آزار در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط

| موضوع مرتبط = آزار

| عنوان مدخل  = آزار

| مداخل مرتبط = [[آزار در قرآن]] - [[آزار در فقه اسلامی]] - [[آزار در جامعه‌شناسی اسلامی]] - [[نفی آزار در معارف و سیره نبوی]]

| پرسش مرتبط  =  

}}

مفهوم "اذیّت" در [[قرآن]]، در قالب واژه‌های "أذی" و مشتقّات آن در ۲۴ مورد مانند {{متن قرآن|الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ لَا يُتْبِعُونَ مَا أَنْفَقُوا مَنًّا وَلَا أَذًى لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref>«آنان که دارایی‌های خود را در راه خداوند می‌بخشند و از پی آنچه بخشیده‌اند منّتی نمی‌نهند و آزاری نمی‌دهند، پاداش آنها نزد پروردگار آنان است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند» سوره بقره، آیه ۲۶۲.</ref> و {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! صدقه‌های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید، همچون کسی که از سر نمایش دادن به مردم، دارایی خود را می‌بخشد و به خداوند و روز واپسین ایمان ندارد، پس داستان وی چون داستان سنگی صاف است که بر آن گرد و خاکی نشسته باشد آنگاه بارانی تند بدان برسد (و آن خاک را بشوید) و آن را همچنان سنگ سختی درخشان (و بی‌رویش گیاهی بر آن) وا نهد؛ (اینان نیز) از آنچه انجام می‌دهند هیچ (بهره) نمی‌توانند گرفت و خداوند گروه کافران را راهنمایی نمی‌کند» سوره بقره، آیه ۲۶۴.</ref>؛ {{متن قرآن|لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ}}<ref>«هرگز جز آزاری (اندک) زیانی به شما نمی‌رسانند و اگر با شما به جنگ برخیزند پشت به شما خواهند کرد سپس یاری نخواهند شد» سوره آل عمران، آیه ۱۱۱.</ref>، {{متن قرآن|لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ}}<ref>«بی‌گمان با مال و جانتان آزمون خواهید شد و از آنان که پیش از شما به آنان کتاب (آسمانی) داده‌اند و از کسانی که شرک ورزیده‌اند (سخنان دل) آزار بسیار خواهید شنید و اگر شکیبایی کنید و پرهیزگاری ورزید؛ بی‌گمان این از کارهایی است که آهنگ آن می‌کنند» سوره آل عمران، آیه ۱۸۶.</ref> آمده است که بیش‌تر موارد به‌معنای آزردن و در برخی موارد به‌معنای رنجه ‌شدن است. آزار روانی در مواردی چون [[عیب‌جویی]] و [[استهزا]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسَى أَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَاءٌ مِنْ نِسَاءٍ عَسَى أَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْأَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! هیچ گروهی گروه دیگر را به ریشخند نگیرد، بسا آنان از اینان بهتر باشند؛ و نه زنانی زنانی دیگر را، بسا آنان از اینان بهتر باشند و از یکدیگر عیبجویی مکنید و (همدیگر را) با لقب‌های ناپسند مخوانید! پس از ایمان، بزهکاری نامگذاری ناپسندی است و آنان که (از این کارها) بازنگردند ستمکارند» سوره حجرات، آیه ۱۱.</ref>؛ تهمت، تجسّس و [[غیبت]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ}}<ref>«ای مؤمنان! از بسیاری از گمان‌ها دوری کنید که برخی از گمان‌ها گناه است و (در کار مردم) کاوش نکنید و از یکدیگر غیبت نکنید؛ آیا هیچ یک از شما دوست می‌دارد که گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس آن را ناپسند می‌دارید و از خداوند پروا کنید که خداوند توبه‌پذیری» سوره حجرات، آیه ۱۲.</ref>؛ [[تحقیر]] {{متن قرآن|وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ}}<ref>«و روی خود را از مردم مگردان و بر زمین خرامان گام برمدار که خداوند هیچ خود پسند خویشتن‌ستایی را دوست نمی‌دارد» سوره لقمان، آیه ۱۸.</ref> و آزار جسمی در آیاتی مانند {{متن قرآن|وَإِذْ نَجَّيْنَاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ يَسُومُونَكُمْ سُوءَ الْعَذَابِ يُذَبِّحُونَ أَبْنَاءَكُمْ وَيَسْتَحْيُونَ نِسَاءَكُمْ وَفِي ذَلِكُمْ بَلَاءٌ مِنْ رَبِّكُمْ عَظِيمٌ}}<ref>«و (یاد کنید) آنگاه را که شما را از فرعونیان رهانیدیم که به شما عذابی سخت می‌چشاندند، پسرانتان را سر می‌بریدند و زنانتان را زنده می‌گذاردند و در آن از سوی پروردگارتان برای شما آزمونی سترگ بود» سوره بقره، آیه ۴۹.</ref> و {{متن قرآن|وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ}}<ref>«و هر یک از شما که یارایی مالی نداشته باشد تا زنان آزاد مؤمن را به همسری گیرد، در میان کنیزان، از دختران جوان مؤمن، همسر گزیند و خداوند به ایمانتان داناتر است؛ همه چون یکدیگرید پس با اجازه کسان آنها با آنان ازدواج کنید و کابین‌هایشان را در حالی که پاکدامنند و نه پلیدکار و گزیننده دوست‌های پنهان، به گونه شایسته به (کسان) آنها بپردازید. آنگاه چون شوی کنند، اگر به کاری زشت دست یازیدند بر آنان نیمی از کیفر زنان آزاد خواهد بود. این (ازدواج با کنیزکان) برای کسی است که از (آلایش) گناه بهراسد و شکیبایی ورزیدن، برای شما بهتر است و خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۲۵.</ref> انعکاس یافته است.

آزار و اذیّت در نگاه نخستین، عملی [[سرزنش]] شده و [[ناشایست]] است. بعضی [[آیات]] برای برخی اذیّت‌ها، [[وعده]] [[عذاب]] داده‌اند. {{متن قرآن|وَمِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَيَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ قُلْ أُذُنُ خَيْرٍ لَكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَيُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِينَ وَرَحْمَةٌ لِلَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}}<ref>«و برخی از ایشان کسانی هستند که پیغمبر را آزار می‌کنند و می‌گویند او خوش‌باور است؛ بگو سخن نیوش خوبی برای شماست که به خداوند ایمان و مؤمنان را باور دارد و برای آن دسته از شما که ایمان آورده‌اند رحمت است و برای آن کسان که به فرستاده خداوند آزار می‌رسانند» سوره توبه، آیه ۶۱.</ref>؛ {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«خداوند آنان را که خداوند و فرستاده او را می‌آزارند در این جهان و جهان بازپسین لعنت می‌کند و برای آنها عذابی خوارساز آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۵۷.</ref> همچنین بعضی آزارها سبب ازبین رفتن عمل شده {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ}}<ref>«ای مؤمنان! صدقه‌های خود را با منّت نهادن و آزردن تباه نسازید، همچون کسی که از سر نمایش دادن به مردم، دارایی خود را می‌بخشد و به خداوند و روز واپسین ایمان ندارد، پس داستان وی چون داستان سنگی صاف است که بر آن گرد و خاکی نشسته باشد آنگاه بارانی تند بدان برسد (و آن خاک را بشوید) و آن را همچنان سنگ سختی درخشان (و بی‌رویش گیاهی بر آن) وا نهد؛ (اینان نیز) از آنچه انجام می‌دهند هیچ (بهره) نمی‌توانند گرفت و خداوند گروه کافران را راهنمایی نمی‌کند» سوره بقره، آیه ۲۶۴.</ref>، و آزار دهندگان، مورد [[نفرین]] [[الهی]] قرار گرفته‌اند. {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«خداوند آنان را که خداوند و فرستاده او را می‌آزارند در این جهان و جهان بازپسین لعنت می‌کند و برای آنها عذابی خوارساز آماده کرده است» سوره احزاب، آیه ۵۷.</ref> در مواردی نیز اذیّت حتّی به کم‌ترین مقدار ممکن، [[نهی]] شده است: {{متن قرآن|وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا إِمَّا يَبْلُغَنَّ عِنْدَكَ الْكِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا كَرِيمًا}}<ref>«و پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نکویی کنید؛ اگر هر یک از آن دو یا هر دو، نزد تو به پیری رسند به آنان اف مگو و بر آنها بانگ مزن و با ایشان سخن به نکویی بگوی!» سوره اسراء، آیه ۲۳.</ref> از این [[آیه]] به دلالت لفظی یا مفهومی، ممنوعیّت اذیّت‌های دیگر بر [[پدر]] و [[مادر]] [[ثابت]] می‌شود؛<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۰، ص‌۱۹۰.</ref> البتّه در بعضی موارد، اذیّت و [[آزار]] جایز {{متن قرآن|الشَّهْرُ الْحَرَامُ بِالشَّهْرِ الْحَرَامِ وَالْحُرُمَاتُ قِصَاصٌ فَمَنِ اعْتَدَى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدَى عَلَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ}}<ref>«(این) ماه حرام در برابر (آن) ماه حرام است و حرمت شکنی‌ها قصاص دارد پس هر کس بر شما ستم روا داشت همان‌گونه که با شما ستم روا داشته است با وی ستم روا دارید، و از خداوند پروا کنید و بدانید که خداوند با پرهیزگاران است» سوره بقره، آیه ۱۹۴.</ref>، {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا}}<ref>«و آنان که مردان و زنان مؤمن را بی‌آنکه کاری (ناپسند) کرده باشند آزار می‌کنند بی‌گمان بار بهتان و گناهی آشکار را بر دوش دارند» سوره احزاب، آیه ۵۸.</ref> یا [[واجب]] می‌شود؛ برای مثال [[تنبیه]] و [[اذیت]] [[مجرمان]] به اشکال گوناگون، متناسب با نوع [[جرم]]، برای [[حفظ]] [[امنیّت]] و [[سلامت جامعه]] لازم است که حدود و تعزیرات از آن جمله به‌شمار رفته‌اند. آیه‌ {{متن قرآن|وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفَاحِشَةَ مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا}}<ref>«و از زنان شما آنان که زنا کنند چهار تن از میان خود بر آنان گواه گیرید و اگر گواهی دهند، آنها را در خانه‌ها بازدارید تا مرگ، آنان را دریابد یا خداوند، راهی (دیگر) پیش پای آنها بگذارد» سوره نساء، آیه ۱۵.</ref> در مورد زنانی که به [[فحشا]] ([[زنا]]) [[آلوده]] می‌شوند، به‌صورت موقّت، [[حکم]] "[[حبس]] دائم" را در نظر گرفته و آیه بعد، به [[مجازات]] مرد و [[زن]] زناکار [[دستور]] می‌دهد: {{متن قرآن|وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنْكُمْ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ تَوَّابًا رَحِيمًا}}<ref>«و از میان شما آن دو تن (زن و مرد) را که آن (زنا) را انجام می‌دهند بیازارید و اگر توبه کنند و به راه آیند از ایشان دست باز دارید که بی‌گمان خداوند توبه‌پذیری بخشاینده است» سوره نساء، آیه ۱۶.</ref> برخی [[مفسّران]] این آیه را ـ چنان‌که [[روایات]] نیز بر آن دلالت دارد <ref>تفسیر عیاشی، ج‌۱، ص‌۲۲۷؛ جامع البیان، مج‌۳، ج‌۴، ص‌۳۹۰.</ref> ـ بیان‌گر حکم زنای غیر محصنه و برخی مطلق زنا دانسته‌اند.<ref>جامع‌البیان، مج‌۳، ج‌۴، ص‌۳۹۱.</ref> گروهی نیز آیه پیشین را درباره مساحقه (هم‌جنس [[بازی]] [[زنان]]) و این آیه را درباره لواط (هم‌جنس بازی مردان) شمرده‌اند؛ گرچه از سوی برخی رد شده است.<ref>مجمع‌البیان، ج۳، ص‌۳۴؛ المیزان، ج۴، ص۲۳۵.</ref> به نظر برخی، آیه نخست به قرینه قید "من نساءکم" حکم زنای محصنه و آیه بعد، حکم زنای غیر محصنه را بیان می‌کند.<ref>جامع‌البیان، مج۳، ج۴، ص۳۹۱؛ المیزان، ج‌۴، ص‌۲۳۵‌ـ‌۲۳۶.</ref> عدّه‌ای اذیّت بیان شده در آیه را آزار زبانی به‌صورت [[توبیخ]] و [[ملامت]] و برخی به‌صورت [[دشنام]]، و گروهی نیز اذیّت غیر زبانی ([[تنبیه بدنی]]) دانسته‌اند.<ref>جامع‌البیان، مج‌۳، ج‌۴، ص‌۳۹۴؛ مجمع البیان، ج‌۳، ص‌۳۵.</ref> بعضی نیز آن را به [[سرزنش]] و [[تهدید]] به احضار نزد [[حاکم]] به منظور [[اجرای حد]] [[تفسیر]] کرده‌اند.<ref>الکشاف، ج‌۱، ص‌۴۸۸.</ref> اذیّت به‌معنای [[ناراحتی]] و در [[رنج]] افتادن نیز در سه مورد از [[قرآن]] آمده است: [[حیض]] در [[زنان]] {{متن قرآن|وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ}}<ref>«و از تو درباره حیض می‌پرسند؛ بگو که آن، گونه‌ای رنج است. پس در حیض از زنان کناره گیرید و با آنان آمیزش نکنید تا پاک شوند و چون شست و شو کردند، از همان‌جا که خداوند به شما فرموده است با آنان آمیزش کنید، بی‌گمان خداوند توبه کاران و شست‌وشوکنندگان را دوست» سوره بقره، آیه ۲۲۲.</ref>، [[خون‌ریزی]]، [[آلودگی]] و [[نجاست]]، [[احساس]] بدبویی، بی‌حوصلگی، [[مشقّت]] و [[سختی]] از اسباب اذیّت زنان در حال حیض است که [[مفسّران]] بدان توجّه کرده‌اند.<ref>الکشاف، ج۱، ص۲۶۵؛ مجمع‌البیان، ج۲، ص۵۶۲؛ جامع البیان، مج۲، ج‌۲، ص‌۵۱۸.</ref> آیه‌ {{متن قرآن|وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«و حجّ و عمره را برای خداوند تمام (و کامل) بجا آورید، پس اگر بازداشته شدید؛ از قربانی آنچه دست دهد (قربانی کنید)، و سر نتراشید تا هنگامی که قربانی به قربانگاه خود برسد، و اگر کسی از شما بیمار بود یا در سر آسیبی داشت (و ناچار از تراشیدن سر شد) بر (عهده) او (جایگزینی) است از روزه گرفتن یا صدقه دادن یا قربانی کردن و چون ایمن شدید آنکه از عمره به حجّ تمتّع می‌پردازد آنچه از قربانی دست دهد (قربانی کند)، و هر کس (که قربانی) نیافت روزه سه روز از ایّام حج و هفت روز هنگامی که (از حج) بازگشتید (بر عهده اوست)؛ این ده روز کامل است؛ این (حکم تمتّع) برای کسی است که خانواده‌اش ساکن مکّه نباشند و از خداوند پروا کنید و بدانید که خداوند سخت کیفر است» سوره بقره، آیه ۱۹۶.</ref> به "مُحرِم" در ‌صورتی که [[رنج]] و [[بیماری]] بر سرش عارض شده، تراشیدن [[موی سر]] را پیش از [[قربانی]] با پرداخت فدیه، اجازه داده است. برخی {{متن قرآن|أَذًى}} را به سردرد، شپش‌زدگی سر و حتی موارد [[بیم]] از بروز بیماری [[تفسیر]] کرده‌اند <ref> التفسیر الکبیر، ج‌۵، ص‌۱۶۶.</ref> و برخی دیگر، فقط به مواردی مانند شپش و کک در سر اشاره کرده‌اند <ref>المیزان، ج‌۲، ص‌۷۷.</ref> که قرار‌گرفتن واژه {{متن قرآن|أَذًى}} در کنار "مریضاً" [[مؤیّد]] این‌نظر است. آیه‌ {{متن قرآن|وَإِذَا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلَاةَ فَلْتَقُمْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذَا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرَائِكُمْ وَلْتَأْتِ طَائِفَةٌ أُخْرَى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً وَاحِدَةً وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا مُهِينًا}}<ref>«و (به هنگام خطر) چون در میان ایشان بودی و برای آنان نماز برپا داشتی باید گروهی از ایشان با تو (به نماز) ایستند و جنگ‌افزارهایشان را (نیز) با خود بردارند و چون به سجده روند (و رکعت دیگر را فرادی تمام کنند) باید پس شما بایستند و پس از آن دسته دیگری که نماز نخوانده‌اند با تو نماز بگزارند و (اینان نیز) باید آمادگی (خود را حفظ کنند) و جنگ‌افزارهای خودشان را با خود بردارند؛ کافران دوست می‌دارند که شما از جنگ‌افزارها و بار و بنه خویش غفلت ورزید و آنان با یک تاخت بر شما بتازند؛ و اگر از باران در سختی باشید با بیمار شوید، گناهی بر شما نیست که جنگ‌افزارها را با خود برندارید و (به هر روی) آمادگی‌تان را حفظ کنید؛ خداوند برای کافران عذابی خواری‌آفرین آماده کرده است» سوره نساء، آیه ۱۰۲.</ref> که چگونگی برپایی‌نماز [[خوف]] در [[جبهه]] [[جنگ]] را بیان می‌کند، در ابتدا "همراه داشتن [[سلاح]]" را لازم دانسته؛ سپس در‌صورت اذیّت شدن از بارندگی و‌... به‌زمین گذاشتن آن و [[بسنده کردن]] به لوازم [[ایمنی]] مانند [[زره]] را جایز دانسته است.

[[شیطان]]، [[دشمن]] آشکار [[انسان]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِي الْأَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ}}<ref>«ای مردم از آنچه در زمین حلال و پاک است بخورید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید که او برای شما دشمنی آشکار است» سوره بقره، آیه ۱۶۸.</ref>، همواره از راه [[وسوسه]] {{متن قرآن|الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ}}<ref>«که در دل‌های آدمیان وسوسه می‌افکند،» سوره ناس، آیه ۵.</ref>، [[زینت]] دادن [[زشتی‌ها]] و [[رذایل]] {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطَانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلَى لَهُمْ}}<ref>«بی‌گمان، شیطان (کفر را) در چشم آنان که به گذشته خود- پس از آنکه رهنمود برایشان روشن شد- بازگشتند، آراست و به آنان میدان داد» سوره محمد، آیه ۲۵.</ref>، و‌... زمینه [[ستیز]] و [[دشمنی]] و آزار [[آدمیان]] را به یک‌دیگر فراهم می‌آورَد و آنها را از [[سعادت]] و خوش‌بختی دور‌ می‌کند {{متن قرآن|يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُمَا لِبَاسَهُمَا لِيُرِيَهُمَا سَوْآتِهِمَا إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ مِنْ حَيْثُ لَا تَرَوْنَهُمْ إِنَّا جَعَلْنَا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ لِلَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ}}<ref>«ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد! چنان که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون راند در حالی که لباسشان را از (تن) آنان بر می‌کند تا شرمگاه‌هایشان را به آنان بنمایاند؛ به راستی او و همگنان وی شما را از جایی که شما آنها را نمی‌بینید می‌بینند؛ بی‌گمان ما شیطان‌ها را سرپرست کسانی کرده‌ایم که ایمان ندارند» سوره اعراف، آیه ۲۷.</ref>. ایجاد دشمنی، [[نفاق]] و جدایی میان [[انسان‌ها]] {{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ}}<ref>«شیطان، تنها بر آن است تا با شراب و قمار میان شما دشمنی و کینه افکند و از یاد خداوند و از نماز بازتان دارد؛ اکنون آیا دست می‌کشید؟» سوره مائده، آیه ۹۱.</ref>؛ {{متن قرآن|وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ هَذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِّي حَقًّا وَقَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَجَاءَ بِكُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِمَا يَشَاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ}}<ref>«و پدر و مادر خود را بر اورنگ (خویش) فرا برد و همه برای او به فروتنی در افتادند و گفت: پدر جان! این تعبیر خواب پیشین من است که خداوند آن را درست گردانید و بی‌گمان به من نیکی فرمود هنگامی که مرا از زندان بیرون آورد و شما را پس از آنکه شیطان میان من و برادرانم را خراب کرده بود از بیابان (نزد من) آورد؛ به راستی پروردگارم در آنچه بخواهد، نازک‌بین است؛ همانا اوست که دانای فرزانه است» سوره یوسف، آیه ۱۰۰.</ref> و اختلال [[عقل]] {{متن قرآن|الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ}}<ref>«آنان که ربا می‌خورند جز به گونه کسی که شیطان او را با برخورد، آشفته سر کرده باشد (به انجام کارها) بر نمی‌خیزند؛ این (آشفته سری) از آن روست که آنان می‌گویند خرید و فروش هم مانند رباست در حالی که خداوند خرید و فروش را حلال و ربا را حرام کرده است پس کسانی» سوره بقره، آیه ۲۷۵.</ref> به‌دست او، افزون بر اینکه خود نوعی اذیّت است، زمینه آزاررسانی به دیگران را نیز فراهم می‌سازد؛ چنان‌که [[مردم]] با وسوسه شیطان درباره [[آلودگی]] [[ایّوب]] {{ع}} او را از شهر اخراج کردند{{متن قرآن|وَاذْكُرْ عَبْدَنَا أَيُّوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ أَنِّي مَسَّنِيَ الشَّيْطَانُ بِنُصْبٍ وَعَذَابٍ}}<ref>«و از بنده ما ایّوب یاد کن آنگاه که پروردگارش را ندا کرد که شیطان به من رنج و عذاب رسانده است» سوره ص، آیه ۴۱.</ref><ref>مجمع البیان، ج‌۸، ص‌۷۴۵.</ref> برخی نسیانی را که [[موسی]] به شیطان نسبت داده، نوعی اذیّت از جانب شیطان به وی دانسته‌اند؛ چون تصرّف در [[نفوس]] [[انبیا]] و [[معصومان]] به‌گونه‌ای جز اذیّت و [[آزار]] ممکن نیست و [[قرآن]] خود این‌گونه تصرّفات ایذایی [[شیطان]] را در انبیا که لازمه آن [[صدور گناه]] از [[معصوم]] نیست، یادآور شده‌است <ref>المیزان، ج‌۳، ص‌۱۸۰ و ج‌۱۳، ص‌۳۴۱.</ref> همچنین مواردی چون [[شراب خواری]]، قمار و‌... نیز که هر کدام به‌گونه‌ای، زمینه آزار شخص و دیگران را فراهم می‌کند، ازاعمال شیطان دانسته شده‌اند {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«ای مؤمنان! جز این نیست که شراب و قمار و انصاب و ازلام، پلیدی (و) کار شیطان است پس، از آن‌ها دوری گزینید باشد که رستگار گردید» سوره مائده، آیه ۹۰.</ref>؛ چون [[انسان]] با [[وسوسه]] و اغوای شیطان به آن [[مبتلا]] می‌شود.<ref>المیزان، ج‌۱۷، ص‌۲۰۹.</ref> افزون بر عوامل پیشین، بعضی حوادث طبیعی مانند [[زلزله]]، سیل، بارندگی‌های بیش از حد و خشک‌سالی هر کدام عامل ایذای انسان و دیگر موجودات زنده به‌شمار می‌آیند؛ هرچند به نظر می‌رسد این حوادث آزار دهنده بر اثر [[گناه]] و [[ستم]] [[مردم]] به خود و به منظور [[عذاب]] یا انتباه و [[بیداری]] آنها باشد.<ref>المیزان، ج‌۵، ص‌۸ و ۱۳‌ـ‌۱۴.</ref>

در [[آیه]] بعد، از "اذیّت و آزار بی‌دلیل [[مؤمنان]]" به "[[تهمت]] و [[گناه آشکار]]" تعبیر شده است: {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ لُعِنُوا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ}}<ref>«به راستی آنان که به زنان پاکدامن بی‌خبر مؤمن، تهمت (زنا) می‌زنند، در این جهان و در جهان واپسین لعنت شده‌اند و آنان را عذابی سترگ خواهد بود» سوره نور، آیه ۲۳.</ref> که با توجّه به [[آیات]] دیگر، این تهمت‌زنندگان، مشمول نفرین الهی هستند و عذاب خاص ([[ابتلا]] به بیماری‌گری) دامنگیرشان می‌شود.<ref> الدرالمنثور، ج‌۶، ص‌۶۵۷.</ref> در [[تفسیر]] "اذیّت" در این آیه، مواردی مانند [[عیب‌جویی]]،<ref>جامع البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۵۶.</ref> اذیّت‌های زبانی <ref>مجمع البیان، ج‌۸، ص‌۵۸۰.</ref> و [[دروغ]] پراکنی به منظور ایجاد [[رعب]] و [[دلهره]] میان [[مسلمانان]] <ref>مجمع البیان، ج‌۸، ص‌۵۸۰.</ref> مطرح شده است. برخی از [[مفسّران]] [[اهل‌سنّت]] و [[شیعه]]، این آیه را به بهتان‌زنندگان و آزار‌دهندگان [[علی]] {{ع}}<ref>کشف‌الاسرار، ج۸، ص۸۸؛ الکشاف، ج۳، ص‌۵۵۹؛ تفسیر ماوردی، ج۴، ص‌۴۲۳.</ref> و اذیّت کنندگان [[علی]] و [[فاطمه]] ({{ع}})<ref>تفسیر قمی، ج‌۲، ص‌۱۷۱.</ref> و برخی دیگر به تهمت‌زنندگان به [[عایشه]] <ref>کشف الاسرار، ج‌۸، ص‌۸۸؛ الکشاف، ج‌۳، ص‌۵۵۹.</ref> مربوط دانسته‌اند. قید {{متن قرآن|بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا}}<ref>«و آنان که مردان و زنان مؤمن را بی‌آنکه کاری (ناپسند) کرده باشند آزار می‌کنند بی‌گمان بار بهتان و گناهی آشکار را بر دوش دارند» سوره احزاب، آیه ۵۸.</ref> در آیه، مواردی چون [[قصاص]]، حدود و تعزیرات (اذیّت‌های [[مشروع]]) را خارج کرده است.<ref>المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۳۹؛ التفسیر الکبیر، ج‌۲۵، ص‌۲۲۹.</ref> با توجّه به آیه {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! چرا مرا آزار می‌دهید با آنکه می‌دانید من پیامبر خداوند به سوی شمایم؟ و چون (از حق) بگشتند خدا دل‌هایشان را بگردانید و خداوند قوم نافرمان را راهنمایی نمی‌کند» سوره صف، آیه ۵.</ref> به‌سبب اذیّت و [[آزار پیامبر]] [[انحراف از حق]] و محرومیّت از [[نعمت]] [[هدایت]] حاصل می‌شود.<ref>المیزان، ج‌۱۹، ص‌۲۵۰.</ref>

در بیان نوع ایذای پیامبر اسلام نیز اقوالی بیان شده که شاید مناسب‌ترین آن ماجرای [[زید]] و [[زینب]] بوده باشد؛<ref>مجمع البیان، ج‌۸، ص‌۵۶۵.</ref> البتّه می‌توان گفت: این آیه هشداری به مؤمنان است تا همچون [[بنی‌اسرائیل]] به [[گناه]] [[پیغمبر]] آزاری نیفتند که در این صورت، فایده تشبیه، تقبیح و [[زشت]] نشان دادن این عمل است؛ چرا که مؤمنان به [[زشتی]] [[آزار]] موسی با توجّه به آیه‌ {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}}<ref>«و (یاد کن) آنگاه را که موسی به قوم خود گفت: ای قوم من! چرا مرا آزار می‌دهید با آنکه می‌دانید من پیامبر خداوند به سوی شمایم؟ و چون (از حق) بگشتند خدا دل‌هایشان را بگردانید و خداوند قوم نافرمان را راهنمایی نمی‌کند» سوره صف، آیه ۵.</ref> آگاه‌بودند.<ref> التحریر والتنویر، ج‌۲۲، ص‌۱۱۹.</ref> آیه ‌فوق به شِکوه موسی درباره آزار قومش، سپس به [[انحراف]] دل‌های [[منحرفان]] از [[حق]]، به‌دست [[خدا]] اشاره می‌کند. این آیه نیز با بیان رویارویی موسی با اذیّت قومش به پیامبر اسلام [[دلداری]] می‌دهد که از‌جمله {{متن قرآن|وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ}}، شدّت زشتی پیامبر آزاری فهمیده می‌شود به حدّی که این امر به دوری از [[هدایت]] می‌انجامد.<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۲۹، ص‌۳۱۲.</ref> شاید ایذای [[پیامبر]] به [[زمان]] [[حیات]] وی منحصر نبوده، مواردی چون [[ازدواج]] با همسرانش و [[آزار]] خاندانش را نیز دربرگیرد، <ref>المنار، ج۱۰، ص۵۲۱؛ مجمع‌البیان، ج‌۸، ص‌۵۷۷.</ref> و [[روایات]] فراوانی که آزار [[فاطمه]] و [[علی]] ({{ع}}) را [[آزار پیامبر]] می‌داند، بر آن دلالت دارند؛<ref>الدرالمنثور، ج۶، ص۶۵۶؛ تفسیرقمی، ج۲، ص۱۷۰؛ مسند احمد، ج۴، ص۵۳۴.</ref> گرچه برخی، ایذای فاطمه {{س}} را در ماجرای [[فدک]]، با بیانی غیر قابل [[پذیرش]]، توجیه کرده‌اند.<ref>المنار، ج‌۱۰، ص‌۵۲۱‌ـ‌۵۵۲.</ref> برخی آزار پیامبر را در امور مربوط به [[رسالت]]، [[کفر]]، و در امور شخصی، [[گناه]] دانسته‌اند؛ چون اذیّت در مورد نخست، با [[ایمان]]، منافات دارد؛ به همین سبب بر آن [[وعده]] [[عذاب]] دردناک داده شده است: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}}<ref>«آن کسان که به فرستاده خداوند آزار می‌رسانند عذابی دردناک خواهد بود» سوره توبه، آیه ۶۱.</ref><ref>المنیر، ج‌۱۰، ص‌۲۸۴‌ـ‌۲۸۵.</ref> از دیگر آزارهای [[منافقان]] به پیامبر، درخواست [[قرآنی]] دیگر، غیر از قرآنِ نازل شده بوده است {{متن قرآن|وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ قَالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقَاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَذَا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ}}<ref>«و چون آیات روشن ما برای آنان خوانده شود کسانی که لقای ما را امید نمی‌برند می‌گویند: قرآن دیگری جز این بیاور یا آن را دگرگون کن! بگو: مرا نسزد که از پیش خود آن را دگرگون کنم. من جز از آنچه به من وحی می‌شود پیروی نمی‌کنم؛ بی‌گمان من اگر با پروردگارم نافرمانی کنم از عذاب روزی سترگ می‌هراسم» سوره یونس، آیه ۱۵.</ref> که مقصود آنان از تبدیل [[قرآن]] و آوردن قرآنی دیگر، تبدیل [[آیات]] [[مخالف]] با عقایدشان به آیاتی موافق با آن بوده که بدین‌سان، قرآن پس از موافقتِ همه آیات با آرا و اندیشه‌هایشان مورد پذیرششان قرار گیرد.<ref>المیزان، ج‌۱۰، ص‌۲۶.</ref>

برخی، از این آیه استفاده کرده‌اند که استقامت در برابر آزار و [[رنج]]، خود نوعی توکّل است؛ چنان‌که در آیه {{متن قرآن|وَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَدَعْ أَذَاهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا}}<ref>«و از کافران و منافقان فرمان نبر و به آزارشان بها مده و بر خداوند توکل کن و خداوند (تو را) کارساز، بس» سوره احزاب، آیه ۴۸.</ref> درباره [[پیامبر اسلام]] آمده که [[صابران]] بر [[رنج]]، [[مقام]] متوکّلان را می‌یابند.<ref>کشف الاسرار، ج‌۵، ص‌۲۴۷.</ref> [[آیات]] {{متن قرآن|قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ}}<ref>«ما خوب می‌دانیم که آنچه می‌گویند تو را اندوهناک می‌گرداند؛ (امّا) به راستی آنان تو را دروغزن نمی‌شمارند بلکه این ستمگران آیات خداوند را انکار می‌کنند» سوره انعام، آیه ۳۳.</ref>، {{متن قرآن|وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ}}<ref>«و به یقین پیش از تو (نیز) پیامبرانی دروغگو شمرده شدند پس، هر چه دروغگو شمرده شدند و آزار دیدند شکیبایی ورزیدند تا آنکه یاری ما به ایشان رسید؛ و برای کلمات خداوند هیچ دگرگون‌کننده‌ای نیست و بی‌گمان (برخی) از خبر (های) پیامبران به تو رسیده است» سوره انعام، آیه ۳۴.</ref>؛ {{متن قرآن|فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِل لَّهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«بنابراین شکیبا باش همان‌گونه که پیامبران اولوا العزم شکیبایی ورزیدند و برای آنان (عذاب را به) شتاب مخواه که آنان روزی که آنچه را وعده‌شان داده‌اند بنگرند، چنانند که گویی جز ساعتی از یک روز (در جهان) درنگ نکرده‌اند، این، پیام‌رسانی است؛ پس آیا جز بزهکار» سوره احقاف، آیه ۳۵.</ref> و {{متن قرآن|فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ}}<ref>«پس بر آنچه می‌گویند شکیبا باش و پروردگارت را پیش از برآمدن خورشید و پیش از غروب با سپاس به پاکی بستای!» سوره ق، آیه ۳۹.</ref> با [[یادآوری]] [[استقامت]] [[پیامبران پیشین]] و پیروانشان از [[پیامبر]] و [[مسلمانان]] می‌خواهند تا در برابر [[آزار]] [[مشرکان]] [[شکیبا]] باشند. آیه ‌{{متن قرآن|وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ فَإِذَا أُوذِيَ فِي اللَّهِ جَعَلَ فِتْنَةَ النَّاسِ كَعَذَابِ اللَّهِ وَلَئِنْ جَاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ أَوَلَيْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِمَا فِي صُدُورِ الْعَالَمِينَ}}<ref>«و برخی از مردم کسانی هستند که می‌گویند: به خداوند ایمان آورده‌ایم آنگاه چون در راه خداوند، آزاری ببینند گزند مردم را همچون عذاب خداوند می‌انگارند و اگر از سوی پروردگارت امدادی برسد می‌گویند: بی‌گمان ما با شما بوده‌ایم؛ آیا خداوند به آنچه جهانیان در دل دارند داناتر نیست؟» سوره عنکبوت، آیه ۱۰.</ref> [[منافقان]] و [[عافیت]] طلبان را که با اندک [[سختی]]، از [[دین]] برمی‌گردند، [[نکوهیده]] است. برخی، منظور از ایذا را در این [[آیه]]، [[مشقّت]] و سختی عباداتی چون [[جهاد]] دانسته‌اند که گروهی به بهانه مشقّت، از زیر آن شانه خالی می‌کنند.<ref>کشف الاسرار، ج‌۷، ص‌۳۶۶‌ـ‌۳۷۰.</ref> به‌طور کلّی شاید این آیه درباره کسانی باشد که [[ایمان واقعی]] ندارند و تا زمانی که آزار نشوند، [[اظهار ایمان]] می‌کنند و معتقدند که عقلا نباید خود را برای [[ایمان]]، به [[زحمت]] و [[عذاب]] انداخت؛ بدین جهت، با اندک سختی به [[شرک]] می‌گرایند.<ref>المیزان، ج ۱۶، ص‌۱۰۵.</ref> افزون بر این موارد، گاهی با [[نیکوکاری]] {{متن قرآن|ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ}}<ref>«بدی را با روشی که نیکوتر است دور کن؛ ما به آنچه وصف می‌کنند داناتریم» سوره مؤمنون، آیه ۹۶.</ref> و [[تألیف قلوب]] از راه‌های [[شرعی]] می‌توان از [[آزار دیگران]] کاست یا حتّی [[محبّت]] آنان را به‌دست آورد. گروهی، بعضی [[ازدواج‌های پیامبر]] را مانند [[ازدواج]] او با [[ام‌حبیبه]] از [[دختران]] [[خاندان]] [[ابی‌سفیان]] به این منظور دانسته‌اند.<ref>تفسیر ماوردی، ج۵، ص‌۵۱۹؛ الدرالمنثور، ج‌۸، ص‌۱۳۰؛ انساب‌الاشراف، ج۲، ص‌۷۳.</ref> در پاره‌ای موارد نیز [[خداوند]]، [[پیامبران]] و [[مؤمنان]] را از آزار مشرکان رهانیده یا بر [[یاری]] آنها [[وعده]] داده است؛ به‌طور مثال [[پیامبر اسلام]] دفع [[شرّ]] ریشخندگران را وعده داد {{متن قرآن|إِنَّا كَفَيْنَاكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ}}<ref>«ما تو را در برابر ریشخندکنندگان بسنده‌ایم» سوره حجر، آیه ۹۵.</ref> و بدین‌سان، [[ابولهب]] از سرسخت‌ترین [[دشمنان پیامبر]] به [[نفرین]] [[الهی]] گرفتار شد {{متن قرآن|تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ سَيَصْلَى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍ وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ فِي جِيدِهَا حَبْلٌ مِّن مَّسَدٍ }}<ref>«توش و توان ابو لهب تباه و او نابود باد. دارایی و دستاوردش به او سودی نبخشید. زودا که در آتشی زبانه‌دار درآید. و (نیز) همسرش در حالی که هیزم‌کش (دوزخ) است، ریسمانی از پوست تافته درخت خرما بر گردن اوست» سوره مسد، آیه ۱-۵.</ref> چنان‌که هریک از پیامبران پیشین را نیز پس از [[بردباری]]، به نوعی یاری کرد: {{متن قرآن|وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ}}<ref>«و به یقین پیش از تو (نیز) پیامبرانی دروغگو شمرده شدند پس، هر چه دروغگو شمرده شدند و آزار دیدند شکیبایی ورزیدند تا آنکه یاری ما به ایشان رسید؛ و برای کلمات خداوند هیچ دگرگون‌کننده‌ای نیست و بی‌گمان (برخی) از خبر (های) پیامبران به تو رسیده است» سوره انعام، آیه ۳۴.</ref> [[ابراهیم]] را از [[آتش]] رهانید {{متن قرآن|فَمَا كَانَ جَوَابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قَالُوا اقْتُلُوهُ أَوْ حَرِّقُوهُ فَأَنْجَاهُ اللَّهُ مِنَ النَّارِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ}}<ref>«اما پاسخ قوم او جز این نبود که گفتند: او را بکشید یا بسوزانید! و خداوند او را از آتش رهانید؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که ایمان دارند» سوره عنکبوت، آیه ۲۴.</ref>، و [[موسی]] را از [[آزار]] [[افترا]] و [[تهمت]] تبرئه کرد. {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَكَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهًا}}<ref>«ای مؤمنان! همچون کسانی نباشید که موسی را آزردند و خداوند او را از آنچه (درباره او) گفتند برکنار داشت و او نزد خداوند آبرومند بود» سوره احزاب، آیه ۶۹.</ref>. هم‌چنین در [[سوره احزاب]] پس از بیان راه [[پیش‌گیری]] از دست یازی [[فاسقان]] به [[زنان]] [[مؤمن]]، [[پیامبر]] و [[مؤمنان]] را به تسلّط بر [[منافقان]]، در‌صورت ادامه آزار رسانی آنان [[وعده]] داده است. چنان‌که [[خداوند]]، پیامبر را هنگام [[قرائت قرآن]] و به پا داشتن [[نماز]]، از دید [[کافران]] پنهان نگه می‌داشت و بدین‌سان از آزار [[مشرکان]] از‌جمله [[ابوسفیان]]، نضربن [[حارث]]، [[ابوجهل]] و [[ام‌جمیل]] مصون می‌ماند: {{متن قرآن|وَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ جَعَلْنَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ حِجَابًا مَسْتُورًا}}<ref>«و چون قرآن بخوانی میان تو و آنان که به جهان واپسین ایمان ندارند پرده‌ای فراپوشیده می‌نهیم» سوره اسراء، آیه ۴۵.</ref><ref>مجمع‌البیان، ج‌۶، ص‌۶۴۵.</ref> برخی، مقصود از {{متن قرآن|حِجَابًا مَسْتُورًا}} را دوری کافران از [[قرآن]] و [[هدایت]] و شفای آن دانسته‌اند که در مقایسه با وجه پیشین بعید به نظر می‌رسد.<ref> مجمع‌البیان، ج‌۶، ص‌۶۴۵.</ref> [[آیات]] {{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از (کار) ناپسند باز می‌دارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان می‌آوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانن» سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref>، {{متن قرآن|لَنْ يَضُرُّوكُمْ إِلَّا أَذًى وَإِنْ يُقَاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبَارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ}}<ref>«هرگز جز آزاری (اندک) زیانی به شما نمی‌رسانند و اگر با شما به جنگ برخیزند پشت به شما خواهند کرد سپس یاری نخواهند شد» سوره آل عمران، آیه ۱۱۱.</ref> پس از آنکه [[امّت اسلام]] را به جهت [[امر به معروف و نهی از منکر]] و‌... [[بهترین]] [[امّت]] معرّفی کرده، به مؤمنان وعده داده که از سوی کافران جز آزاری اندک، به آنان زیانی نخواهد رسید. این [[مصونیت]] به جهت [[یاری]] خداوند است که [[اهل‌کتاب]] بر زیان رسانی به مؤمنان [[قدرت]] نمی‌یابند و فقط به اذیّت زبانی آنان می‌پردازند.<ref>مجمع‌البیان، ج‌۲، ص‌۸۱۳.</ref> در ادامه، چنین وعده داده که اگر اهل‌کتاب از حدّ آزار زبانی پا را فراتر گذارند و به [[جنگ]] بپردازند، [[شکست]] خواهند خورد. با توجّه به این [[آیه]] و استثنای [[حقیقی]] (متّصل) "أذی" از "ضرر"، چنین برداشت می‌شود که "ایذا" پایین‌ترین حدّ ضرر، یعنی گفتار آزاردهنده است؛<ref>التفسیرالکبیر، ج‌۸، ص‌۱۹۳‌ـ‌۱۹۴؛ کشف‌الاسرار، ج‌۲، ص‌۲۴۶.</ref> البتّه محقّقان، منقطع‌بودن این استثنا را که از سوی برخی ادّعا شده است، مردود دانسته‌اند.<ref>التفسیر الکبیر، ج‌۸، ص‌۱۹۴.</ref><ref>[[علی نصیری|نصیری]] و [[عبدالصمد مجدی|مجدی]]، [[اذیت - نصیری و مجدی (مقاله)|مقاله «اذیت»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۲ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۲.</ref>.