (پرسش) ها در گذشت؛ و خداوند آمرزنده‌ای بردبار است» سوره مائده، آیه ۱۰۱.</ref> بدین جهت است که [[خدا]] از [[گناه]] کسانی که با پرسش‌های بیجا خود و [[پیامبر]] {{صل}} را می‌آزردند درمی‌گذرد و نسبت به [[گناهان]] آنها [[بخشنده]] است و در مقابلِ [[افراط]] [[گناهکاران]]، در [[عقوبت]] [[تعجیل]] نمی‌کند <ref>روح البیان، ج ۲، ص۵۳۹؛ المیزان، ج ۶، ص۱۵۳.</ref> و با [[توانمندی]] بر [[عقاب]] و [[انتقام]]، ایشان را از [[لطف]] و [[رحمت]] خود بهره‌مند کرده و به آنان برای [[توبه]] مهلت می‌دهد، تا گناهانشان را بیامرزد: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ}}<ref>«بی‌گمان شیطان آنان را که در روز برخورد آن دو گروه (به دشمن) پشت کردند با برخی کارها که کرده بودند از راه به در برد و البته خداوند از آنان در گذشت؛ به راستی خداوند آمرزنده‌ای بردبار است» سوره آل عمران، آیه ۱۵۵.</ref>.<ref> زاد المسیر، ج ۱، ص۲۵۵؛ رحمة من الرحمن، ج ۱، ص۳۳۹.</ref>، چنان که [[مجازات]] [[مشرکان]] را بر اثر [[عقاید]] و سخنان شرک‌آمیزشان <ref>جامع‌البیان، ج ۴، ص۱۹۳.</ref> یا مجازات [[انسان‌ها]] را به جهت [[غفلت]] و کوتاهی‌شان از [[فهم]] این [[حقیقت]] که همه موجودات [[جهان]] و ارکان وجودی‌شان همواره تسبیحگوی خدایند <ref> المیزان، ج ۱۳، ص۱۱۲.</ref> به تأخیر می‌اندازد، تا خطای خود را دریافته و به سوی او توبه کنند و وی آنها را ببخشد: {{متن قرآن|تُسَبِّحُ لَهُ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلَكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ إِنَّهُ كَانَ حَلِيمًا غَفُورًا}}<ref>«آسمان‌های هفتگانه و زمین و آنچه در آنهاست او را به پاکی می‌ستایند و هیچ چیز نیست مگر اینکه او را به پاکی می‌ستاید اما شما ستایش آنان را در نمی‌یابید؛ بی‌گمان او بردباری آمرزنده است» سوره اسراء، آیه ۴۴.</ref> به گفته برخی [[غفور]] باید [[حلیم]] باشد.<ref>اسماء اللّه‌ الحسنی، اشقر، ص۱۴۳.</ref> [[همنشینی]] اسم حلیم با [[شکور]] در [[آیه]] {{متن قرآن|إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ}}<ref>«اگر به خداوند وامی نیکو دهید (خداوند) برای شما آن را دو چندان می‌کند و شما را می‌آمرزد و خداوند سپاس‌پذیری بردبار است» سوره تغابن، آیه ۱۷.</ref> می‌نمایاند که خدا در مقابل [[اعمال]] [[خیر]] بندگانش شکور و دربرابر گناهان آنها حلیم و این، کمال [[اکرام]] و [[احترام]] به [[بندگان]] است،<ref> مجمع‌ البیان، ج ۱۰، ص۴۵۳؛ البصائر، ج ۴۷، ص۹۲.</ref> از این‌رو برخی ذیل آیه یادشده گفته‌اند: خدا قدرشناس انفاق‌کنندگان است و در مقابل بخیلان، حلیم.<ref>حجه‌التفاسیر، ج ۷، ص۳۴.</ref> [[همراهی]] حلیم با اسم [[علیم]] نشان می‌دهد که خدا با آنکه بر نافرمانی‌های [[عاصیان]] <ref>روح الارواح، ص۲۸۰.</ref> ـ همچون [[کفر]] و [[تکذیب آیات الهی]]،<ref> رک: مجمع‌البیان، ج ۷، ص۱۶۶.</ref> دشمنی‌های [[کافران]] [[قریش]] با [[مسلمانان]] و بیرون راندنشان از [[مکه]]،<ref>المیزان، ج ۱، ص۳۹۹.</ref> [[تفریط]] <ref>جوامع الجامع، ج ۲، ص۹۰.</ref> و [[گناهان]] [[مهاجران]]: {{متن قرآن|لَيُدْخِلَنَّهُمْ مُدْخَلًا يَرْضَوْنَهُ وَإِنَّ اللَّهَ لَعَلِيمٌ حَلِيمٌ}}<ref>«به یقین آنان را به جایگاهی که آن را می‌پسندند در می‌آورد و بی‌گمان خداوند بردباری داناست» سوره حج، آیه ۵۹.</ref><ref>تفسیر ابن کثیر، ج ۳، ص۲۴۲.</ref> و رعایت نکردن سهم [[ضعیفان]] و عاجزان مانند [[کودکان]] و [[زنان]] در تقسیم [[ارث]] ـ [[آگاهی]] و احاطه دارد، [[حلیم]] است: {{متن قرآن|ِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ}}<ref>«و خداوند دانایی بردبار است» سوره نساء، آیه ۱۲.</ref>.<ref>مجمع‌البیان، ج ۳، ص۲۹؛ جامع‌البیان، ج ۴، ص۳۸۴.</ref> و [[امهال]] و تأخیر در [[عقوبت]]، مطابق [[مصلحت]] است؛ نه از روی [[جهل]] و [[غفلت]].<ref>رحمة من الرحمن، ج ۱، ص۳۳۹، ۳۵۳.</ref> [[خدا]] به آنچه در درون [[انسان‌ها]] نیز می‌گذرد ـ از قبیل میل و [[نیت]] و [[رضایت]] و عدم آن ـ [[آگاه]] است.