ابن سبیل در قرآن: تفاوت میان نسخه‌ها

{{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = ابن سبیل| عنوان مدخل  = [[ابن سبیل]]| مداخل مرتبط = [[ابن سبیل در قرآن]] - [[ابن سبیل در حدیث]] - [[ابن سبیل در کلام اسلامی]] - [[ابن سبیل در فقه سیاسی]] - [[ابن سبیل در معارف و سیره رضوی]]| پرسش مرتبط  = }}

ابن‌سبیل در لغت به کسی گفته می‌شود که فراوان [[سفر]] می‌کند؛ چون با [[راه]] ملازم و همراه است.<ref>النهایه، ج۲، ص ۳۳۸، «سبل».</ref> برخی گفته‌اند: چون مسافر را کسی نمی‌شناسد، به راه نسبتش می‌دهند.<ref>غیاث اللغات، ص ۱۹، «ابن‌السبیل».</ref> در اصطلاح [[قرآنی]] و [[فقهی]] به مسافری گفته می‌شود که [[در راه مانده]] و [[مالی]] ندارد تا به [[وطن]] خود برگردد؛ اگرچه در وطن خود [[بی‌نیاز]] باشد. <ref>قمی، ج ۱، ص ۳۲۷؛ لسان‌العرب، ج ۶، ص ۱۶۳، «سبل».</ref> برخی، کسی را که [[عزم]] سفر کرده، ولی [[قدرت]] بر آن ندارد نیز داخل در گستره ابن‌سبیل دانسته‌اند<ref>احکام‌القرآن، ج۲، ص۲۸۱؛ الروضه، ج۱، ص۱۷۱؛ جواهر، ج ۱۵، ص ۳۷۳.</ref> و بعضی، مسافر [[نیازمند]] را گرچه مهمان باشد نیز از مصادیق آن برشمرده‌اند.<ref>جامع‌البیان، مج۴، ج ۵، ص۱۱۷؛ مجمع البیان، ج۳، ص۷۲؛ مختلف الشیعه، ج ۳، ص ۸۱.</ref>

[[فقیهان]]، شرایطی از جمله [[اسلام]]، [[ایمان]]، [[عدالت]]، [[مباح]] بودن سفر و عدم امکان استقراض را در [[ادای حقوق]] به [[ابن سبیل]] مورد بررسی قرار داده‌اند.<ref>کنزالعرفان، ج ۱، ص ۲۳۷؛ جواهر، ج ۱۵، ص ۳۷۳.</ref> برخی ابن سبیل را "ابن‌ سبیل‌ الله " و مورد آن‌را هرکسی که در [[راه خدا]] [[کوشش]] کند دانسته‌اند؛ اگرچه در وطن بوده، و [[فقیر]] هم نباشد.<ref>الفرقان، ج ۱۰ و ۱۱، ص ۱۸۴.</ref> واژه‌ابن‌سبیل‌ هشت‌ بار در آیات {{متن قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}}<ref>«و حقّ خویشاوند را به او برسان و نیز (حقّ) مستمند و در راه مانده را و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز» سوره اسراء، آیه ۲۶.</ref>، {{متن قرآن|فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«بنابراین، حقّ خویشاوند و بینوا و در راه مانده را بپرداز که این برای آنان که خواستار خشنودی خداوندند بهتر است و آنانند که رستگارند» سوره روم، آیه ۳۸.</ref>، {{متن قرآن|لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref>، {{متن قرآن|يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ}}<ref>«از تو می‌پرسند: چه چیزی را ببخشند؟ بگو هر دارایی که می‌بخشید (بهتر است) به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بینوایان و در راه مانده باشد و هر نیکی بجای آورید خداوند به آن داناست» سوره بقره، آیه ۲۱۵.</ref>،{{متن قرآن|وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا}}<ref>«خداوند را بپرستید و چیزی را شریک او نکنید و به پدر و مادر و به خویشاوند و یتیمان و تهیدستان و همسایه خویشاوند و همسایه دور و همراه همنشین و در راه مانده و بردگانتان نکویی ورزید؛ بی‌گمان خداوند کسی را که خودپسندی خویشتن‌ستای باشد دوست نمی‌دارد» سوره نساء، آیه ۳۶.</ref>، {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>، {{متن قرآن|إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}}<ref>«زکات، تنها از آن تهیدستان و بیچارگان و مأموران (دریافت) آنها و دلجویی‌شدگان و در راه (آزادی) بردگان و از آن وامداران و (هزینه) در راه خداوند و از آن در راه‌ماندگان است که از سوی خداوند واجب گردیده است و خداوند دانایی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۶۰.</ref>، {{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷.</ref> آمده است.<ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]]، [[ابن سبیل - سحرخوان (مقاله)|مقاله «ابن سبیل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>

در آیه {{متن قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}}<ref>«و حقّ خویشاوند را به او برسان و نیز (حقّ) مستمند و در راه مانده را و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز» سوره اسراء، آیه ۲۶.</ref> و آیه {{متن قرآن|فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref>«بنابراین، حقّ خویشاوند و بینوا و در راه مانده را بپرداز که این برای آنان که خواستار خشنودی خداوندند بهتر است و آنانند که رستگارند» سوره روم، آیه ۳۸.</ref> به ادای [[حقّ]] ابن‌سبیل سفارش شده است. [[علامه طباطبایی]] می‌گوید: از آنجا که آیه {{متن قرآن|وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا}}<ref>«و حقّ خویشاوند را به او برسان و نیز (حقّ) مستمند و در راه مانده را و هیچ‌گونه فراخ‌رفتاری مورز» سوره اسراء، آیه ۲۶.</ref> از سوره‌های مکّی است، [[دادن حقوق]] خویشان، [[مسکینان]] و در راه ماندگان از احکامی است که پیش از [[هجرت]] در [[مکّه]] [[تشریع]] شده است؛<ref> المیزان، ج ۱۳، ص ۸۱.</ref> البتّه عدّه‌ای با استناد به بعضی [[روایات]] که بخشیدن [[فدک]] به [[حضرت فاطمه]] را پس از [[نزول]] این آیه دانسته‌اند، آن را از [[آیات]] [[مدنی]] می‌دانند.<ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]]، [[ابن سبیل - سحرخوان (مقاله)|مقاله «ابن سبیل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>

ابن سبیل در آیه {{متن قرآن|إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ}}<ref>«زکات، تنها از آن تهیدستان و بیچارگان و مأموران (دریافت) آنها و دلجویی‌شدگان و در راه (آزادی) بردگان و از آن وامداران و (هزینه) در راه خداوند و از آن در راه‌ماندگان است که از سوی خداوند واجب گردیده است و خداوند دانایی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۶۰.</ref> از مستحقّان زکات شمرده شده است. با توجّه به ذیل آیه {{متن قرآن|فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ }} می‌توان گفت: آیه مربوط به زکات [[واجب]] است و امّا زکات [[مستحب]] را از آیات [[احسان]] و انفاق و ادای مال به ابن‌سبیل می‌توان استفاده کرد. در آیه دیگری می‌فرماید: {{متن قرآن|لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ}}<ref>«نیکی آن نیست که روی را سوی خاور و باختر بگردانید، بلکه نیکی (از آن) کسی است که به خداوند و روز بازپسین و فرشتگان و کتاب (آسمانی) و پیامبران ایمان آورد و دارایی را با دوست داشتنش به نزدیکان و یتیمان و بیچارگان و به راه‌ماندگان و کمک‌خواهان و در راه (آزادی) بردگان ببخشد و نماز برپا دارد و زکات پردازد و (نیکی از آن) آنان (است) که چون پیمان بندند وفا کنند؛ و به ویژه شکیبایان در سختی و رنج و در هنگامه کارزار، آنها راستگویند و آنانند که به راستی پرهیزگارند» سوره بقره، آیه ۱۷۷.</ref> برخی گفته‌اند: این آیه را نمی‌توان بر زکات حمل کرد؛ زیرا در ادامه آیه، [[زکات]] به طور مستقل مطرح شده است<ref>مجمع‌البیان، ج ۲، ص ۴۷۷.</ref><ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]]، [[ابن سبیل - سحرخوان (مقاله)|مقاله «ابن سبیل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>

در آیه {{متن قرآن|وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى عَبْدِنَا يَوْمَ الْفُرْقَانِ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ}}<ref>«و اگر به خداوند و به آنچه بر بنده خویش، روز بازشناخت درستی از نادرستی (در جنگ بدر)، روز رویارویی آن دو گروه (مسلمان و مشرک) فرو فرستادیم ایمان دارید بدانید که آنچه غنیمت گرفته‌اید از هرچه باشد یک پنجم آن از آن خداوند و فرستاده او و خویشاوند (وی) و یتیمان و بینوایان و ماندگان در راه (از خاندان او) است و خداوند بر هر کاری تواناست» سوره انفال، آیه ۴۱.</ref>، یک پنجم [[غنایم]] برای [[خدا]] و [[پیامبر]] و [[خویشاوندان]] او و [[یتیمان]] و بینوایان و در راه‌ ماندگان دانسته شده است. بنابر نظر [[مفسّران]] و [[فقیهان]] [[شیعه]]، قسمتی از [[خمس]] که به [[ابن‌سبیل]] داده می‌شود مخصوص در راه‌ ماندگان [[خاندان پیامبر]] است <ref>فقه‌القرآن، ج۱، ص ۲۴۳؛ مختلف الشیعه، ج ۳، ص ۲۰۱.</ref> که [[خداوند]] آن را عوض [[زکات]] برای آنها قرار داده؛ ولی مفسّران و فقهای [[اهل‌سنّت]]، این قسمت از خمس را به هر مسافر در [[راه]] مانده‌ای (اعمّ از [[سادات]]) متعلّق می‌دانند.<ref>احکام القرآن، ج ۳، ص ۹۱؛ جامع‌البیان، مج ۶، ج ۱۰، ص ۱۲.</ref> [[طبری]] و [[زمخشری]] روایاتی را از [[امام سجاد]] و [[حضرت علی]] {{ع}} نقل کرده‌اند که نظر شیعه را [[تأیید]] می‌کند <ref>جامع‌البیان، مج ۶، ج ۱۰، ص ۱۱؛ الکشّاف، ج ۲، ص ۲۲۲.</ref><ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]]، [[ابن سبیل - سحرخوان (مقاله)|مقاله «ابن سبیل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>

طبق [[آیه]] {{متن قرآن|مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ}}<ref>«آنچه خداوند از (دارایی‌های) اهل این شهرها بر پیامبرش (به غنیمت) بازگرداند از آن خداوند و پیامبر و خویشاوند و یتیمان و مستمندان و در راه مانده است تا میان توانگران شما دست به دست نگردد و آنچه پیامبر به شما می‌دهد بگیرید و از آنچه شما را از آن باز می‌دارد دست بکشید و از خداوند پروا کنید که خداوند، سخت کیفر است» سوره حشر، آیه ۷.</ref> ابن‌سبیل، یکی از موارد مصارف شش‌گانه [[فیء]] است. مفسّران و فقیهان در این که آیا مقصود آیه، [[یتیمان]]، [[مستمندان]] و [[در راه ماندگان]] از عموم [[مردم]] است یا از خاندان پیامبر، [[اختلاف]] نظر دارند. به نظر مفسّران اهل‌سنّت <ref>جامع‌البیان، مج ۱۴، ج ۲۸، ص ۴۹؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص۳۹۱؛ قرطبی، ج ۱۸، ص ۱۰.</ref> و برخی از مفسّران شیعه،<ref>نمونه، ج ۲۳، ص ۵۰۶.</ref> مقصود، یتیمان و مستمندان و در راه ماندگان عموم مردم است؛ ولی برخی مفسّران شیعه گفته‌اند: یتیمان، مستمندان و در راه‌ماندگان [[اهل]] [[بیت]] {{عم}} منظور است <ref>التبیان، ج۹، ص۵۶۴؛ مجمع‌البیان، ج ۹، ص ۳۹۱؛ المیزان، ج۱۹، ص ۲۰۴.</ref><ref>[[محمد سحرخوان|سحرخوان، محمد]]، [[ابن سبیل - سحرخوان (مقاله)|مقاله «ابن سبیل»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱.</ref>