اجماع در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

# مسلمانان [[مدینه]] یا [[اهل حلّ و عقد]] از آنان بر بیعت با ابوبکر اجماع کردند؛

# [[امامت]] از [[فروع دین]] است، نه [[اصول دین]]؛

[[امامیه]] که براساس [[آیات]] و [[روایات]] فراوان، [[معتقد به امامت]] [[امامان]] اثناعشر {{ع}} بوده، به مقتضای ادلّه [[عقلی]] و [[نقلی]] نظیر [[آیه تطهیر]]، ایشان را از هرگونه [[اشتباه]] [[معصوم]] می‌دانند، [[اجماع]] را از آن جهت که کاشف از رأی معصوم {{ع}} است، [[حجّت]] می‌شمرند و معیار در [[کشف]] رأی معصوم را [[قاعده لطف]]<ref> معالم الاصول، ص‌۱۷۵.</ref> یا ملازمه عادی<ref>دروس فی علم الاصول، ج‌۲، ص‌۱۲۸‌ـ‌۱۲۹.</ref> دانسته‌اند که براساس حساب احتمالات، اجماع [[علما]]، بیانگر وجود یک دلیل شرعی ([[سیره]] و ارتکاز متشرعه) است که کاشف از رأی معصوم {{ع}} است.

== [[استدلال]] [[اهل سنت]] بر [[حجیت اجماع]] ==

## آنچه از ظاهر آیه استفاده می‌شود، آن است که ترک [[مخالفت]] با رسول کفایت نمی‌کند؛ بلکه باید شیوه مؤمنان ([[نصرت]] رسول {{صل}} و [[دفاع]] از ایشان) نیز به آن ضمیمه شود؛<ref>اصول‌الفقه، ج۲، ص۳۵۴؛ المستصفی، ج۱، ص۱۷۵.</ref> بنابراین، مراد از راه مؤمنان اتفاق ایشان نیست.

# [[قرآن]] چنگ زدن به [[ریسمان الهی]] را [[واجب]] دانسته و [[مردم]] را از پراکنده شدن بازداشته است: {{متن قرآن|وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ}}<ref>«و همگان به ریسمان خداوند بیاویزید و مپرا کنید و نعمت‌های خداوند را بر خود فرا یاد آورید که دشمنان (همدیگر) بودید و خداوند دل‌های شما را الفت داد و به نعمت او با هم برادر شدید و در لبه پرتگاهی از آتش بودید که شما را از آن رهانید؛ بدین‌گونه خداوند آیات خود را برای شما روشن می‌گوید باشد که شما راهیاب گردید» سوره آل عمران، آیه ۱۰۳.</ref> گفته شده است: کتاب خداوند و [[اجتماع]] مؤمنان مصداق حبل‌اللّه است و [[خداوند]] [[فرمان]] داده تا به این ریسمان چنگ بزنید<ref>الاحکام، ج۱، ص۲۷۶؛ تفسیر قرطبی، ج۴، ص۱۰۵.</ref> و نیز مخالفت با اتفاق [[امّت]] تفرّق و [[حرام]] است؛ پس پیروی از [[اجماع]] لازم است.<ref>التفسیرالکبیر، ج‌۸، ص‌۱۷۳.</ref> به این [[استدلال]] چنین پاسخ داده شده است:

## از اینکه دنباله آیه [[دستور]] می‌دهد به یاد [[نعمت‌های خدا]] باشید که بین دل‌های شما به‌سبب اسلام [[الفت]] ایجاد کرده است، استفاده می‌شود که مقصود، [[نهی]] از [[اختلاف]] در [[اصول دین]] است نه فروع<ref>البرهان، ج۱، ص۶۷۲، مجمع‌البیان، ج۲، ص۸۰۵؛ المنار، ج۴، ص‌۲۰.</ref>.

# برخی به آیه‌ {{متن قرآن|أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تُتْرَكُواْ وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُواْ مِنكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُواْ مِن دُونِ اللَّهِ وَلاَ رَسُولِهِ وَلاَ الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ}}<ref>«آیا پنداشته‌اید که به خود واگذاشته می‌شوید در حالی که هنوز خداوند کسانی از شما را که جهاد کرده‌اند و جز خداوند و پیامبرش و مؤمنان همرازی نگزیده‌اند معلوم نداشته است؟! و خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است» سوره توبه، آیه ۱۶.</ref> بر حجیّت اجماع استدلال کرده‌اند. آنان گفته‌اند: {{متن قرآن|وَلِیجَةً}} به‌معنای مدخل است و معنای آیه این است که نباید راهی غیر از راه [[مؤمنان]] را در پیش گرفت؛ بر این اساس، اتّفاق [[حجّت]] و [[پیروی]] از آن لازم‌است<ref>احکام القرآن، ج‌۳، ص‌۱۲۹.</ref>. [[مفسران]] گفته‌اند:

## خود [[فخر رازی]] بر استدلالش به آیه اشکال کرده و آن‌را مخالف اجماع مرکّب دانسته‌است؛ زیرا اقوال در معنای اولی الامر از چهار قول خارج نیست: [[خلفای راشدین]]، [[امیران]] طوایف، دانشمندان و [[امامان معصوم]]؛ بنابراین، [[تفسیر]] [[اولی‌الامر]] به [[اهل حلّ و عقد]] برخلاف اتّفاق مرکّب است؛ سپس گفته است که [[اهل حل و عقد]] به قول سوم باز‌می‌گردد؛ پس آن‌چه را خود بنا‌کرده، ویران نموده است<ref>المیزان، ج۴، ص‌۳۹۵.</ref> و در نتیجه، اتّفاق [[اهل]] حل‌و‌عقد اعتباری نخواهد داشت.

## مطابق [[روایات]] بسیاری، مراد از اولی‌الامر [[امامان]] {{ع}} هستند<ref> مجمع‌البیان، ج۳، ص‌۱۰۰؛ البرهان، ج‌۲، ص‌۱۰۵.</ref> و اشکال [[فخر رازی]] مبنی بر اینکه فرد خاص ناشناخته نمی‌تواند مقصود باشد و این برداشت احتیاج به معرفی صریح از سوی [[خدا]] و [[رسول]] دارد، مردود است؛ چون آنان به آیاتی مثل [[آیه تطهیر]] و [[ولایت]] و احادیث نبوی مثل [[حدیث ثقلین]] و [[سفینه]] معرفی شده‌اند<ref>المیزان، ج‌۴، ص‌۳۹۹.</ref>.

# ما شما را امّت میانه قرار دادیم تا [[گواه]] بر [[مردم]] باشید و [[پیامبر]] {{صل}} گواه بر شما باشد: {{متن قرآن|وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ يَنْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيْهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ}}<ref>«و بدین گونه شما را امّتی میانه کرده‌ایم تا گواه بر مردم باشید و پیامبر بر شما گواه باشد؛ و قبله‌ای که بر سوی آن بودی بر نگرداندیم مگر بدین روی که معلوم داریم چه کسی از پیامبر پیروی می‌کند و چه کسی واپس می‌گراید، و بی‌گمان آن جز بر آنان که خداوند رهنمونشان شد، گران بود و خداوند بر آن نیست که ایمانتان را تباه گرداند که خداوند با مردم، به راستی مهربانی است بخشاینده» سوره بقره، آیه ۱۴۳.</ref> در چگونگی استدلال به این آیه آمده است: وسط، به‌معنای [[عدالت]] است و وصف [[امّت]] به این صفت مقتضی این است که ایشان بر [[گمراهی]] [[اجتماع]] نمی‌کنند و گرنه [[عادل]] نخواهند بود<ref>احکام‌القرآن، ج۱، ص‌۱۲۵؛ تفسیر بیضاوی، ج۱، ص۱۴۸؛ تفسیر قرطبی، ج۲، ص۱۰۵.</ref>؛ نیز گفته‌اند: [[خداوند]]، امّت را [[گواهان بر مردم]] دانسته است؛ پس گفتار ایشان مقبول است؛ چون [[گواه]] نمی‌تواند [[کافر]] یا [[گمراه]] باشد؛ بنابراین، اتفاق [[اهل]] هر عصری بر معاصران آنها ـ اگر از اتفاق آنها خارج شوند ـ و نیز بر سایر اعصار [[حجّت]] خواهد بود<ref>احکام القرآن، ج‌۱، ص‌۱۲۵.</ref>. [[تقریب]] اوّل [[استدلال]]، مردود است؛ زیرا:

## [[آیه]]، وسط بودن تمام امّت را فرموده است، نه بعض امّت؛

## طبق [[روایات]] فراوانی، مقصود از امّت وسط، [[امامان]] [[طاهر]] {{ع}} هستند<ref>البرهان، ج۱، ص۳۴۳.</ref> و از این پاسخ، بطلان تقریب دوم استدلال نیز روشن می‌شود.

# شما [[بهترین]] اُمّتی هستید که به سود [[انسان‌ها]] [[آفریده]] شده‌اید و [[امر به معروف و نهی از منکر]] می‌کنید: {{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ}}<ref>«شما بهترین گروهی بوده‌اید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شده‌اید؛ به کار پسندیده فرمان می‌دهید و از (کار) ناپسند باز می‌دارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان می‌آوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref> در بیان استدلال به آیه گفته‌اند: از آنجا که خداوند، امّت را با خیر (بهترین) وصف کرده است، آشکار می‌شود که ایشان بر حقّند؛ پس اگر بر امری اتّفاق کردند، بر [[حق]] اجتماع کرده‌اند و براین اساس، اتّفاق ایشان حجّت خواهد بود و امّت را به این وصف کرده که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند؛ پس روشن می‌شود که آن‌چه را امّت منکر دانسته، منکر است و آن‌چه را معروف بداند، معروف است<ref>احکام‌القرآن، ج۲، ص۵۲؛ تفسیر بیضاوی، ج۱، ص۲۸۰.</ref>. در ردّ این استدلال گفته‌اند:

## آیه، بیش از [[فضیلت]] نسبی را اثبات نمی‌کند؛ بنابراین [[عصمت]] ایشان [[ثابت]] نمی‌شود تا بر حجّیت اتفاق دلالت داشته باشد؛ زیرا وصف امّت به بهترین، معنایش [[نفی]] [[خطا]] و اشتباه نیست و بر این اساس، لازمه مطلب مذکور این نیست که هرچه را امر می‌کنند، معروف باشد و هرچه را [[نهی]] می‌نمایند، منکر باشد<ref>الاصول العامه، ص۲۶۰.</ref>.

== منابع ==