حجاب از ریشه "ح ـ ج ـ ب" و در لغت به معنای منع کردن و بازداشتن چیزی از چیز دیگر است<ref>مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۱۴۳؛ المصباح، ج ۲، ص ۱۲۱؛ التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۶ - ۱۶۷، "حجب".</ref>، خواه آن دو چیز از [[امور مادی]] یا [[معنوی]] باشند<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۷.</ref>. به حایل و پرده میان دو چیز نیز "حجاب" اطلاق گردیده است<ref>القاموس المحیط، ج ۱، ص ۵۲؛ لسانالعرب، ج ۱، ص ۲۹۸؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۴۵۵، "حجب".</ref> و در اصطلاح [[فقه اسلامی]] عبارت است از پوشش ویژه [[زن]] که خود را با آن از نامحرمان میپوشاند<ref>جواهرالکلام، ج ۸، ص ۱۶۳؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۲۴، ص ۱۷۴.</ref> یا به حالت پوشیده بودن زن در برابر دیگران اطلاق میگردد<ref>فرهنگ فقه، ج ۲، ص ۲۸۲.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۴۱ ـ ۴۴۲.</ref>
حجاب از ریشه "ح ـ ج ـ ب" و در لغت به معنای منع کردن و بازداشتن چیزی از چیز دیگر است<ref>مقاییس اللغه، ج ۲، ص ۱۴۳؛ المصباح، ج ۲، ص ۱۲۱؛ التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۶ - ۱۶۷، "حجب".</ref>، خواه آن دو چیز از امور مادی یا معنوی باشند<ref>التحقیق، ج ۲، ص ۱۶۷.</ref>. به حایل و پرده میان دو چیز نیز "حجاب" اطلاق گردیده است<ref>القاموس المحیط، ج ۱، ص ۵۲؛ لسانالعرب، ج ۱، ص ۲۹۸؛ مجمع البحرین، ج ۱، ص ۴۵۵، "حجب".</ref> و در اصطلاح [[فقه اسلامی]] عبارت است از پوشش ویژه [[زن]] که خود را با آن از نامحرمان میپوشاند<ref>جواهرالکلام، ج ۸، ص ۱۶۳؛ الموسوعة الفقهیه، ج ۲۴، ص ۱۷۴.</ref> یا به حالت پوشیده بودن زن در برابر دیگران اطلاق میگردد<ref>فرهنگ فقه، ج ۲، ص ۲۸۲.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۴۱ ـ ۴۴۲.</ref>
معنای لغوی «[[پوشش]]» و «حجاب»، منع<ref>ابن فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۲، ص۱۴۳.</ref> و ستر است<ref>جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج۱، ص۱۰۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۲۹۸.</ref>؛ در هشت [[آیه]] از [[قرآن کریم]]، واژه حجاب به کار رفته که هفت مورد به معنای لغوی آن اشاره دارد؛ همچنین در ذیل آیه ۵۳ [[سوره احزاب]] ([[آیه حجاب]]) واژه مزبور به طور خاص به معنای پرده به کار رفته است<ref>طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، ج۳، ص۳۳۰؛ همو، مجمع البیان، ج۸، ص۵۷۷؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۶، ص۳۹۹.</ref> که بر اساس آن، [[مؤمنان]] میبایست با [[زنان پیامبر]]{{صل}} تنها از پشت پرده سخن بگویند<ref>مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج۳، ص۵۰۴.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۲۰.</ref>
معنای لغوی «[[پوشش]]» و «حجاب»، منع<ref>ابن فارس، معجم مقاییس اللغه، ج۲، ص۱۴۳.</ref> و ستر است<ref>جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، ج۱، ص۱۰۷؛ ابن منظور، لسان العرب، ج۱، ص۲۹۸.</ref>؛ در هشت [[آیه]] از [[قرآن کریم]]، واژه حجاب به کار رفته که هفت مورد به معنای لغوی آن اشاره دارد؛ همچنین در ذیل آیه ۵۳ [[سوره احزاب]] ([[آیه حجاب]]) واژه مزبور به طور خاص به معنای پرده به کار رفته است<ref>طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، ج۳، ص۳۳۰؛ همو، مجمع البیان، ج۸، ص۵۷۷؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم، ج۶، ص۳۹۹.</ref> که بر اساس آن، [[مؤمنان]] میبایست با [[زنان پیامبر]]{{صل}} تنها از پشت پرده سخن بگویند<ref>مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج۳، ص۵۰۴.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۲۰.</ref>
برخی مصداقهای حجاب [[زنان]] عبارتاند از: [[نقاب]]، [[برقع]]، روبند برای صورت و چادر برای تمام [[بدن]]<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱/۱۳۴۰؛ عمید، فرهنگ فارسی، ۱/۷۷۹.</ref>. «خمار» و «[[جلباب]]» دو مصداق [[قرآنی]] [[حجاب]] است<ref>سوره نور، آیه ۳۱؛ سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>. خمار به معنای پوششی (مقنعه یا روسری) است که با آن سر را میپوشانند<ref>راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۲۹۸.</ref> و جلباب جامهای بزرگتر از خمار است<ref>فراهیدی، کتاب العین، ۶/۱۳۲؛ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۱۹۹؛ طریحی، مجمع البحرین، ۲/۲۴.</ref> که گاهی تمام بدن را میپوشاند<ref>زمخشری، الکشاف، ۳/۵۵۹.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]] و [[جواد شفیعیان حیدری|شفیعیان حیدری]]، [[حجاب و نگاه (مقاله)|مقاله «حجاب و نگاه»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۴، ص ۲۷۷.</ref>
برخی مصداقهای حجاب [[زنان]] عبارتاند از: [[نقاب]]، [[برقع]]، روبند برای صورت و چادر برای تمام بدن<ref>معین، فرهنگ فارسی، ۱/۱۳۴۰؛ عمید، فرهنگ فارسی، ۱/۷۷۹.</ref>. «خمار» و «[[جلباب]]» دو مصداق [[قرآنی]] [[حجاب]] است<ref>سوره نور، آیه ۳۱؛ سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>. خمار به معنای پوششی (مقنعه یا روسری) است که با آن سر را میپوشانند<ref>راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۲۹۸.</ref> و جلباب جامهای بزرگتر از خمار است<ref>فراهیدی، کتاب العین، ۶/۱۳۲؛ راغب، مفردات الفاظ القرآن، ۱۹۹؛ طریحی، مجمع البحرین، ۲/۲۴.</ref> که گاهی تمام بدن را میپوشاند<ref>زمخشری، الکشاف، ۳/۵۵۹.</ref>.<ref>[[مصطفی امینی|امینی]] و [[جواد شفیعیان حیدری|شفیعیان حیدری]]، [[حجاب و نگاه (مقاله)|مقاله «حجاب و نگاه»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۴ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۴، ص ۲۷۷.</ref>
==حجاب از دیدگاه قرآنی==
==حجاب از دیدگاه قرآنی==
خط ۱۹:
خط ۱۹:
# پاسخ به نیاز [[فطری]]: [[خداوند]] زنان را با [[فطرت]] [[پاک]] عفتطلبی [[آفریده]] است و تشریع حجاب در واقع پاسخی به این نیاز فطری آنان است<ref>حجاب المسلمه، ص ۱۳۲؛ حجاب، آزادی یا اسارت، ص ۱۹.</ref>.
# پاسخ به نیاز [[فطری]]: [[خداوند]] زنان را با [[فطرت]] [[پاک]] عفتطلبی [[آفریده]] است و تشریع حجاب در واقع پاسخی به این نیاز فطری آنان است<ref>حجاب المسلمه، ص ۱۳۲؛ حجاب، آزادی یا اسارت، ص ۱۹.</ref>.
# ایجاد [[امنیت]]: از دیگر حکمتهای حجاب، [[حفظ]] زنان از [[آزار دیگران]] و ایجاد امنیت برای آنان است: {{متن قرآن|ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}}<ref>«این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>.
# ایجاد [[امنیت]]: از دیگر حکمتهای حجاب، [[حفظ]] زنان از [[آزار دیگران]] و ایجاد امنیت برای آنان است: {{متن قرآن|ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ}}<ref>«این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref>.
# [[تزکیه]] و [[طهارت]]: [[حکمت]] دیگر [[تشریع]] حجاب، [[تزکیه نفس]] و [[باطن]] افراد است: {{متن قرآن|ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ}}<ref>«این برای آنان پاکتر است» سوره نور، آیه ۳۰.</ref>. رعایت [[پوشش]]، هم سبب [[تطهیر]] [[قلوب]] مردان شده و هم قلوب [[زنان]] را از [[آلودگی]] [[پاک]] میکند، از سویی دیگر، این طهارت هم بر افراد اثر گذاشته و سبب دوری آنان از [[رذایل اخلاقی]] و وسوسههای [[شیطانی]] میشود و هم بر [[اجتماع]] مؤثر بوده و محیط [[زندگی]] را از مظاهر [[شهوانی]] و [[غرایز حیوانی]] پاک میسازد<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۷۶؛ روائع البیان، ج ۲، ص ۱۶۹؛ نمونه، ج ۱۴، ص ۴۴۳.</ref>. افزون بر موارد یاد شده، [[استحکام]] بیشتر بنیان [[خانواده]]، [[حکمت]] دیگر حجاب است، زیرا پوشیده بودن زنان و وجود حریم میان آنان و مردان، از [[روابط]] [[آزاد]] و بیبند و بار افراد و [[تمایل]] هریک از زوجین به نامحرمان جلوگیری کرده، اسباب توجه و پیوند بیشتر میان آنان را فراهم میکند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۳۷ - ۴۳۸.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۴۳ ـ ۴۴۴.</ref>
# [[تزکیه]] و [[طهارت]]: [[حکمت]] دیگر [[تشریع]] حجاب، [[تزکیه نفس]] و [[باطن]] افراد است: {{متن قرآن|ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ}}<ref>«این برای آنان پاکتر است» سوره نور، آیه ۳۰.</ref>. رعایت [[پوشش]]، هم سبب [[تطهیر]] [[قلوب]] مردان شده و هم قلوب [[زنان]] را از [[آلودگی]] [[پاک]] میکند، از سویی دیگر، این طهارت هم بر افراد اثر گذاشته و سبب دوری آنان از [[رذایل اخلاقی]] و وسوسههای [[شیطانی]] میشود و هم بر [[اجتماع]] مؤثر بوده و محیط [[زندگی]] را از مظاهر [[شهوانی]] و غرایز حیوانی پاک میسازد<ref>مجمع البیان، ج ۸، ص ۵۷۶؛ روائع البیان، ج ۲، ص ۱۶۹؛ نمونه، ج ۱۴، ص ۴۴۳.</ref>. افزون بر موارد یاد شده، [[استحکام]] بیشتر بنیان [[خانواده]]، [[حکمت]] دیگر حجاب است، زیرا پوشیده بودن زنان و وجود حریم میان آنان و مردان، از روابط [[آزاد]] و بیبند و بار افراد و [[تمایل]] هریک از زوجین به نامحرمان جلوگیری کرده، اسباب توجه و پیوند بیشتر میان آنان را فراهم میکند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۳۷ - ۴۳۸.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۴۳ ـ ۴۴۴.</ref>
== پیشینه حجاب ==
== پیشینه حجاب ==
از همان آغاز [[خلقت]] [[بشر]] [[پوشش]] در میان [[انسانها]] بوده و همه افراد و [[ملل]] به شکلهایی گوناگون از نوعی حجاب بهره گرفتهاند. با آغاز عصر بافندگی و پیدایی [[لباس]]، همه [[ملتها]] و [[پیروان]] شرایع برای خود نوعی پوشش را برگزیدند. بررسی و ارائه پوششهای [[زنان]] در میان [[اقوام]] مختلف، از [[عهد]] باستان تا قرن بیستم از سوی برخی [[پژوهشگران]] این امر را [[تأیید]] میکند<ref>ر.ک: پوشاک اقوام مختلف.</ref>.
از همان آغاز [[خلقت]] [[بشر]] [[پوشش]] در میان [[انسانها]] بوده و همه افراد و [[ملل]] به شکلهایی گوناگون از نوعی حجاب بهره گرفتهاند. با آغاز عصر بافندگی و پیدایی [[لباس]]، همه [[ملتها]] و [[پیروان]] شرایع برای خود نوعی پوشش را برگزیدند. بررسی و ارائه پوششهای [[زنان]] در میان [[اقوام]] مختلف، از [[عهد]] باستان تا قرن بیستم از سوی برخی پژوهشگران این امر را [[تأیید]] میکند<ref>ر.ک: پوشاک اقوام مختلف.</ref>.
از جمله این اقوام میتوان از [[یونانیان]] باستان یاد کرد که حجاب در میان زنان آنان به شدت رواج داشت؛ به گونهای که جز با حجاب کامل و تحت [[مراقبت]] دیگران [[قادر]] به [[ملاقات]] با [[خویشاوندان]] خود یا حضور در جشنهای مذهبی نبودند<ref>تاریخ تمدن، ج ۲، ص ۳۴۰.</ref>. در [[ایران]] باستان نیز زنان ملزم به رعایت حجاب بودند. ویلدورانت درباره وضع حجاب پس از [[روزگار]] داریوش آورده است که زنان طبقات بالای [[اجتماع]] تنها با تخت روان روپوشدار اجازه [[خروج]] از [[خانه]] را داشتند. آنان در بیرون از خانه [[حق]] ملاقات با مردان را نداشتند؛ حتی زنان شوهردار از [[دیدار]] با [[پدران]] و [[برادران]] خود منع میشدند<ref>تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۴۳۴.</ref>. در [[آیین زرتشت]] که [[مذهب]] رسمی [[ایرانیان]] بود بر هر مرد و [[زن]] [[واجب]] بود که هنگام انجام دادن [[مراسم عبادی]] سر خود را بپوشاند<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.</ref>، بهگونهای که موهای آنان آشکار نباشد<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.</ref>. [[پوشش]] [[دختران]] کسرا که حتی پس از [[اسارت]] به دست [[مسلمانان]]، حاضر به برداشتن نقاب از چهره خود نشدند<ref> السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۲۲۱ - ۲۲۲.</ref> نشان پایبندی آنان به حجاب در [[آیین]] خود بوده است.
از جمله این اقوام میتوان از یونانیان باستان یاد کرد که حجاب در میان زنان آنان به شدت رواج داشت؛ به گونهای که جز با حجاب کامل و تحت [[مراقبت]] دیگران قادر به [[ملاقات]] با [[خویشاوندان]] خود یا حضور در جشنهای مذهبی نبودند<ref>تاریخ تمدن، ج ۲، ص ۳۴۰.</ref>. در [[ایران]] باستان نیز زنان ملزم به رعایت حجاب بودند. ویلدورانت درباره وضع حجاب پس از [[روزگار]] داریوش آورده است که زنان طبقات بالای [[اجتماع]] تنها با تخت روان روپوشدار اجازه [[خروج]] از [[خانه]] را داشتند. آنان در بیرون از خانه [[حق]] ملاقات با مردان را نداشتند؛ حتی زنان شوهردار از دیدار با پدران و [[برادران]] خود منع میشدند<ref>تاریخ تمدن، ج ۱، ص ۴۳۴.</ref>. در [[آیین زرتشت]] که [[مذهب]] رسمی [[ایرانیان]] بود بر هر مرد و [[زن]] [[واجب]] بود که هنگام انجام دادن مراسم عبادی سر خود را بپوشاند<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.</ref>، بهگونهای که موهای آنان آشکار نباشد<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۳۵.</ref>. [[پوشش]] [[دختران]] کسرا که حتی پس از [[اسارت]] به دست [[مسلمانان]]، حاضر به برداشتن نقاب از چهره خود نشدند<ref> السیرة الحلبیه، ج ۲، ص ۲۲۱ - ۲۲۲.</ref> نشان پایبندی آنان به حجاب در [[آیین]] خود بوده است.
در [[شریعت]] [[یهود]] نیز حجاب واجب بوده و متون متعددی از [[تورات]] کنونی این امر را [[تأیید]] میکنند؛ از جمله در [[سفر]] پیدایش از حجاب کامل و حتی پوشش چهره [[زنان]] یاد شده است<ref>کتاب مقدس، پیدایش، ۲۴: ۶۴ - ۶۵.</ref>. در [[کتاب]] [[اشعیای نبی]] از [[مجازات]] دختران [[صهیون]] در [[قیامت]] به [[جرم]] "[[تبرّج]]" و "تنّازی" و به صدا درآوردن زیورآلات خود و [[آشکار کردن]] آنها در برابر دیگران یاد شده است<ref>کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۳: ۱۶ - ۲۶.</ref>. افزون بر این، در موارد دیگری از این کتاب از نوع حجاب زنان یهود از جمله چادر<ref>کتاب مقدس، کتاب روت، ۳: ۱۵.</ref>، نقاب<ref>کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۴۷: ۱ - ۲.</ref> و بُرْقَع<ref>کتاب مقدس، غزلهای سلیمان، ۴: ۱.</ref> یاد شده است. در [[مسیحیت]] نیز نه تنها [[احکام شریعت]] یهود درباره حجاب [[تغییر]] نیافت، بلکه در برخی موارد بیشتر بر آن تأکید شد<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۳.</ref> و افزون بر حجاب ظاهری، در برخی [[آیات]] [[انجیل]] بر [[عفت]] و حجاب درونی زنان یعنی عفت نیز تأکید گردید<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۶.</ref>. بر اساس آموزههای یاد شده، حواریان و پس از آنان پاپها و [[روحانیان]] [[مسیحی]] در صدر اول بر [[وجوب]] حجاب تأکید کرده، زنان را به رعایت آن فرا میخواندند<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۷۵.</ref> تا اینکه پس از رنسانس و [[انقلاب]] صنعتی پس از [[جنگ]] جهانی دوم در قرن نوزدهم حجاب به تدریج کنار گذاشته شد و بیحجابی به گونهای گسترده در اروپا و در پی آن در دیگر [[ملل]] [[جهان]] از جمله [[کشورهای اسلامی]] رواج یافت<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۶۷ - ۶۸.</ref>. در میان [[اعراب جاهلی]] پیش از [[اسلام]] نیز حجاب به نوعی وجود داشت<ref>دائرهالمعارف القرن العشرین، ج ۳، ص ۳۳۶.</ref> و داستان جنگ "[[فجار]]" میان دو [[قبیله قریش]] و [[بنیکنانه]] که به جهت [[کشف]] حجاب زنی از [[بنیعامر]] رخ داد<ref>معجم قبائل العرب، ج ۳، ص ۹۹۷؛ السیرة الحلبیه، ج ۱، ص ۲۰۸.</ref> مؤید این امر است؛ اما گاه آنان بر اثر [[عقاید]] [[خرافی]] و [[باطل]]، کشف حجاب کرده، حتی زنان با بدنی برهنه به [[طواف]] [[خانه خدا]] میپرداختند: {{متن قرآن|وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است، بگو: بیگمان خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد؛ آیا درباره خداوند چیزی میگویید که نمیدانید؟» سوره اعراف، آیه ۲۸.</ref>. [[آیه]] درباره برخی [[قبایل عرب]] نازل شده که [[عقیده]] داشتند با لباسی که در آن [[گناه]] کردهاند نباید طواف کرد<ref>جامعالبیان، ج ۸، ص ۲۰۱؛ مجمعالبیان، ج ۴، ص ۶۳۳.</ref>.
در [[شریعت]] [[یهود]] نیز حجاب واجب بوده و متون متعددی از [[تورات]] کنونی این امر را [[تأیید]] میکنند؛ از جمله در [[سفر]] پیدایش از حجاب کامل و حتی پوشش چهره [[زنان]] یاد شده است<ref>کتاب مقدس، پیدایش، ۲۴: ۶۴ - ۶۵.</ref>. در [[کتاب]] [[اشعیای نبی]] از [[مجازات]] دختران [[صهیون]] در [[قیامت]] به [[جرم]] "[[تبرّج]]" و "تنّازی" و به صدا درآوردن زیورآلات خود و [[آشکار کردن]] آنها در برابر دیگران یاد شده است<ref>کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۳: ۱۶ - ۲۶.</ref>. افزون بر این، در موارد دیگری از این کتاب از نوع حجاب زنان یهود از جمله چادر<ref>کتاب مقدس، کتاب روت، ۳: ۱۵.</ref>، نقاب<ref>کتاب مقدس، اشعیای نبی، ۴۷: ۱ - ۲.</ref> و بُرْقَع<ref>کتاب مقدس، غزلهای سلیمان، ۴: ۱.</ref> یاد شده است. در [[مسیحیت]] نیز نه تنها [[احکام شریعت]] یهود درباره حجاب [[تغییر]] نیافت، بلکه در برخی موارد بیشتر بر آن تأکید شد<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۳.</ref> و افزون بر حجاب ظاهری، در برخی [[آیات]] [[انجیل]] بر [[عفت]] و حجاب درونی زنان یعنی عفت نیز تأکید گردید<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۶۶.</ref>. بر اساس آموزههای یاد شده، حواریان و پس از آنان پاپها و [[روحانیان]] [[مسیحی]] در صدر اول بر [[وجوب]] حجاب تأکید کرده، زنان را به رعایت آن فرا میخواندند<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۱۷۵.</ref> تا اینکه پس از رنسانس و [[انقلاب]] صنعتی پس از [[جنگ]] جهانی دوم در قرن نوزدهم حجاب به تدریج کنار گذاشته شد و بیحجابی به گونهای گسترده در اروپا و در پی آن در دیگر [[ملل]] [[جهان]] از جمله [[کشورهای اسلامی]] رواج یافت<ref>حجاب در ادیان الهی، ص ۶۷ - ۶۸.</ref>. در میان [[اعراب جاهلی]] پیش از [[اسلام]] نیز حجاب به نوعی وجود داشت<ref>دائرهالمعارف القرن العشرین، ج ۳، ص ۳۳۶.</ref> و داستان جنگ "[[فجار]]" میان دو [[قبیله قریش]] و [[بنیکنانه]] که به جهت [[کشف]] حجاب زنی از [[بنیعامر]] رخ داد<ref>معجم قبائل العرب، ج ۳، ص ۹۹۷؛ السیرة الحلبیه، ج ۱، ص ۲۰۸.</ref> مؤید این امر است؛ اما گاه آنان بر اثر [[عقاید]] [[خرافی]] و [[باطل]]، کشف حجاب کرده، حتی زنان با بدنی برهنه به [[طواف]] [[خانه خدا]] میپرداختند: {{متن قرآن|وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ}}<ref>«و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است، بگو: بیگمان خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد؛ آیا درباره خداوند چیزی میگویید که نمیدانید؟» سوره اعراف، آیه ۲۸.</ref>. [[آیه]] درباره برخی [[قبایل عرب]] نازل شده که [[عقیده]] داشتند با لباسی که در آن [[گناه]] کردهاند نباید طواف کرد<ref>جامعالبیان، ج ۸، ص ۲۰۱؛ مجمعالبیان، ج ۴، ص ۶۳۳.</ref>.
خط ۳۲:
خط ۳۲:
== احکام فقهی==
== احکام فقهی==
{{اصلی|حجاب در فقه اسلامی}}
{{اصلی|حجاب در فقه اسلامی}}
در [[وجوب]] پوشش [[زن]] میان هیچ یک از مذاهب اسلامی، تردیدی نیست و همه [[فقیهان]] و [[عالمان]] آشنا به نصوص دینی بر [[لزوم]] پوشیده بودن بدن [[زن]] از نگاه نامحرم [[اتفاق نظر]] دارند، چنانکه از چشم چرانی [[زن]] و مرد [[نهی]] شده و تردیدی در آن نیست. [[حکم]] حجاب در [[سوره]] احزاب و [[نور]] ۱۸ سال پس از [[بعثت پیامبر]] نازل شده و [[پیامبر]] در این دسته از [[آیات]] در آغاز با متوجه کردن [[زنان]]، خود موضوع حجاب را مطرح میکند، آنگاه در شکل کلیتری در [[سوره]] احزاب و [[نور]] به [[ضرورت]] آن توجه میدهد<ref>[[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۴۴۰.</ref>.
در [[وجوب]] پوشش [[زن]] میان هیچ یک از [[مذاهب اسلامی]]، تردیدی نیست و همه [[فقیهان]] و [[عالمان]] آشنا به نصوص دینی بر [[لزوم]] پوشیده بودن بدن [[زن]] از نگاه نامحرم [[اتفاق نظر]] دارند، چنانکه از چشم چرانی [[زن]] و مرد [[نهی]] شده و تردیدی در آن نیست. [[حکم]] حجاب در [[سوره]] احزاب و [[نور]] ۱۸ سال پس از [[بعثت پیامبر]] نازل شده و [[پیامبر]] در این دسته از [[آیات]] در آغاز با متوجه کردن [[زنان]]، خود موضوع حجاب را مطرح میکند، آنگاه در شکل کلیتری در [[سوره]] احزاب و [[نور]] به [[ضرورت]] آن توجه میدهد<ref>[[محمد جعفر سعیدیانفر|سعیدیانفر]] و [[سید محمد علی ایازی|ایازی]]، [[فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم ج۱ (کتاب)|فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم]]، ج۱، ص ۴۴۰.</ref>.
[[اسلام]] برای پوشش زنان و مردان مسلمان [[احکام]] متعددی را [[تشریع]] کرده که [[قرآن کریم]] به برخی از آنها اشاره کرده است؛ از جمله:
[[اسلام]] برای پوشش زنان و مردان مسلمان [[احکام]] متعددی را [[تشریع]] کرده که [[قرآن کریم]] به برخی از آنها اشاره کرده است؛ از جمله:
=== [[وجوب]] حجاب ===
=== [[وجوب]] حجاب ===
داشتن پوشش برای زنان در برابر مردان [[واجب]] است<ref>تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۲۴۴؛ منهاج الصالحین، ج ۳، ص ۱۳.</ref>، [[دلیل]] این امر آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> است که [[زنان]] [[مسلمان]] را به [[پوشش]] سراسر [[بدن]] [[فرمان]] داده است<ref> اضواءالبیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ الشبهات فی مسئلة الحجاب، ص ۴۳۴ - ۴۳۵.</ref> و نیز [[آیه]] ۳۱ سوره نور که زنان را به [[حفظ]] عورتها [[مأمور]] و آنان را از [[آشکار کردن]] [[زینت]] خود در برابر دیگران [[نهی]] کرده است<ref>اضواء البیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ مسالک الافهام، کاظمی، ج ۳، ص ۲۶۶ - ۲۷۵؛ کتاب الصلاة، جوادی، ص ۳۹.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۴۷.</ref>.
داشتن پوشش برای زنان در برابر مردان [[واجب]] است<ref>تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۲۴۴؛ منهاج الصالحین، ج ۳، ص ۱۳.</ref>، [[دلیل]] این امر آیه {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا}}<ref>«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.</ref> است که [[زنان]] [[مسلمان]] را به [[پوشش]] سراسر [[بدن]] [[فرمان]] داده است<ref> اضواءالبیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ الشبهات فی مسئلة الحجاب، ص ۴۳۴ - ۴۳۵.</ref> و نیز [[آیه]] ۳۱ سوره نور که زنان را به [[حفظ]] عورتها [[مأمور]] و آنان را از آشکار کردن [[زینت]] خود در برابر دیگران [[نهی]] کرده است<ref>اضواء البیان، ج ۶، ص ۲۴۳ - ۲۴۴؛ مسالک الافهام، کاظمی، ج ۳، ص ۲۶۶ - ۲۷۵؛ کتاب الصلاة، جوادی، ص ۳۹.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۴۷.</ref>.
=== حدود حجاب ===
=== حدود حجاب ===
حدود پوشش زنان در برابر نامحرمان، [[محارم]]، [[همسر]] و دیگران متفاوت است که به حدود آن در هریک از این موارد اشاره میشود.
حدود پوشش زنان در برابر نامحرمان، محارم، [[همسر]] و دیگران متفاوت است که به حدود آن در هریک از این موارد اشاره میشود.
==== حجاب در برابر نامحرم ====
==== حجاب در برابر نامحرم ====
خط ۴۶:
خط ۴۵:
==== حجاب در برابر محارم ====
==== حجاب در برابر محارم ====
قرآن [[آشکار کردن]] [[زینت]] زنان در برابر محارم از جمله شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، [[برادر]]، پسر برادر، پسر [[خواهر]] و زنان را [[مباح]] دانسته است: {{متن قرآن|وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.</ref>، البته آشکار کردن زینت در برابر محارم ذکر شده یکسان نیست و [[وظیفه]] زنان در برابر دیگر محارم با وظیفه آنان در برابر شوهر متفاوت است<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۰ ـ ۴۵۱.</ref>.
قرآن آشکار کردن [[زینت]] زنان در برابر محارم از جمله شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، [[برادر]]، پسر برادر، پسر خواهر و زنان را [[مباح]] دانسته است: {{متن قرآن|وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ}}<ref>«و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.</ref>، البته آشکار کردن زینت در برابر محارم ذکر شده یکسان نیست و [[وظیفه]] زنان در برابر دیگر محارم با وظیفه آنان در برابر شوهر متفاوت است<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۰ ـ ۴۵۱.</ref>.
=== [[وظایف]] [[مؤمنان]] و [[حکومت]] درباره حجاب ===
=== [[وظایف]] [[مؤمنان]] و [[حکومت]] درباره حجاب ===
خط ۵۵:
خط ۵۴:
=== [[استثمار]] زنان ===
=== [[استثمار]] زنان ===
برخی [[حریم]] و [[پوشش]] [[زن]] را برگرفته از دیدگاه [[مالکیت]] مرد و [[تسلط]] وی بر [[زن]] دانسته و گفتهاند: مردان برای استثمار و بهرهگیری [[اقتصادی]] از زنان، آنان را در [[خانه]] نگه داشته و آنها را به پوشاندن خود از دیگران وادار کردهاند<ref>شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۰۸.</ref>.
برخی حریم و [[پوشش]] [[زن]] را برگرفته از دیدگاه [[مالکیت]] مرد و [[تسلط]] وی بر [[زن]] دانسته و گفتهاند: مردان برای استثمار و بهرهگیری [[اقتصادی]] از زنان، آنان را در [[خانه]] نگه داشته و آنها را به پوشاندن خود از دیگران وادار کردهاند<ref>شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۰۸.</ref>.
در پاسخ این شبهه نیز میگوییم هرچند مرد در گذشته، هم به زن و هم به [[فرزندان]] خود [[ظلم]] و آنان را استثمار میکرده، مسلّم است که اسلام در تشریع حجاب این [[هدف]] را دنبال نمیکند، بلکه برعکس به شدت با بهرهکشی و استثمار زنان [[مبارزه]] کرده است. مؤید این امر آن است که اسلام همه هزینههای ضروری زنان را بر عهده مردان گذاشته است: {{متن قرآن|الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا}}<ref>«مردان سرپرست زنانند بدان روی که خداوند برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده است و برای آنکه مردان از داراییهای خویش میبخشند؛ پس زنان نکوکردار، فرمانبردارند؛ در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) میدارند و آن زنان را که از نافرمانیشان بیم دارید (نخست) پندشان دهید و (اگر تأثیر نکرد) در خوابگاهها از آنان دوری گزینید و (باز اگر تأثیر نکرد) بزنیدشان آنگاه اگر فرمانبردار شما شدند دیگر به زیان آنان راهی مجویید که خداوند فرازمندی بزرگ است» سوره نساء، آیه ۳۴.</ref>، افزون بر این، به زنان [[حق]] داده است که در برابر کاری که برای شوهر انجام میدهند حتی شیر دادن به فرزند خود از مردان اجرت بخواهند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۱۲.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۷.</ref>
در پاسخ این شبهه نیز میگوییم هرچند مرد در گذشته، هم به زن و هم به [[فرزندان]] خود [[ظلم]] و آنان را استثمار میکرده، مسلّم است که اسلام در تشریع حجاب این [[هدف]] را دنبال نمیکند، بلکه برعکس به شدت با بهرهکشی و استثمار زنان [[مبارزه]] کرده است. مؤید این امر آن است که اسلام همه هزینههای ضروری زنان را بر عهده مردان گذاشته است: {{متن قرآن|الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا}}<ref>«مردان سرپرست زنانند بدان روی که خداوند برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده است و برای آنکه مردان از داراییهای خویش میبخشند؛ پس زنان نکوکردار، فرمانبردارند؛ در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) میدارند و آن زنان را که از نافرمانیشان بیم دارید (نخست) پندشان دهید و (اگر تأثیر نکرد) در خوابگاهها از آنان دوری گزینید و (باز اگر تأثیر نکرد) بزنیدشان آنگاه اگر فرمانبردار شما شدند دیگر به زیان آنان راهی مجویید که خداوند فرازمندی بزرگ است» سوره نساء، آیه ۳۴.</ref>، افزون بر این، به زنان [[حق]] داده است که در برابر کاری که برای شوهر انجام میدهند حتی شیر دادن به فرزند خود از مردان اجرت بخواهند<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۱۲.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۷.</ref>
خط ۷۳:
خط ۷۲:
=== رکود فعالیت ها ===
=== رکود فعالیت ها ===
برخی گفتهاند: [[زنان]] نیز همانند مردان دارای ذوق، [[فکر]]، [[فهم]]، هوش و [[استعداد]] کارند؛ اما واداشتن آنان به [[پوشش]] و جدا کردن آنان از مردان، سبب رکود و تعطیل فعالیتهایی است که [[خلقت]] در استعداد زنان قرار داده است<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱.</ref>. این ایراد به برخی حجابهای رایج میان برخی [[ملل]] پیشین از جمله [[ایرانیان]] و [[هندیان]] قدیم وارد است؛ اما [[اسلام]] با [[تشریع]] حجاب، زنان را به نشستن در [[خانه]] وادار نکرده تا سبب رکود فعالیتها گردد، بلکه حجاب در اسلام برای محدود کردن التذاذهای جنسی در محیط [[خانواده]] و جلوگیری از تحریک افراد و [[جامعه]] است و چنین قانونی، نه تنها سبب رکود فعالیتها نشده، مایه تقویت نیروی کار و رونق [[فعالیتهای اقتصادی]] [[اجتماع]] نیز میگردد<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱، "مسئله حجاب".</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۸ ـ ۴۵۹.</ref>
برخی گفتهاند: [[زنان]] نیز همانند مردان دارای ذوق، [[فکر]]، فهم، هوش و [[استعداد]] کارند؛ اما واداشتن آنان به [[پوشش]] و جدا کردن آنان از مردان، سبب رکود و تعطیل فعالیتهایی است که [[خلقت]] در استعداد زنان قرار داده است<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱.</ref>. این ایراد به برخی حجابهای رایج میان برخی [[ملل]] پیشین از جمله [[ایرانیان]] و هندیان قدیم وارد است؛ اما [[اسلام]] با [[تشریع]] حجاب، زنان را به نشستن در [[خانه]] وادار نکرده تا سبب رکود فعالیتها گردد، بلکه حجاب در اسلام برای محدود کردن التذاذهای جنسی در محیط [[خانواده]] و جلوگیری از تحریک افراد و [[جامعه]] است و چنین قانونی، نه تنها سبب رکود فعالیتها نشده، مایه تقویت نیروی کار و رونق فعالیتهای اقتصادی [[اجتماع]] نیز میگردد<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۱، "مسئله حجاب".</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۸ ـ ۴۵۹.</ref>
=== افزایش التهابها و حساسیت ها ===
=== افزایش التهابها و حساسیت ها ===
برخی گفتهاند: از آنجا که [[انسان]] به آنچه از آن منع شود حریصتر میگردد، در پوشش قرار دادن زنان و منع مردان از نگاه و [[تمتع]] از آنان، سبب افزایش التهابها و بروز اختلالات [[روحی]] و [[روانی]] در مردان میگردد<ref>شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ ۴۵۹.</ref>.
برخی گفتهاند: از آنجا که [[انسان]] به آنچه از آن منع شود حریصتر میگردد، در پوشش قرار دادن زنان و منع مردان از نگاه و تمتع از آنان، سبب افزایش التهابها و بروز اختلالات [[روحی]] و روانی در مردان میگردد<ref>شهید مطهری، مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ ۴۵۹.</ref>.
در پاسخ باید گفت درست است که ناکامی جنسی آثار [[ناگواری]] از جمله افزایش التهابها دارد؛ اما برداشتن [[حریم]] میان [[زن]] و مرد مشکل را حل نکرده، بلکه بر آن میافزاید، زیرا برخی [[غرایز]] از جمله [[غریزه جنسی]] پایانناپذیر بوده، اگر رها و [[آزاد]] باشد، ارضاشدنی نیست و این امر سبب تحریک بیشتر التهابها و عقدههای روحی و روانی میگردد. از سوی دیگر، [[انسان]] به چیزی [[حرص]] میورزد که هم از آن [[ممنوع]] و هم به سوی آن تحریک شود؛ اما اگر چیزی اصلاً عرضه نشود یا کمتر عرضه شود، [[حرص]] و ولع به آن نیز کمتر خواهد بود<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ ۴۶۱.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۹.</ref>
==[[پوشش زن]]==
به [[باور]] برخی از [[اندیشوران]]، اصطلاح متعارف حجاب، دستاورد عرف امروز [[جامعه]] بوده و در [[روایات]] و [[منابع فقهی]] از واژه «ستر» استفاده شده است<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۷، ص۴۰۲؛ امین، سیدمهدی، «مسئلة الحجاب فی القرآن»، المرأة فی الفکر الاسلامی المعاصر، ص۳۸۳.</ref> که در [[زبان فارسی]] از آن به [[پوشش]] تعبیر میشود.
پوشش و حجاب [[زن]]، به [[اسلام]] و [[ملتهای مسلمان]] اختصاص نداشته و در بین [[ادیان]] و ملتهای دیگر نیز رواج داشته است؛ گروهی از صاحبنظران، تاریخچه پیدایش حجاب را [[قرن سیزدهم]] پیش از میلاد و در میان [[اقوام]] آشوری میدانند؛ ولی حجاب در بین آنها، نماد تفاوت طبقاتی به شمار میرفت<ref>Pohl، ۸۴، Reingner، ۲۷. </ref>. نمونه شناخته شده پذیرش حجاب در [[جوامع]] باستان نیز، [[جامعه ایران]] پیش از اسلام است؛ به طوری که مرد و زن در نقوش و مجسمههای به دست آمده از اقوم آریایی، تنها به خاطر تفاوت در پوشش سرشان، از هم متمایز میشوند<ref>ر.ک: ضیاء پور، جلیل، پوشاک باستانی ایرانیان از کهنترین زمان تا پایان شاهنشاهی ساسانیان.</ref>؛ به گزارش ویل دورانت، در عصر داریوش، [[پردهپوشی]] در [[زنان]] رواج داشته و زن [[هخامنشی]] [[اجازه]] مراوده با مردان را نداشته است<ref>دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، ج۱، ص۴۳۳-۴۳۴.</ref>؛ همچنین در [[آیین یهود]] به [[لزوم]] پوشش سر، [[پرهیز]] از تشبه به مردان و برعکس، خودداری از [[تبرّج]]، [[خودآرایی]] و بلند [[سخن گفتن]] توجه شده است<ref>کتاب مقدس، پیدایش ۲۴ / ۶۴- ۶۵؛ تثنیه ۲۲ / ۵؛ اشعیا ۳ / ۱۶ – ۲۴؛ دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، ج۴، ص۴۶۲.</ref>؛ در [[عهد قدیم]] نیز آمده است که در عصر [[حضرت سلیمان]]{{ع}}، زنان افزون بر پوشش [[بدن]]، [[برقع]] (روبند) میبستند و همین [[سنت]] در [[زمان]] [[ابراهیم]]{{ع}} نیز رواج داشته است<ref>مهریزی، مهدی، آسیبشناسی حجاب، ص۴۵.</ref>؛ در [[انجیل]] نیز، دستورهایی درباره رعایت [[وقار]] و پوشاندن سر، به ویژه در [[مراسم عبادی]] آمده است؛ ولی به نظر میرسد که در [[مسیحیت]] [[پوشش]] سر بیشتر با [[مراسم مذهبی]] پیوند داشته و نشان [[قداست]] بوده است؛ چنان که [[پولس]] به [[زنان]] سفارش کرده بود تا در [[کلیسا]] روسری به سر کنند؛ همچنین روسری، بخشی از پوشش مذهبی راهبههای [[کلیسای کاتولیک]] به شمار میرفت<ref>Glazer ،۲/۶۸۴..</ref>.
در این میان [[اندیشمندان مسلمان]] با [[الهام]] از [[آیات قرآن]] و گزارههای [[تاریخی]] پیرامون آن، رواج [[سنت]] حجاب را مربوط به [[عصر نبوی]] دانستهاند<ref>ر.ک: ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج۱۰، ص۳۱۵۴؛ جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۲۴۵؛ سمرقندی، نصر بن محمد، بحرالعلوم (تفسیر سمرقندی)، ج۳، ص۷۳.</ref>؛ [[بلاذری]] نیز در [[انساب الاشراف]]، به [[واجب]] شدن حجاب در ماه [[ذی قعده]] [[سال پنجم هجری]] و یا پیش از آن در [[مکه]] اشاره نموده است<ref>بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، ج۲، ص۱۰۳.</ref>؛ هر چند بر اساس [[شأن نزول آیه]] ۲۶ [[سوره اعراف]]، مبنی بر منع [[طواف]] در حال برهنگی<ref>مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج۲، ص۳۳.</ref>، [[لزوم]] پوشش قسمتهای دیگر [[بدن]] در سالهای نخست [[بعثت]] نازل شد؛ تا جایی که میتوان - چنان که [[جرجی زیدان]] [[معتقد]] است - پیشینه حجاب در این [[سرزمین]] را [[پیش از ظهور اسلام]] دانست<ref>جرجی زیدان، تاریخ التمدن الاسلامی، ج۵، ص۵۷۸.</ref>؛ بر این اساس، ادعای ورود [[فرهنگ]] حجاب از [[ایران]]<ref>دورانت، ویلیام جیمز، تاریخ تمدن، ترجمه احمد آرام، ج۱، ص۴۳۴.</ref> و یا [[قوم یهود]] به [[جوامع]] [[عربی]] [[مسلمان]]<ref>امین، سیدمهدی، «مسئلة الحجاب فی القرآن»، المرأة فی الفکر الاسلامی المعاصر، ص۳۳۷.</ref> فرضیهای درست نیست.
[[دین اسلام]] بیآنکه مبتکر سنت حجاب باشد، حدودی را برای آن معین نموده است؛ البته [[حکم]] حجاب رفته رفته به [[مسلمانان]] اعلام شد و [[آیه]] ۵۳ [[سوره احزاب]] - که در ذی قعده [[سال پنجم هجرت]] نازل گردید - نخستین آیه درباره [[وجوب]] حجاب [[همسران پیامبر]]{{صل}} بود که به [[مؤمنان]] [[فرمان]] داد تا از پس پرده با ایشان سخن بگویند<ref>ابن عاشور، محمد بن طاهر، التحریر و التنویر، ج۲۱، ص۳۱۳.</ref>؛ پس از آن در [[آیه]] ۵۹ [[سوره]] یادشده، [[خداوند]] دستور داد تا [[زنان]] [[مؤمن]] نیز، خود را با [[جلباب]] (ملحفه یا چادر) بپوشانند<ref>طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۸، ص۳۶۱.</ref> و در [[آیات]] ۳۰ و ۳۱ [[سوره نور]]، خداوند، زنان و مردان را به [[پاکدامنی]] [[دعوت]] فرموده و از زنان میخواهد که زینتهای خود را پنهان نموده و با کنارههای روسری و مقنعه روی سینه خود را بپوشانند<ref>ر.ک: طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۷، ص۴۲۸–۴۳۰.</ref>؛ [[روایات]] بسیاری نیز، در [[تفسیر]] این آیه و چگونگی حجاب [[زن]] در دست است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۲۰–۵۲۱.</ref>؛ این روایات در [[منابع فقهی]] بازتاب یافته و محور بحث [[فقیهان]] قرار گرفتهاند<ref>مفید، محمد بن محمد، احکام النساء، ص۵۵-۵۶؛ ر.ک: بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة، ص۲۳، ۵۳–۵۵ و۶۱؛ بحرانی، حسین بن محمد، الانوار اللوامع، ج۱۰، ص۳۴۸.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۲۰.</ref>
==علل گسترش بیحجابی==
هر چند حجاب در [[جوامع اسلامی]] معاصر، همچنان از [[مقبولیت]] بسیاری برخوردار بوده و [[زنان]] با حجاب در بسیاری از این کشورها بخش اعظم زنان را تشکیل میدهند، ولی عوامل متعددی موجب افزایش بیحجابی در جوامع اسلامی و غیر [[اسلامی]] شده است:
===[[ضعف]] [[دینداری]]===
ضعف و افول [[دینداری]] در شکلهای متنوع خود، از عوامل اصلی بیحجابی بوده است<ref>حداد عادل، غلامعلی، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ص۲۸-۲۹.</ref>؛ افزون بر روایاتی که [[دنیادوستی]] را ریشه همه [[گناهان]] دانسته<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۱۳۱؛ صدوق، محمد بن علی، الخصال، ص۲۵.</ref>، در [[روایات]] دیگر [[زنان آخرالزمان]]، نیمه عریان، [[آرایش]] کرده، از [[دین]] گریزان، جویای [[شهوت]] و شیفته [[لذت]] و روان به سوی [[فتنهها]] توصیف شدهاند<ref>صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۹۰؛ طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۰۱.</ref>؛ همچنین زمانی که دین، عامل [[آرامش]] [[قلبی]] است<ref>{{متن قرآن|إِلَّا تَنْصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَانِيَ اثْنَيْنِ إِذْ هُمَا فِي الْغَارِ إِذْ يَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّهَ مَعَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلَيْهِ وَأَيَّدَهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ كَلِمَةَ الَّذِينَ كَفَرُوا السُّفْلَى وَكَلِمَةُ اللَّهِ هِيَ الْعُلْيَا وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ}} «اگر او را یاری ندهید بیگمان خداوند یاریش کرده است هنگامی که کافران او را که یکی از دو نفر بود (از مکّه) بیرون راندند، آنگاه که آن دو در غار بودند همان هنگام که به همراهش میگفت: مهراس که خداوند با ماست و خداوند آرامش خود را بر او فرو فرستاد و وی را با سپاهی که آنان را نمیدیدید پشتیبانی کرد و سخن کافران را فروتر نهاد و سخن خداوند است که فراتر است و خداوند پیروزمندی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۴۰؛ {{متن قرآن|إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ}} «فرشتگان بر آنان که گفتند: پروردگار ما خداوند است سپس پایداری کردند، فرود میآیند که نهراسید و اندوهناک نباشید و شما را به بهشتی که وعده میدادند مژده باد!» سوره فصلت، آیه ۳۰؛ {{متن قرآن|يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ}} «ای روان آرمیده!» سوره فجر، آیه ۲۷.</ref>، [[دینگریزی]]، نقش عمده در سلب [[آرامش]] [[معنوی]] و [[روحی]] [[انسان]]<ref>ر.ک: {{متن قرآن|أَلَمْ تَرَ أَنَّا أَرْسَلْنَا الشَّيَاطِينَ عَلَى الْكَافِرِينَ تَؤُزُّهُمْ أَزًّا}} «آیا ندیدهای که ما شیطانها را به سراغ کافران میفرستیم که آنان را خوب از راه به در میکنند؟» سوره مریم، آیه ۸۳؛ {{متن قرآن|وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى}} «و هر که از یادکرد من روی برتابد بیگمان او را زیستنی تنگ خواهد بود و روز رستخیز وی را نابینا بر خواهیم انگیخت» سوره طه، آیه ۱۲۴؛ {{متن قرآن|وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ}} «و برای آنانکه از یاد (خداوند) بخشنده دل بگردانند شیطانی میگماریم که همنشین آنها خواهد بود» سوره زخرف، آیه ۳۶؛ مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۱۳، ص۳۲۷-۳۲۸.</ref> خواهد داشت؛ از این رو فرد [[دین]] [[گریز]] میکوشد تا با هیجانات جنسی [[حرام]]، به گونهای به آرامش دست یابد<ref>{{متن قرآن|أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ}} «آیا آنانکه از سوی پروردگارشان برهانی دارند با آن کسانی که کردار ناپسندشان را (در چشم آنها) آراستهاند و از هوا و هوسهای خود پیروی کردهاند، برابرند؟» سوره محمد، آیه ۱۴.</ref>؛ [[غافل]] از آنکه بیشتر مضطرب خواهد شد؛ [[بیاعتنایی]] به راهکارهای [[مشروع]] ارضای [[حس]] [[خودنمایی]] در [[زنان]]<ref>خدا رحیمی، سیامک و دیگران، روانشناسی زنان، ص۱۲۹.</ref>، از جمله مصداقهای [[ضعف]] [[دینداری]] به شمار میرود؛ چراکه [[اسلام]] با توجه به ویژگیهای روحی [[زن]]، وی را به [[خودآرایی]] در برابر [[همسر]] و [[لذت]] جنسی از وی [[ترغیب]] کرده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۳۲۴، ص۵۰۹.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۳.</ref>
===[[جهل]] و [[ناآگاهی]]===
[[شناخت]] و [[آگاهی]] نداشتن [[والدین]] یا [[فرزندان]] به [[احکام شرعی]] حجاب و [[دلایل]] و [[فلسفه]] آن، به ویژه تفاوتهای جسمی و روحی [[زن]] و مرد، وجود [[شک و تردید]] در [[حکم]] حجاب به علت رواج [[شبهات]] نیز میتواند از عوامل دیگر بیحجابی باشد<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۴۶ – ۴۷.</ref>؛ همچنین بهره نجستن از کارشناسان [[متعهد]] و متخصص، و در دسترس نبودن کتابها و دیگر امکانات [[آموزشی]] متناسب با ویژگیهای [[جوانان]] نیز، از جمله عوامل اخلال در موضوع حجاب است<ref>ر.ک: اسحاقی، سید حسین، هستها و بایدهای فرهنگ عفاف و حجاب، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۲۹۱.</ref>؛ از این رو [[اسلام]] به عنوان [[دینی]] جهانی، بر [[زدودن جهل]] از [[دختران]] نسبت به حجاب تأکید نموده<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۱۶؛ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳۷۴.</ref> و به [[والدین]] برای افزایش [[آگاهیهای دینی]] [[فرزندان]]، به منظور بازداشتن از تأثیر مکتبهای [[انحرافی]] و شبههزا توصیه کرده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۶، ص۴۷؛ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۸، ص۱۱.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۳.</ref>
===ناکارآمدی عوامل [[جامعه]] پذیری===
فرایند جامعه پذیری یا کسب دائمی تجربیات [[اجتماعی]] در راه ارتقای توانمندیهای [[انسانی]] و فراگرفتن الگوهای [[فرهنگی]] جامعه<ref>شریعتمداری، علی، روانشناسی تربیتی، ص۲۰۹.</ref>، از جمله عوامل اصلی همانندسازی فرد با محیط [[زندگی]] خود بوده و در مقابل، بروز اختلال در فرایند جامعه پذیری، عامل مهم کژروی وی به شمار میرود<ref>ر.ک: سلیمی، علی؛ داوری، محمد، جامعهشناسی کجروی، ص۳۸۹–۴۰۶.</ref>. درباره پدیده بیحجابی نیز میتوان به اختلال در فرایند [[آموزش]] [[ارزشهای دینی]] پیرامون حجاب به [[نسل]] [[نوجوان]] با تفکیک عوامل [[جامعهپذیری]] اشاره نمود؛ در این میان [[خانواده]] به عنوان نخستین و بادوامترین عامل در [[رشد شخصیت]] افراد<ref>شریعتمداری، علی، روانشناسی تربیتی، ص۱۹۳.</ref> در راه آشنایی با [[هنجارها]] و [[فلسفه]] اجتماعی آنها نقشی مهم ایفا میکند<ref>شریعتمداری، علی، روانشناسی تربیتی، ص۲۱۰ – ۲۱۱.</ref>؛ خانواده، چنان که [[انتظار]] میرود اگر به [[درستی]] به [[وظایف]] خود در انتقال [[فرهنگ]] حجاب به نسل جدید عمل نکند، آسیبهای بزرگی در پی خواهد داشت؛ در این پیوند، [[مفسران]] در ذیل [[آیه]] ۲۷ [[سوره نوح]]، به نقش بارز [[خانواده]] در بروز [[مفاسد اجتماعی]] توجه دادهاند<ref>ر.ک: فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، ج۲۳، ص۱۳۸؛ مدرسی، سید محمد تقی، من هدی القرآن، ج۱۶، ص۴۲۲.</ref>؛ [[روایات اسلامی]] نیز جایگاه [[دختران]] پرورش یافته در کانون [[خانوادگی]] نامناسب را بسیار [[متزلزل]] و نابسامان ترسیم نمودهاند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۳۳۲؛ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۳۹۱.</ref>. افزون بر نقش خانواده، عوامل دیگر [[جامعه]] پذیری، به ویژه [[مدارس]] و [[رسانههای جمعی]] نیز، در این باره چنان که باید به مسئولیتهای خود عمل نکرده و حتی گاه به ابزاری برای گسترش بیحجابی تبدیل شدهاند؛ این مشکل به ویژه درباره رسانههای تصویری و فناوریهای نوین آن بیشتر به چشم میخورد؛ همچنان که برخی از [[پژوهشها]] بیانگر تأثیر منفی تلویزیون و سینما بر حجاب و [[مشروعیت]] بخشی به بیحجابی هستند<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۱۴۷.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۴.</ref>
===[[ضعف]] [[نظارت و کنترل]] [[اجتماعی]]===
افزون بر جنبههای [[آموزشی]] نهادهای اجتماعی، این نهادها ابزارهای کنترل اجتماعی [[نیرومندی]] نیز به شمار میروند؛ از این رو [[قرآن کریم]]، [[مؤمنان]] را به [[نظارت]] مستمر اعضای خانواده به منظور تأمین [[حسن عاقبت]] آنان فراخوانده است {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ}} <ref>«ای مؤمنان! خود و خانواده خویش را از آتشی بازدارید که هیزم آن آدمیان و سنگهاست؛ فرشتگان درشتخوی سختگیری بر آن نگاهبانند که از آنچه خداوند به آنان فرمان دهد سر نمیپیچند و آنچه فرمان یابند بجای میآورند» سوره تحریم، آیه 6.</ref>؛ چنان که [[مفسران]] نیز با توجه به برخی از [[منابع روایی]]، منظور از نظارت را [[آموزش]]<ref>جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۳۶۴.</ref> همراه با [[امر به معروف و نهی از منکر]] <ref>قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۷؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۶۲؛تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۷۹.</ref> دانستهاند<ref>سمرقندی، نصر بن محمد، بحرالعلوم (تفسیر سمرقندی)، ص۴۶۹؛ طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۱۰، ص۵۰.</ref>؛ به [[باور]] گروهی از [[پژوهشگران]]، [[خانواده]] در دنیای معاصر به علت [[ضعف]] [[حمایت]] نهادهایی چون بستگان، [[رسانههای جمعی]]، [[قانون]] و سیاستهای کلان دولتی، کار کرد نظارتی خود را از دست داده است؛ حمایتهای مزبور میتوانند [[تشویق]]، ارائه محتوا و یا شیوههای درست [[تربیتی]] را شامل شوند؛ به [[عقیده]] این گروه از صاحبنظران، کارکردهای [[عاطفی]] {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} <ref>«و از نشانههای او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بیگمان در این، نشانههایی است برای گروهی که میاندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref> و جنسی {{متن قرآن|إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ}}<ref> «جز با همسران خویش یا کنیزهاشان که اینان نکوهیده نیستند» سوره مؤمنون، آیه ۶.</ref>خانواده که خود از عوامل کنترل غیرمستقیم به شمار میروند نیز کمرنگ شدهاند<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۴۶.</ref>؛ به رغم تأکید [[اسلام]] بر [[تقویت روحیه]] [[غیرتورزی]] در مردان<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۳۵- ۳۵۶، آمدی، ص۸۹؛ لیثی واسطی، ص۳۴۷.</ref> و بر اساس بررسیهای انجام شده در مقاطعی از [[تاریخ]]، این امر مهم مورد [[تضعیف]] قرار گرفته و به رواج بدحجابی انجامیده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۳۷؛ طبرسی، علی بن حسن، مشکاة الانوار، ص۴۱۷.</ref>. در عین حال [[وظیفه]] نظارتی [[اجتماع]] [[مسلمانان]] به عنوان ابزاری مؤثر، در چارچوب [[تکلیف شرعی]] [[امر به معروف و نهی از منکر]] مشخص میشود {{متن قرآن|وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ}}<ref> «و باید از میان شما گروهی باشند که (مردم را) به نیکی فرا میخوانند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناشایست باز میدارند و اینانند که رستگارند» سوره آل عمران، آیه ۱۰۴</ref>؛ {{متن قرآن|كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ}} <ref>«شما بهترین گروهی بودهاید که (به عنوان سرمشق) برای مردم پدیدار شدهاید؛ به کار پسندیده فرمان میدهید و از (کار) ناپسند باز میدارید و به خداوند ایمان دارید و اهل کتاب اگر ایمان میآوردند برای آنان بهتر بود؛ برخی از آنها مؤمن امّا بسیاری از آنان نافرمانند» سوره آل عمران، آیه ۱۱۰.</ref>.
در [[روایات]] نیز، بر انجام این [[فریضه]] و [[قطع رابطه]] با فرد [[گناهکار]] در صورت تأثیرگذار نبودن آن تأکید شده<ref>طوسی، محمد بن حسن، الامالی، ص۶۶۱؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۸.</ref> و نسبت به عواقب خطرناک ترک آن هشدارهای جدی داده شده است<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۶؛ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۷۶.</ref>؛ همچنان که [[امام صادق]]{{ع}} در سخنانی گلایهآمیز به [[اصحاب]] خود، بیگناهان آنان را به خاطر [[گناه]] بدکاران [[توبیخ]] میکند؛ زیرا در مقابل گناه آنان [[سکوت]] کرده و رابطه خویش را قطع ننمودند<ref>طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، ج۶، ص۱۸۱–۱۸۲.</ref>؛ به همین دلیل به [[باور]] گروهی از [[جامعه شناسان]]، عوامل گوناگونی به ناکارآمدی این راهکار انجامیده است که در این میان، میتوان به عواملی چون نداشتن [[شناخت]] دقیق از سوی [[مردم]] درباره حدود و [[موازین]] [[امربه معروف]] و چگونگی اجرای صحیح آن، به دور از هرگونه افراطگری، نامشخص بودن مرز میان قلمروهای [[نظارت]] مردمی و نظارت دولتی در نظامهای [[دینی]]، و گسترش تدریجی مفهوم «[[بیاعتنایی]] تماشاچی» اشاره نمود؛ منظور از اصطلاح اخیر، رواج ارزشهای فردگرایانهای است که بر اساس آن، افراد در برابر کژرویها و جرایم، بیتفاوت شده و [[ناهنجاریها]] را از [[مداخله]] [[بینیاز]] میدانند<ref>رابرتسون، یان، درآمدی بر جامعه، ترجمه حسین بهروان، ص۱۴۹.</ref>.
از ابزارهای دیگر کنترل [[اجتماعی]]، کنترل قانونی است که بر عهده [[حکومتها]] و در چارچوب اجرای سومین مرحله (مرحله عملی) از فریضه [[امر به معروف و نهی از منکر]] در شرایط تشکیل [[حکومت ولی فقیه]] است؛ به همین دلیل [[امام خمینی]] آن را به [[صلاح]] [[حکومت اسلامی]] میدانستند<ref>ر.ک: امام خمینی، استفتائات، ج۱، ص۴۸۴.</ref>؛ به عبارت دیگر [[ولی فقیه]]، با استفاده از ابزار [[دولت]]، [[جامعه]] را از آفتهایی چون بیحجابی مصون میدارد؛ البته به رغم تلاش [[حاکم اسلامی]]، بروز موانعی همچون [[فقر]] مبانی نظری [[اسلامی]] در گسترهٔ [[علوم اجتماعی]]، [[سطحینگری]] و فقدان راهکار صحیح و مصلحتگرا در میان [[دولتمردان]]، بهرهگیری نامناسب از فناوری نوین رسانهای، ناهماهنگی و [[جدیت]] نداشتن دستگاههای دولتی، [[غلبه]] [[رضایتمندی]] [[مردم]] بر [[مصالح عمومی]]، [[ضعف]] [[انگیزه]] در ساختار اجرایی و [[یأس]] از [[موفقیت]] را میتوان دلیل ناکارآمدی یاد شده دانست<ref>ر.ک: حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۴۹ – ۵۴.</ref>؛ همچنین به نظر میرسد گسترش شبهههایی چون شخصی دانستن حجاب و [[سلب اختیار]] از دولت برای دخالت در آن، از موانع دیگر در کنترل قانونی است.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۵.</ref>
===تأثیر [[نظام سرمایهداری]] بر حجاب===
افزون بر عوامل [[اعتقادی]]، [[روانی]] و [[اجتماعی]]، [[نظام]] مادی محور [[سرمایهداری]] نیز از عوامل دیگر گسترش بیحجابی به شمار میرود؛ نظام سرمایهداری با طراحی نظامی [[اقتصادی]] و خالی از [[معنویت]] در [[جهان]]، تمامی قوا و امکانات جهانی و نیز [[غرایز انسانی]] را در مسیر بازار [[تولید]] و [[مصرف]] به کار میگیرد؛ سکس، ابزاری در [[خدمت]] [[صنعت]] [[تبلیغات]] و گاه خود به کالایی [[تجاری]] تبدیل شده<ref>حداد عادل، غلامعلی، فرهنگ برهنگی و برهنگی فرهنگی، ص۳۳–۳۴.</ref> و به عنوان [[راهبرد]] [[توسعه]] از سوی آژانسهای بینالمللی، به ویژه صندوق بینالمللی [[پول]] و آژانس توسعه بینالمللی [[آمریکا]]، پیشنهاد، [[برنامهریزی]] و [[حمایت]] میشود<ref>فرنچ، مارلین، جنگ علیه زنان، ترجمه توراندخت تمدن، ص۶۵-۶۶.</ref>؛ بدین ترتیب [[زن]] بیش از پیش در معرض تهدیدهای جنسی قرار میگیرد.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۷.</ref>
===[[سیاسی]] شدن موضوع [[پوشش]]===
حجاب به عنوان یکی از نمادهای اسلامی، افزون بر رویکرد مذهبی آن، امروزه در [[رویارویی]] [[اسلام]] و [[استکبار جهانی]] و جریانهای مخالف داخلی، از جنبه سیاسی نیز برخوردار شده است؛ از این رو گاه میتوان [[شعار]] مغایرت حجاب را با [[آزادی]] و [[حقوق زن]] از زبان [[رهبران]] [[سیاسی]] غرب شنید<ref>ر.ک: حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۲۱۲ – ۲۱۶.</ref>؛ چنان که به [[باور]] [[تاریخ نگاران]]، آغاز این فعالیتها به سالهای پایانی سده شانزدهم میلادی مربوط میشود؛ زمانی که [[استعمارگران]]، راه [[سلطه]] [[فرهنگی]] و [[اشتغال]] [[ملتها]] را به امور شهوتزا به عنوان مخدری برای التیام آثار منفی [[استثمار]] و ایجاد جبههای بومی از سلطه پذیران داخلی در برابر دولتهای [[مقاوم]]، در پیش گرفتند<ref>ر.ک: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص۷۳، ۸۳ - ۸۴ «مقدمه».</ref>؛ بدین ترتیب دولتهای [[استعمارگر]] به این نتیجه رسیدند که میبایست با وارونهسازی [[شخصیت]] [[زن]] و [[تحقیر]] او در [[جوامع اسلامی]] و نیز [[القای شبهات]]، زمینه [[نفرت]] از حجاب را در او به وجود آورند<ref>ر.ک: مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص۷۳ - ۷۷ «مقدمه».</ref>.
در این میان، نخستین حرکت آزادی [[زنان]] در سال ۱۸۷۰ میلادی از سوی [[حاکم]] روشن [[فکر]] [[مصر]] (اسماعیل پاشا) که با فرانسه رابطهای [[حسنه]] داشت، به وقوع پیوست؛ در الجزایر نیز، در فاصله زمانی (۱۹۳۰ - ۱۹۳۳م.)، نیروهای اشغالگر فرانسه با [[هدف]] [[تخریب]] اصالت ملی و [[دینی]] این [[کشور]]، [[مبارزه]] عظیمی را علیه حجاب آغاز کردند؛ همچنین با روی کار آمدن آتاترک (۱۹۲۲م.)، در [[ترکیه]] و پس از [[سفر]] [[امان]] [[الله]] خان ([[پادشاه]] افغانستان) به اروپا در سال ۱۹۲۷ میلادی، بیحجابی با هدف [[خدمت]] به [[منافع]] غرب [[ترویج]] گردید<ref>مرکز بررسی اسناد تاریخی، ص۷۹-۸۰ «مقدمه».</ref>. در [[ایران]] نیز، پس از فرایندی از [[فعالیتهای سیاسی]] و فرهنگی در سال ۱۳۰۶ شمسی بیحجابی از دربار آغاز و در سال ۱۳۱۴ شمسی به طور رسمی از سوی [[رضاخان]] اعلام شد<ref>ر.ک: صلاح، مهدی، کشف حجاب (زمینهها، پیامدها و واکنشها)، ص۱۲۹–۱۳۰.</ref>؛ بدین ترتیب، مراکز [[فساد]] و [[فحشا]] در دوره پهلوی، با هدف جداسازی [[جامعه]] از فضای ملتهب سیاسی رواج یافت؛ چنان که به باور گروهی از نویسندگان، زنانی که بیشتر در زمره هنرپیشگان سینما، خوانندگان و رقاصهها بودند، بهترین ابزار برای سیاستزدایی، [[گسترش فساد]] و [[مبارزه]] با هرگونه حرکت [[سیاسی]] علیه [[رژیم]]، به شمار میرفتند<ref>صلاح، مهدی، کشف حجاب (زمینهها، پیامدها و واکنشها)، ص۲۳۵–۲۳۶.</ref>؛ همچنین با [[پیروزی انقلاب اسلامی]] و [[ترویج]] دوباره [[فرهنگ]] حجاب در [[جامعه]]، فشارهای سیاسی [[دشمنان]] [[نهضت اسلامی]] در چارچوب تصویب قطعنامههای [[حقوق زن]] در غرب اِعمال شد؛ به طوری که با [[عقد]] [[معاهده]] منع هرگونه [[تبعیض]] علیه [[زنان]] (۱۹۷۹م.)، در مجمع عمومی [[سازمان]] [[ملل]] و معاهده [[حقوق زنان]]، در سال بعد<ref>حکمتنیا، محمود، حقوق المرأة بین الواقع المعیش و المواثیق الدولیه، المرأة فی الفکر الاسلامی المعاصر، ص۱۹۴.</ref>. فشارهای سیاسی با [[هدف]] [[براندازی]] یا [[تضعیف]] [[نظامهای اسلامی]] شدت یافت؛ با توجه به پیشینه سراسر سیاسی [[کشف]] حجاب، در جامعه [[روشنفکر]] امروز، این حجاب - و نه کشف حجاب- است که پدیدهای سیاسی و به منظور [[خدمت]] به [[اهداف]] [[نظام اسلامی]] تلقی میشود؛ به [[باور]] برخی از پژوهشگران اسلامی، هرگاه [[جنگ سیاسی]] اتفاق افتد، نمادهای یک [[جبهه]] برای جبهه دیگر اعلام خطری خواهند بود؛ به همین دلیل، دولتی همچون [[فرانسه]]- که از حامیان [[حقوق بشر]] است - [[پوشش]] [[اسلامی]] زنان در [[مدارس]] را ممنوع میکند؛ بدین ترتیب حجاب به عنوان نماد اسلامخواهی با پیامدهای گوناگون سیاسی مواجه خواهد بود<ref>قرائة جدیدة لفقه المرأة الحقوقی، ص۱۲۶–۱۲۷.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۳۷.</ref>
==راهکارهای گسترش [[پوشش]] [[اسلامی]]==
به [[باور]] صاحبنظران، با توجه به محور بودن [[اصلاحات فرهنگی]] در [[اسلام]]، میبایست [[فعالیتهای آموزشی]]، [[فرهنگی]] و [[تبلیغی]] [[جامعه]] به گونهای [[هدایت]] شوند که افراد آزادانه و داوطلبانه به رعایت [[عفاف]] و حجاب [[ترغیب]] شده<ref>ابتهاج، فریبا؛ اسدی، طیبه، به رسمیت شناختن هویت فردی و حقوق انسانی زن، راه گسترش حجاب، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۵۴۴.</ref> و اقدامات بازدارنده در حد [[ضرورت]]، تنها نقش تکمیل کننده را ایفا نماید<ref>زیبایی نژاد، محمدرضا، نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۴۷۰ – ۴۷۱.</ref>؛ همچنین به باور گروهی از [[اندیشمندان]] بایسته است تا با تفکیک [[مشکلات]] فرهنگی از مسائل [[سیاسی]] و نیز، [[برنامهریزی]] متناسب با خاستگاه هر یک، میان نهادهای دولتی و غیر دولتی و [[فعالیتهای فرهنگی]]، ارشادی و اجرایی، [[هماهنگی]] و [[همسویی]] به وجود آورده<ref>ر.ک: حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۵۰ – ۵۲.</ref> و ارزیابی [[مستمری]] نیز، از آنها به عمل آید؛ همچنین از نگاه برخی، زمانی که جامعه در ابعادی گسترده دچار [[ناهنجاری]] شود، [[مبارزه]] با آن نتیجه بخش نخواهد بود<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۱۶۶ – ۱۶۷.</ref>؛ در چنین وضعیتی میبایست با [[فعالیت فرهنگی]]، [[باورهای نادرست]] زدوده شده و همزمان در یک فرایند، نخست با ناهنجاریهایی که از نگاه عموم [[مردم]] زشتتر و شدیدتر شمرده میشوند، مبارزه و برخورد نمود؛ در این پیوند، مهمترین راهکارها در گسترش حجاب عبارتند از:
===تقویت [[دینداری]]===
به باور برخی از [[پژوهشگران]] [[باورهای دینی]] مردم، در رعایت حجاب و [[پرهیز]] از بیحجابی نقشی مهم دارد<ref>جمعیت زنان، «نگرش به مقام زن در جهان آفرینش»، ص۱۶۰.</ref>؛ چنان که در [[قرآن کریم]]، [[زنان]] [[صالح]] به {{متن قرآن|حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ}}<ref>«در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) میدارند» سوره نساء، آیه ۳۴.</ref> توصیف شده و [[مفسران]] آن را به [[حفظ]] [[ناموس]] و [[مال]] [[همسران]] در غیاب آنها [[تفسیر]] کردهاند<ref>طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۴، ص۳۴۴ – ۳۴۵.</ref>. بر همین اساس، [[دینداری]] و [[حفظ]] [[حریم]] حجاب، رابطهای دوسویه با یکدیگر دارند؛ همچنین در [[تفسیر آیه]] ۸۴ [[سوره اسراء]]، [[کردار]] [[انسان]]، تابع [[شخصیت]] وی دانسته شده است<ref>ابن قتیبه دینوری، عبدالله بن مسلم، تفسیر غریب القرآن، ج۱، ص۲۲۱؛ جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۳۳؛ طباطبائی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۳، ص۱۸۹ – ۱۹۰.</ref>. در [[روایات]] [[دینی]] نیز، [[ایمان]] و [[حیا]]، لازم و ملزوم یکدیگر بوده<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۲، ص۱۰۶؛ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص۲۹۷.</ref> و به خاطر حیای بیشتر [[زنان]] نسبت به مردان<ref>صدوق، محمد بن علی، الخصال، ص۴۳۸؛ همو، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۶۸؛ طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، ص۲۰۱.</ref>، تقویت حیا و رعایت حجاب به [[تقویت ایمان]] [[زن]] میانجامد؛ از این رو یکی از [[اهداف تربیتی]] در [[اسلام]]، پرورش حیا و [[عفاف]] در زنان است<ref>صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۶۸؛ دیلمی، ج۱، ص۱۹۳.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۰.</ref>
===افزایش [[آگاهیها]]===
به [[باور]] گروهی از [[پژوهشگران]]، آشناسازی [[جوانان]] در چارچوب فعالیتهای [[علمی]]، [[فرهنگی]] و [[هنری]] و یا نشستهای علمی به تبیین [[فلسفه]] [[ضرورت]] حجاب و مبانی [[فقهی]] آن کمک شایانی میکند و میتواند آثار [[اجتماعی]] و [[روحی]] حجاب و [[رسالت]] [[انقلاب اسلامی]] را در خصوص زنان ارائه دهد<ref>ر.ک: اسحاقی، سید حسین، هستها و بایدهای فرهنگ عفاف و حجاب، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۲۹۵ – ۲۹۸.</ref>؛ بر اساس مفهوم [[آیه]] {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ}}<ref>«ای مؤمنان! چون در نشستها به شما گویند جا باز کنید، باز کنید تا خداوند برایتان (در بهشت) جا باز کند و چون گویند: برخیزید، برخیزید تا خداوند (پایگاه) مؤمنان از شما و فرهیختگان را چند پایه بالا برد و خداوند از آنچه انجام میدهید آگاه است» سوره مجادله، آیه ۱۱.</ref>، مبنی بر ارتقای درجات [[معنوی]] [[عالمان]]<ref>طوسی، محمد بن حسن، التبیان، ج۹، ص۵۵۱؛ فضل الله، سید محمد حسین، تفسیر من وحی القرآن، ج۲۲، ص۷۳ -۷۴.</ref> و همچنین در روایات<ref>زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف، ج۴، ص۴۹۲-۴۹۳؛ طبرسی، فضل بن حسن، جوامع الجامع، ج۴، ص۲۶۰–۲۶۱.</ref>، رابطه علی و معلولی بین [[علم]] و ایمان وجود دارد؛ از این رو [[عالمان راستین]]، [[خداترس]] بوده {{متن قرآن|وَمِنَ النَّاسِ وَالدَّوَابِّ وَالْأَنْعَامِ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ كَذَلِكَ إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ}} <ref>«و همچنین از مردم و جنبندگان و چهارپایان که با رنگهای گونه گونند؛ از بندگان خداوند تنها دانشمندان از او میهراسند، بیگمان خداوند پیروزمندی آمرزنده است» سوره فاطر، آیه ۲۸.</ref> و در انجام [[پرستش]] [[الهی]] عزمی [[راسخ]] دارند {{متن قرآن|قُلْ آمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا إِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِهِ إِذَا يُتْلَى عَلَيْهِمْ يَخِرُّونَ لِلْأَذْقَانِ سُجَّدًا}} <ref>«بگو: چه بدان (آیات) ایمان آورید چه ایمان نیاورید؛ بیگمان چون بر کسانی که پیش از این (به آنان) دانش دادهاند خوانده شود به سجده با روی بر زمین میافتند» سوره اسراء، آیه ۱۰۷.</ref>؛ بر همین اساس برخی از [[مفسران]] در ذیل [[آیه]]{{متن قرآن|إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ}}<ref>«جز آنان که ایمان آوردهاند و کارهای شایسته کردهاند و یکدیگر را به راستی پند دادهاند و همدیگر را به شکیبایی اندرز دادهاند» سوره عصر، آیه ۳.</ref>، [[کوشش]] [[فکری]] مستمر و [[الهام]] گرفته از [[ایمان]] برای تشخیص [[حق]] را به معنای توصیه به حق، و کوشش و [[پایداری]] برای تحقق آن را توصیه به [[صبر]] دانستهاند. در [[اجتماعی]] که [[پیوستگی]] افراد در آن با ایمان و [[عمل صالح]] و توصیه به حق و صبر همراه باشد، شرایط [[رشد]] استعدادهای [[انسانی]] و مادی و مصونیت از آسیب فراهم میشود<ref>طالقانی، سید محمود، پرتوی از قرآن، ج۴، ص۲۴۸.</ref>؛ به همین دلیل [[معصومان]]{{عم}} به [[پیروی]] از [[قرآن کریم]] {{متن قرآن|حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخَالَاتُكُمْ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ وَحَلَائِلُ أَبْنَائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلَابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا}} <ref>«بر شما حرام است (ازدواج با) مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمههایتان و خالههایتان و دختران برادر و دختران خواهر و مادران شیردهتان و خواهران شیرخوردهتان و مادرزنهایتان و ختران زنانتان (از شوهر پیشین) که (اینک) در سرپرستی شمایند، (اگر) از همسرانی (باشند) که با آنان همخوابگی کردهاید، که اگر با آنها همخوابگی نکردهاید بر شما گناهی نیست؛ و همسران آن پسرانتان که از پشت شمایند؛ و (نیز) جمع میان دو خواهر، مگر آنکه از پیش (در زمان جاهلیت) روی داده است، که خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره نساء، آیه 23.</ref>، بر ارتقای سطح [[آموزشی]] [[زنان]] پیرامون محرمیت و حجاب تأکید نموده و فراگیری برخی از [[سورهها]] را در این باره ضروری دانستهاند<ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۵، ص۵۱۶؛ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج۳، ص۴۴۲.</ref>؛ همچنین به نظر میرسد که آشناسازی زنان با [[راز]] تفاوتهای [[عاطفی]] آنها با مردان، ضروری به نظر میرسد؛ چنان که با توجه به مفهوم [[آیه]] ۳۲ [[سوره نساء]] در برخی از تفسیرهای موجود، [[خداوند]]، تفاوتهای [[تکوینی]] و [[تشریعی]] را [[مطابق حق]] و [[عدالت]] قرار داده<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ج۳، ص۳۶۳.</ref> و [[هدف]] از این تفاوتها، تضمین تداوم [[حیات انسانی]] {{متن قرآن|نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ}} <ref>«همسرانتان کشتگاه شمایند، هر جا (و هر گاه) که خواهید به کشتگاه خود درآیید؛ و برای خویش (توشه نیک) پیش فرستید، و از خداوند پروا کنید و بدانید که (روزی) به لقای وی خواهید رسید و (آن روز را) به مؤمنان بشارت ده!» سوره بقره، آیه 223.</ref> و ایجاد انس و [[الفت]] {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}} <ref>«و از نشانههای او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بیگمان در این، نشانههایی است برای گروهی که میاندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref> در [[خانواده]] بیان شده است؛ از این رو، تفاوت نه به معنای [[برتری]] یکی بر دیگری و نه مستلزم [[تبعیض]] علیه زنان و [[دختران]] است و نباید [[زن]] با ویژگیهای مردانه و به عنوان موجودی تحقیرشده تصویر شود؛ همچنین چگونگی برخورد با [[زنان]]، [[تشویق]] آنها بر رعایت حجاب و یا اِعمال محدودیتها از سوی [[همسر]] و نهادهای [[اجتماعی]] به آموزشهای جداگانهای نیازمند است که مورد توجه [[اسلام]] قرار گرفته و از آنجا که زنان از [[عواطف]] افزونتری برخوردارند <ref>کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج۶، ص۵؛ محدث نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ج۱۵، ص۱۱۵.</ref>، میبایست در برخورد با آنها از روشهای مسالمتآمیزتری استفاده شود؛ چنان که [[قرآن کریم]] به [[رفتار شایسته]] با زنان توصیه نموده و از آسیب به آنان بازداشته است {{متن قرآن|وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ}}<ref> «و چون زنان را طلاق دادید و به سرآمد عدّه خود نزدیک شدند، یا با شایستگی آنها را نگه دارید و یا به نیکی رها کنید و آنان را برای زیان رساندن نگه ندارید که (به آنها) ستم کنید و هر کس چنین کند، به خود ستم کرده است و آیات خداوند را به ریشخند نگیرید و نعمت خداوند را بر خویش به یاد آورید و (نیز) آنچه را از کتاب و حکمت برایتان فرستاده است که بدان اندرزتان میدهد؛ و از خداوند پروا کنید و بدانید که خداوند به هر چیزی داناست» سوره بقره، آیه ۲۳۱.</ref>؛ همچنین از آنجا که زنان در برابر [[پاداش]] اجتماعی و [[تحسین]] دیگران، بازتابهای بهتری از خود بروز میدهند <ref> خدا رحیمی، سیامک و دیگران، روانشناسی زنان، ص۱۲۹.</ref>، [[سیاستها]] میبایست معطوف به تشویق حجاب و [[حمایت]] [[عاطفی]] از زنان باحجاب باشد.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۰.</ref>
===[[اصلاح]] الگوهای [[جامعه]] پذیری===
[[الگوسازی]] [[اسلامی]] یکی از شیوههای اصلی جامعه پذیری است؛ زیرا اسلام با هرگونه جامعه پذیری موافق نیست؛ چنان که معرفی الگوهای مناسب در [[پوشش]] به منظور [[آزادی]] عمل بیشتر [[زن]] [[مسلمان]]، به ویژه رعایت [[وضعیت مطلوب]] برای [[پوشش]] [[اسلامی]]، از راهکارهای دیگر تقویت حجاب به شمار میرود<ref>اسحاقی، سید حسین، هستها و بایدهای فرهنگ عفاف و حجاب، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۳۰۰.</ref>. با توجه به [[الگوپذیری]] [[انسان]]، افراد، پیوسته در این اندیشهاند که ارزشهایی را که به آن [[باور]] دارند، در چهره افرادی دیگر نگریسته و از آن [[الگو]] بگیرند؛ همچنان که عبرتها نیز میتوانند وی را از انحرافهای بسیاری بازدارند؛ از این رو [[قرآن کریم]] با ارائه نمونههای مثبت و منفی از [[زنان]] [[جامعه]]، آنها را به [[پیروی]] از زنان [[پاک]] و اجتناب از [[سرنوشت]] زنان [[ناپاک]] [[ترغیب]] میکند؛ چنان که در [[آیه]] ۱۰ [[سوره تحریم]] {{متن قرآن|ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَامْرَأَتَ لُوطٍ}}<ref>«خداوند برای کافران، زن نوح و زن لوط را مثل زد که زیر سرپرستی دو بنده شایسته از بندگان ما بودند و به آن دو، خیانت ورزیدند اما آن دو (پیامبر) در برابر (عذاب) خداوند برای آنان سودی نداشتند و (به آنان) گفته شد که با (دیگر) واردشوندگان به آتش (دوزخ) درآیید» سوره تحریم، آیه ۱۰.</ref> سرنوشت دو تن از [[همسران]] [[پیامبران]] به تصویر کشیده شده است که با [[خیانت]] به ایشان، گرفتار [[غضب الهی]] شدند<ref>مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل بن سلیمان، ج۴، ص۳۷۹-۳۸۰؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۷۷-۳۷۸؛ جصاص، احمد بن علی، احکام القرآن، ج۵، ص۳۶۵.</ref>؛ قرآن کریم در مقابل این دو زن، در آیه ۱۱ سوره تحریم: {{متن قرآن|وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ}}<ref>«و خداوند برای مؤمنان، همسر فرعون را مثل زد هنگامی که گفت: پروردگارا! نزد خود در بهشت برای من خانهای بساز و مرا از فرعون و کردارش رهایی بخش و مرا از این قوم ستمگر آسوده گردان» سوره تحریم، آیه ۱۱.</ref> از [[همسر فرعون]] به زنی که به رغم [[اصرار]] شوهر، بر مبانی [[اعتقادی]] خویش [[استوار]] ماند، و در آیه {{متن قرآن|وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرَانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا}}<ref>«و (نیز) مریم دختر عمران را که پاکدامن بود و ما از روح خویش در آن دمیدیم؛ و سخنان و کتابهای پروردگارش را باور داشت و از فرمانبرداران بود» سوره تحریم، آیه ۱۲.</ref> از [[پاکدامنی]] و [[عفاف]] [[مریم]] یاد کرده و آنان را الگوی مردان و [[زنان]] [[مؤمن]] میداند؛ [[آیات]] دیگر نیز با توصیف آن حضرت به پاکدامنی {{متن قرآن|وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاكِ وَطَهَّرَكِ وَاصْطَفَاكِ عَلَى نِسَاءِ الْعَالَمِينَ}} <ref>«و آنگاه فرشتگان گفتند: ای مریم! خداوند تو را برگزید و پاکیزه داشت و بر زنان جهان برتری داد» سوره آل عمران، آیه ۴۲.</ref>، وی را نشانهای [[الهی]] {{متن قرآن|وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْنَاهُمَا إِلَى رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَمَعِينٍ}} <ref>«و پسر مریم و مادرش را نشانهای گرداندیم و آن دو را در پناه پشتهای هموار و دارای آبی روان جای دادیم» سوره مؤمنون، آیه ۵۰.</ref> میدانند؛ همچنین در [[قرآن کریم]]، به [[عصمت]] و [[تطهیر]] [[فاطمه]]{{س}} به عنوان یکی از [[اهل بیت]]{{عم}}، از هرگونه [[آلودگی]] اشاره شده {{متن قرآن|وَقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ وَلَا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجَاهِلِيَّةِ الْأُولَى وَأَقِمْنَ الصَّلَاةَ وَآتِينَ الزَّكَاةَ وَأَطِعْنَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}} <ref>«و در خانههایتان آرام گیرید و چون خویشآرایی دوره جاهلیت نخستین خویشآرایی مکنید و نماز بپا دارید و زکات بپردازید و از خداوند و فرستاده او فرمانبرداری کنید؛ جز این نیست که خداوند میخواهد از شما اهل بیت هر پلیدی را بزداید و شما را به شایستگی پاک گرداند» سوره احزاب، آیه ۳۳؛ فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، ص۳۳۲؛ طبری، محمد بن جریر، جامع البیان، ج۶، ص۲۲؛ ابن ابی حاتم، تفسیر القرآن العظیم، ج۹، ص۳۱۳۱.</ref> و آن حضرت{{س}} به عنوان سرمشقی برای [[خداترسی]] معرفی گردیدهاند{{متن قرآن|يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيَخَافُونَ يَوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا}} <ref>«به پیمان خود وفا میکنند و از روزی میهراسند که شرّ آن همهگیر است» سوره انسان، آیه ۷؛ قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، ج۲، ص۳۹۸.</ref>؛ بیتردید حضور نجیبانه آن حضرت{{س}} با پوششی کامل و ارادهای [[استوار]]، به هنگام [[دفاع از حق]] [[همسر]] خویش، در بازپسگیری [[فدک]]<ref>طبری امامی، محمد بن جریر، دلائل الامامة، ص۱۱۱؛ طبرسی، احمد بن علی، الاحتجاج، ج۱، ص۱۳۱ – ۱۳۲.</ref>، خود [[شاهد]] گویایی بر [[ارزش]] حجاب و جایگاه این بانوی بزرگوار به عنوان الگوی حضور عفیفانه [[زنان]] در [[جامعه]] است؛ بر همین اساس [[پرهیز]] از الگوگرایی اجباری و تحمیلی یا [[کورکورانه]] و بدون [[درک]] [[واقعی]] از الگوی مورد نظر، امری است که صاحبنظران آن را [[نهی]] کردهاند) <ref>مجیدی بیدگلی، کبری، بایستههای فرهنگی و اجتماعی گسترش فرهنگ حجاب و عفاف، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۶۱۴.</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۲.</ref>
===تقویت کنترل [[اجتماعی]]===
بیتردید هیچ شیوه و عاملی مؤثرتر از [[خودکنترلی]] فرد در برابر کژرویها و [[انحرافات]] نیست؛ رهیافتی که در پرتو [[استحکام]] [[باورهای دینی]] و [[رشد]] مناسب [[اخلاقی]] به دست میآید؛ اهمیت این موضوع تا بدانجاست که وجود بازدارنده درونی در کنار [[آموزگار]] بیرونی را ضروری دانستهاند؛ چراکه بدون آن، [[دشمنان]] [[سعادت آدمی]]، بر وی [[چیرگی]] خواهند یافت<ref>برقی، احمد بن محمد، المحاسن، ج۲، ص۶۰۴؛ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۴، ص۴۰.</ref>؛ افزون بر این میبایست با ترسیم [[مجدد]] شاخصهای رشد [[فرهنگی]] و اجتماعی و نیز، [[اصلاح]] [[نظام]] [[آموزشی]] و [[تربیتی]]، زمینه [[تربیت]] نسلی [[مؤمن]] را فراهم نمود؛ این مسئله تا آنجا ضروری است که به عنوان [[آرمان]] [[منجیان]] [[بشریت]] مطرح گردیده است {{متن قرآن|رَبَّنَا وَابْعَثْ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِكَ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُزَكِّيهِمْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ}}<ref> «پروردگارا! و در میان آنان از خودشان پیامبری را که آیههایت را برای آنها میخواند و به آنان کتاب (آسمانی) و فرزانگی میآموزد و به آنها پاکیزگی میبخشد، برانگیز! بیگمان تویی که پیروزمند فرزانهای» سوره بقره، آیه ۱۲۹</ref>؛ {{متن قرآن|لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}} <ref>«بیگمان خداوند بر مؤمنان منّت نهاد که از خودشان فرستادهای در میان آنان برانگیخت که آیات وی را بر آنان میخواند و آنها را پاکیزه میگرداند و به آنها کتاب و فرزانگی میآموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره آل عمران، آیه ۱۶۴</ref>؛ {{متن قرآن|هُوَ الَّذِي بَعَثَ فِي الْأُمِّيِّينَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ}} <ref>«اوست که در میان نانویسندگان (عرب)، پیامبری از خود آنان برانگیخت که بر ایشان آیاتش را میخواند و آنها را پاکیزه میگرداند و به آنان کتاب (قرآن) و فرزانگی میآموزد و به راستی پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند» سوره جمعه، آیه ۲؛ نهج البلاغه، خطبه ۱ (تحقیق و شرح محمد عبده، ج۱، ص۲۳-۲۴).</ref>؛ از این رو [[پژوهشگران]] [[اصلاح]] [[نظام]] [[آموزشی]] و [[تربیتی]]، با ارائه شاخصهای [[رشد]] [[فرهنگی]] و [[اجتماعی]] در [[نظام اسلامی]] و تقویت حساسیت عمومی به رعایت [[عفاف]]، آن را از راهکارهای اصلی در تقویت کنترل اجتماعی حجاب به شمار آوردهاند<ref>ر.ک: زیبایینژاد، محمدرضا، نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۴۹۳- ۴۹۸.</ref>؛ همچنین بایسته است با [[تشویق]] [[جوانان]] و [[نوجوانان]] به حضور در مراکز و محافل مذهبی، ارائه آموزشهای لازم و ایجاد بسترهای [[فکری]] و [[روانی]] برای [[کارآمدی]] بیشتر [[نهاد خانواده]]، [[احساسات]] و [[عواطف]] آنها [[مدیریت]] شود؛ در این راستا ایجاد تسهیلات برای [[ازدواج]] و [[تشکیل خانواده]] نیز [[ضرورت]] داشته {{متن قرآن|وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ}} <ref>«و بیهمسران (آزاد) و بردگان و کنیزان شایستهتان را همسر دهید، اگر نادار باشند خداوند از بخشش خویش به آنان بینیازی میدهد و خداوند نعمتگستری داناست» سوره نور، آیه ۳۲؛ زیبایینژاد، محمدرضا، نظام اسلامی و مسئله پوشش زنان، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ص۴۹۹.</ref> و [[احیای سنت]] [[امر به معروف]]، متناسب با مسئولیتهای هر یک از نهادهای [[اجتماعی]] توصیه شده است<ref>تفسیر منسوب به امام عسکری{{ع}}، ص۴۸۰؛ ابن ابی جمهور احسائی، عوالی اللئالی، ج۲، ص۱۰۷.</ref>؛ در این میان [[وضع قوانین]] حکیمانه، به منظور [[رویارویی]] جدی با مظاهر و عوامل اصلی گسترش [[ابتذال]]، ساماندهی مُد و [[لباس]] و نیز، وضع و اجرای مقررات خاص در محیطهای [[آموزشی]] و [[علمی]]، از جمله راهکارهایی است که برخی از نویسندگان به آن اشاره کردهاند<ref>حق شناس، سید جعفر، نظام اسلامی و مسئله حجاب، ص۶۸ – ۶۹.</ref>؛ همچنان که برخی دیگر، به نقش آفرینی [[حاکمیت]] در گستره تحقق بخشیدن به وراثتی دلخواه با [[ترویج]] ازدواجهای صحیح، توجه به عامل محیط با سالمسازی [[جامعه]] و نیز عامل [[تربیت]] تأکید نمودهاند<ref>مستقیمی، مهدیة السادات، نقش حاکمیت اسلامی در تربیت دینی حوزه حجاب، حجاب مسئولیتها و اختیارات دولت اسلامی، ج۲، ص۶۳۳ – ۶۳۴.</ref>.
البته درباره اِعمال محدودیتها نباید به اقداماتی بیجهت و افراطآمیز دست زد؛ چراکه چنین شیوهای میتواند بازخوردهای منفی از خود به جای گذارد<ref>نهج البلاغه، نامه ۳۱ (تحقیق و شرح محمد عبده، ج۳، ص۵۶-۵۷).</ref>.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۳.</ref>
===کاستن [[انزجار]] از حجاب===
در پاسخ باید گفت درست است که ناکامی جنسی آثار ناگواری از جمله افزایش التهابها دارد؛ اما برداشتن حریم میان [[زن]] و مرد مشکل را حل نکرده، بلکه بر آن میافزاید، زیرا برخی [[غرایز]] از جمله غریزه جنسی پایانناپذیر بوده، اگر رها و [[آزاد]] باشد، ارضاشدنی نیست و این امر سبب تحریک بیشتر التهابها و عقدههای روحی و روانی میگردد. از سوی دیگر، [[انسان]] به چیزی [[حرص]] میورزد که هم از آن ممنوع و هم به سوی آن تحریک شود؛ اما اگر چیزی اصلاً عرضه نشود یا کمتر عرضه شود، [[حرص]] و ولع به آن نیز کمتر خواهد بود<ref>مجموعه آثار، ج ۱۹، ص ۴۵۶ ـ ۴۶۱.</ref>.<ref>[[مصطفی عزیزی علویجه|عزیزی علویجه، مصطفی]]، [[حجاب (مقاله)|مقاله «حجاب»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم]]، ج۱۰، ص۴۵۹.</ref>
به طور کلی، رویکرد اعتدالآمیز و [[پرهیز از افراط و تفریط]] میتواند [[تمایل]] و [[رغبت]] به رعایت حجاب را در افراد افزایش دهد؛ ولی به طور مشخص، اقدامات ذیل تا حدودی مؤثر و مفید است؛ برای نمونه، معماری و [[شهرسازی]] باید با [[فرهنگ]] حجاب متناسب باشد؛ همچنین باید حجاب [[برتر]] را که بر اساس روایتی از [[پیامبر]]{{صل}} در چارچوب پوششی کامل جلوه مییابد<ref>سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور، ج۵، ص۲۲۱.</ref>، در جامعه، بومیسازی کرده و برای تمامی خرده [[فرهنگها]] توجیه پذیر نمود؛ دسترسی آسان به چادر و لباسهایی که باعث [[پوشش]] کامل شده و دارای [[بهایی]] ارزان هستند نیز، به ترویج آن [[یاری]] میرساند؛ البته باید توجه داشت که ارضای [[حس]] تنوعطلبی و مُدگرایی [[جوانان]] با ارائه الگوهای پوششی - متناسب با [[فرهنگ دینی]] - امری بایسته است؛ همچنین تلاش برای افزایش عوامل [[انزجار]] از بدحجابی، همچون تبیین پیامدهای ناگوار، [[افشای]] توطئههای عاملان رواج بدحجابی و مانند آن ضروری است.<ref>[[فتحیه فتاحیزاده|فتاحیزاده]] و [[حسین بستان|بستان]]، [[پوشش زن - فتاحیزاده و بستان (مقاله)|مقاله «پوشش زن»]]، [[دانشنامه فاطمی ج۶ (کتاب)|دانشنامه فاطمی ج۶]] ص ۲۴۵.</ref>
حجاب اصطلاحی دینی به معنای پوشش ویژه زن است که خود را با آن از نامحرمان میپوشاند. این واژه در قرآن به کار رفته است که در یک آیه مراد از آن حجاب اصطلاحی است. تشریع حجاب در شرایع الهی و اسلام دارای حکمتهایی است مانند: پاسخ به نیاز فطری عفتطلبی؛ ایجاد امنیت برای زنان؛ تزکیه و طهارت. باید توجه داشت از همان آغاز خلقتبشر پوشش در میان انسانها بوده و همه افراد و ملل به شکلهایی گوناگون از نوعی حجاب بهره گرفتهاند و در تمام ادیان و اقوام نیز به نوعی قانون حجاب وجود داشته است. شبهاتی درباره حجای مطرح شده است مانند: استثمار زنان؛ مخالفت داشتن با تمدن؛ سلب آزادی زن؛ رکود فعالیت ها؛ افزایش التهابها و حساسیت ها و... که به تمامی آنها پاسخ داده شده است.
معناشناسی
معنای لغوی
حجاب از ریشه "ح ـ ج ـ ب" و در لغت به معنای منع کردن و بازداشتن چیزی از چیز دیگر است[۱]، خواه آن دو چیز از امور مادی یا معنوی باشند[۲]. به حایل و پرده میان دو چیز نیز "حجاب" اطلاق گردیده است[۳] و در اصطلاح فقه اسلامی عبارت است از پوشش ویژه زن که خود را با آن از نامحرمان میپوشاند[۴] یا به حالت پوشیده بودن زن در برابر دیگران اطلاق میگردد[۵].[۶]
معنای لغوی «پوشش» و «حجاب»، منع[۷] و ستر است[۸]؛ در هشت آیه از قرآن کریم، واژه حجاب به کار رفته که هفت مورد به معنای لغوی آن اشاره دارد؛ همچنین در ذیل آیه ۵۳ سوره احزاب (آیه حجاب) واژه مزبور به طور خاص به معنای پرده به کار رفته است[۹] که بر اساس آن، مؤمنان میبایست با زنان پیامبر(ص) تنها از پشت پرده سخن بگویند[۱۰].[۱۱]
برخی مصداقهای حجاب زنان عبارتاند از: نقاب، برقع، روبند برای صورت و چادر برای تمام بدن[۱۲]. «خمار» و «جلباب» دو مصداق قرآنیحجاب است[۱۳]. خمار به معنای پوششی (مقنعه یا روسری) است که با آن سر را میپوشانند[۱۴] و جلباب جامهای بزرگتر از خمار است[۱۵] که گاهی تمام بدن را میپوشاند[۱۶].[۱۷]
واژه حجاب و مشتقات آن ۸ بار در قرآن به کار رفته است که در یک آیه مراد از آن مانع مادی و حجاب اصطلاحی است: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَن يُؤْذَنَ لَكُمْ إِلَى طَعَامٍ غَيْرَ نَاظِرِينَ إِنَاهُ وَلَكِنْ إِذَا دُعِيتُمْ فَادْخُلُوا فَإِذَا طَعِمْتُمْ فَانتَشِرُوا وَلا مُسْتَأْنِسِينَ لِحَدِيثٍ إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنكُمْ وَاللَّهُ لا يَسْتَحْيِي مِنَ الْحَقِّ وَإِذَا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتَاعًا فَاسْأَلُوهُنَّ مِن وَرَاء حِجَابٍ ذَلِكُمْ أَطْهَرُ لِقُلُوبِكُمْ وَقُلُوبِهِنَّ وَمَا كَانَ لَكُمْ أَن تُؤْذُوا رَسُولَ اللَّهِ وَلا أَن تَنكِحُوا أَزْوَاجَهُ مِن بَعْدِهِ أَبَدًا إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِندَ اللَّهِ عَظِيمًا﴾[۱۸]. افزون بر این، قرآن از این معنا با تعبیرهای دیگری نیز یاد کرده است؛ از جمله پایین انداختن جِلْباب: ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۱۹]، پوشاندن سر و گریبان با خِمار: ﴿وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ﴾، کنار گذاشتن لباس برای زنان سالخورده: ﴿أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ﴾[۲۰] که لزومپوشش برای زنان غیر سالخورده از مفهوم آیه برداشت میشود[۲۱]، آشکار نکردن زینت جز برای محارم: ﴿وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا لِبُعُولَتِهِنَّ﴾[۲۲]، حفظ عورتها: ﴿وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ﴾[۲۳]، پوشیدن لباس برای حفظ عورتها: ﴿يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ﴾[۲۴].[۲۵]
حکمت حجاب
تشریع حجاب در شرایع الهی و اسلام بیدلیل و حکمت نیست، بلکه حکمتهای متعددی دارد که همه آنها در جهت مصالحبشر و مایه خیر برای زناناند: ﴿وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ﴾[۲۶]. برخی از عمدهترین حکمتهای آن عبارتاند از:
پاسخ به نیاز فطری: خداوند زنان را با فطرتپاک عفتطلبی آفریده است و تشریع حجاب در واقع پاسخی به این نیاز فطری آنان است[۲۷].
ایجاد امنیت: از دیگر حکمتهای حجاب، حفظ زنان از آزار دیگران و ایجاد امنیت برای آنان است: ﴿ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ﴾[۲۸].
تزکیه و طهارت: حکمت دیگر تشریع حجاب، تزکیه نفس و باطن افراد است: ﴿ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ﴾[۲۹]. رعایت پوشش، هم سبب تطهیرقلوب مردان شده و هم قلوب زنان را از آلودگیپاک میکند، از سویی دیگر، این طهارت هم بر افراد اثر گذاشته و سبب دوری آنان از رذایل اخلاقی و وسوسههای شیطانی میشود و هم بر اجتماع مؤثر بوده و محیط زندگی را از مظاهر شهوانی و غرایز حیوانی پاک میسازد[۳۰]. افزون بر موارد یاد شده، استحکام بیشتر بنیان خانواده، حکمت دیگر حجاب است، زیرا پوشیده بودن زنان و وجود حریم میان آنان و مردان، از روابط آزاد و بیبند و بار افراد و تمایل هریک از زوجین به نامحرمان جلوگیری کرده، اسباب توجه و پیوند بیشتر میان آنان را فراهم میکند[۳۱].[۳۲]
پیشینه حجاب
از همان آغاز خلقتبشرپوشش در میان انسانها بوده و همه افراد و ملل به شکلهایی گوناگون از نوعی حجاب بهره گرفتهاند. با آغاز عصر بافندگی و پیدایی لباس، همه ملتها و پیروان شرایع برای خود نوعی پوشش را برگزیدند. بررسی و ارائه پوششهای زنان در میان اقوام مختلف، از عهد باستان تا قرن بیستم از سوی برخی پژوهشگران این امر را تأیید میکند[۳۳].
از جمله این اقوام میتوان از یونانیان باستان یاد کرد که حجاب در میان زنان آنان به شدت رواج داشت؛ به گونهای که جز با حجاب کامل و تحت مراقبت دیگران قادر به ملاقات با خویشاوندان خود یا حضور در جشنهای مذهبی نبودند[۳۴]. در ایران باستان نیز زنان ملزم به رعایت حجاب بودند. ویلدورانت درباره وضع حجاب پس از روزگار داریوش آورده است که زنان طبقات بالای اجتماع تنها با تخت روان روپوشدار اجازه خروج از خانه را داشتند. آنان در بیرون از خانه حق ملاقات با مردان را نداشتند؛ حتی زنان شوهردار از دیدار با پدران و برادران خود منع میشدند[۳۵]. در آیین زرتشت که مذهب رسمی ایرانیان بود بر هر مرد و زنواجب بود که هنگام انجام دادن مراسم عبادی سر خود را بپوشاند[۳۶]، بهگونهای که موهای آنان آشکار نباشد[۳۷]. پوششدختران کسرا که حتی پس از اسارت به دست مسلمانان، حاضر به برداشتن نقاب از چهره خود نشدند[۳۸] نشان پایبندی آنان به حجاب در آیین خود بوده است.
در شریعتیهود نیز حجاب واجب بوده و متون متعددی از تورات کنونی این امر را تأیید میکنند؛ از جمله در سفر پیدایش از حجاب کامل و حتی پوشش چهره زنان یاد شده است[۳۹]. در کتاباشعیای نبی از مجازات دختران صهیون در قیامت به جرم "تبرّج" و "تنّازی" و به صدا درآوردن زیورآلات خود و آشکار کردن آنها در برابر دیگران یاد شده است[۴۰]. افزون بر این، در موارد دیگری از این کتاب از نوع حجاب زنان یهود از جمله چادر[۴۱]، نقاب[۴۲] و بُرْقَع[۴۳] یاد شده است. در مسیحیت نیز نه تنها احکام شریعت یهود درباره حجاب تغییر نیافت، بلکه در برخی موارد بیشتر بر آن تأکید شد[۴۴] و افزون بر حجاب ظاهری، در برخی آیاتانجیل بر عفت و حجاب درونی زنان یعنی عفت نیز تأکید گردید[۴۵]. بر اساس آموزههای یاد شده، حواریان و پس از آنان پاپها و روحانیانمسیحی در صدر اول بر وجوب حجاب تأکید کرده، زنان را به رعایت آن فرا میخواندند[۴۶] تا اینکه پس از رنسانس و انقلاب صنعتی پس از جنگ جهانی دوم در قرن نوزدهم حجاب به تدریج کنار گذاشته شد و بیحجابی به گونهای گسترده در اروپا و در پی آن در دیگر مللجهان از جمله کشورهای اسلامی رواج یافت[۴۷]. در میان اعراب جاهلی پیش از اسلام نیز حجاب به نوعی وجود داشت[۴۸] و داستان جنگ "فجار" میان دو قبیله قریش و بنیکنانه که به جهت کشف حجاب زنی از بنیعامر رخ داد[۴۹] مؤید این امر است؛ اما گاه آنان بر اثر عقایدخرافی و باطل، کشف حجاب کرده، حتی زنان با بدنی برهنه به طوافخانه خدا میپرداختند: ﴿وَإِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً قَالُوا وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءَنَا وَاللَّهُ أَمَرَنَا بِهَا قُلْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاءِ أَتَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ﴾[۵۰]. آیه درباره برخی قبایل عرب نازل شده که عقیده داشتند با لباسی که در آن گناه کردهاند نباید طواف کرد[۵۱].
در اسلام نیز قانون حجاب همچون شرایع پیشین تشریع شد و مردان و زنان مسلمان به حفظ نگاه و پوشش و نیز عورتها و زینتهای خود از دیگران مأمور شدند: ﴿قُل لِّلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ وَقُل لِّلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[۵۲].[۵۳]
در وجوب پوشش زن میان هیچ یک از مذاهب اسلامی، تردیدی نیست و همه فقیهان و عالمان آشنا به نصوص دینی بر لزوم پوشیده بودن بدن زن از نگاه نامحرم اتفاق نظر دارند، چنانکه از چشم چرانی زن و مرد نهی شده و تردیدی در آن نیست. حکم حجاب در سوره احزاب و نور ۱۸ سال پس از بعثت پیامبر نازل شده و پیامبر در این دسته از آیات در آغاز با متوجه کردن زنان، خود موضوع حجاب را مطرح میکند، آنگاه در شکل کلیتری در سوره احزاب و نور به ضرورت آن توجه میدهد[۵۴].
اسلام برای پوشش زنان و مردان مسلمان احکام متعددی را تشریع کرده که قرآن کریم به برخی از آنها اشاره کرده است؛ از جمله:
داشتن پوشش برای زنان در برابر مردان واجب است[۵۵]، دلیل این امر آیه ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۵۶] است که زنانمسلمان را به پوشش سراسر بدنفرمان داده است[۵۷] و نیز آیه ۳۱ سوره نور که زنان را به حفظ عورتها مأمور و آنان را از آشکار کردن زینت خود در برابر دیگران نهی کرده است[۵۸].[۵۹].
حدود حجاب
حدود پوشش زنان در برابر نامحرمان، محارم، همسر و دیگران متفاوت است که به حدود آن در هریک از این موارد اشاره میشود.
حجاب در برابر نامحرم
قرآن کریم در دو آیه به حدود حجاب زنان در برابر مردان نامحرم اشاره کرده است: در آیه ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۶۰]، زنان را به افکندن چادر بر بدن خود ملزم کرده است. واژهپژوهان در تفسیر "جِلباب" معانی مختلفی بیان کردهاند؛ ولی بیشتر آنان، آن را پارچهای دانستهاند که بر روی لباسها افکنده میشود و تمام بدن از سر تا پاها را میپوشاند[۶۱]. در آیهای دیگر نیز زنان به حفظ عورت، آشکار نکردن زینتهای خود، جز آنچه ظاهر است و افکندن مقنعه بر گریبان در برابر نامحرمان فرمان داده است: ﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[۶۲].[۶۳]
حجاب در برابر محارم
قرآن آشکار کردن زینت زنان در برابر محارم از جمله شوهر، پدر، پدر شوهر، پسر، پسر شوهر، برادر، پسر برادر، پسر خواهر و زنان را مباح دانسته است: ﴿وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ وَلا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ أَوْ آبَائِهِنَّ أَوْ آبَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ أَبْنَائِهِنَّ أَوْ أَبْنَاء بُعُولَتِهِنَّ أَوْ إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي إِخْوَانِهِنَّ أَوْ بَنِي أَخَوَاتِهِنَّ أَوْ نِسَائِهِنَّ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُنَّ أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الإِرْبَةِ مِنَ الرِّجَالِ أَوِ الطِّفْلِ الَّذِينَ لَمْ يَظْهَرُوا عَلَى عَوْرَاتِ النِّسَاء وَلا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِن زِينَتِهِنَّ وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ﴾[۶۴]، البته آشکار کردن زینت در برابر محارم ذکر شده یکسان نیست و وظیفه زنان در برابر دیگر محارم با وظیفه آنان در برابر شوهر متفاوت است[۶۵].
افزون بر مکلف بودن زنان برای حفظ حجاب، مؤمنان و حکومت اسلامی نیز در این زمینه وظایفی دارند که از جمله وظایف آنان سفارش زنان به رعایت حجاب است. این تکلیف از آیه ﴿يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا﴾[۶۶] که پیامبر اکرم (ص) را مأمور کرده است تا همسران و دختران خود و زنان مسلمان را به حجاب فرمان دهد برداشت میشود. آیاتی که به شکل عام، حاکمان و همه مسلمانان را به امر به معروف و نهی از منکرفرمان دادهاند، مانند: ﴿الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ﴾[۶۷]امر به حجاب و نهی از بیحجابی را نیز شامل میشوند، از اینرو مؤمنان و حکومت اسلامیوظیفه دارند زنانمسلمان را به پوشش حجاب امر کرده، آنان را از بیحجابی بازدارند[۶۸].
برخی حریم و پوششزن را برگرفته از دیدگاه مالکیت مرد و تسلط وی بر زن دانسته و گفتهاند: مردان برای استثمار و بهرهگیری اقتصادی از زنان، آنان را در خانه نگه داشته و آنها را به پوشاندن خود از دیگران وادار کردهاند[۶۹].
در پاسخ این شبهه نیز میگوییم هرچند مرد در گذشته، هم به زن و هم به فرزندان خود ظلم و آنان را استثمار میکرده، مسلّم است که اسلام در تشریع حجاب این هدف را دنبال نمیکند، بلکه برعکس به شدت با بهرهکشی و استثمار زنان مبارزه کرده است. مؤید این امر آن است که اسلام همه هزینههای ضروری زنان را بر عهده مردان گذاشته است: ﴿الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا﴾[۷۰]، افزون بر این، به زنان حق داده است که در برابر کاری که برای شوهر انجام میدهند حتی شیر دادن به فرزند خود از مردان اجرت بخواهند[۷۱].[۷۲]
برخی حجاب را نشانه عقبماندگی افراد و مخالف با پیشرفت و تمدنبشر دانستهاند[۷۳].
در پاسخ باید گفت:
اگر برداشتن حجاب نشانه تمدن و پیشرفت است، باید حیوانات را از انسانها متمدنتر دانست.
اگر این امر نشانه تمدن است، چرا بسیاری از ملتهایی که از حجاب فاصله گرفتهاند به تمدن و پیشرفت دست نیافتهاند.
از نگاه قرآن، احکام الهی از جمله حجاب بهترینقانون بوده که سبب پیشرفت و سعادت ابدی انسانها شده و هر قانونی که مخالف این احکام باشد، قانون دوران جاهلیت و سبب عقبافتادگی انسانها خواهد بود: ﴿أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ﴾[۷۴].[۷۵]
گفته شده که حجاب مایه سلب آزادی زن و آزادی، حق طبیعی اوست، از این رو وادار کردن زنان به حجاب، در واقع بیاعتنایی به حق آزادی زن و اهانت به حیثیت انسانی و ظلم به اوست[۷۶].
در پاسخ باید گفت اگر اسلام با تشریع حجاب، زنان را در خانهحبس کند و مانع بیرون رفتن و دیگر فعالیتهای اجتماعی آنان شود، این ادعا پذیرفتنی است، در حالی که چنین چیزی در حجاب اسلامی نیست، بلکه برعکس، اسلام با تشریع این قانون سبب کرامت و احترام بیشتر زنان شده و آنان را از تعرض فاسدان و تبهکاران مصون نگاه داشته است[۷۷].[۷۸]
رکود فعالیت ها
برخی گفتهاند: زنان نیز همانند مردان دارای ذوق، فکر، فهم، هوش و استعداد کارند؛ اما واداشتن آنان به پوشش و جدا کردن آنان از مردان، سبب رکود و تعطیل فعالیتهایی است که خلقت در استعداد زنان قرار داده است[۷۹]. این ایراد به برخی حجابهای رایج میان برخی ملل پیشین از جمله ایرانیان و هندیان قدیم وارد است؛ اما اسلام با تشریع حجاب، زنان را به نشستن در خانه وادار نکرده تا سبب رکود فعالیتها گردد، بلکه حجاب در اسلام برای محدود کردن التذاذهای جنسی در محیط خانواده و جلوگیری از تحریک افراد و جامعه است و چنین قانونی، نه تنها سبب رکود فعالیتها نشده، مایه تقویت نیروی کار و رونق فعالیتهای اقتصادی اجتماع نیز میگردد[۸۰].[۸۱]
افزایش التهابها و حساسیت ها
برخی گفتهاند: از آنجا که انسان به آنچه از آن منع شود حریصتر میگردد، در پوشش قرار دادن زنان و منع مردان از نگاه و تمتع از آنان، سبب افزایش التهابها و بروز اختلالات روحی و روانی در مردان میگردد[۸۲].
در پاسخ باید گفت درست است که ناکامی جنسی آثار ناگواری از جمله افزایش التهابها دارد؛ اما برداشتن حریم میان زن و مرد مشکل را حل نکرده، بلکه بر آن میافزاید، زیرا برخی غرایز از جمله غریزه جنسی پایانناپذیر بوده، اگر رها و آزاد باشد، ارضاشدنی نیست و این امر سبب تحریک بیشتر التهابها و عقدههای روحی و روانی میگردد. از سوی دیگر، انسان به چیزی حرص میورزد که هم از آن ممنوع و هم به سوی آن تحریک شود؛ اما اگر چیزی اصلاً عرضه نشود یا کمتر عرضه شود، حرص و ولع به آن نیز کمتر خواهد بود[۸۳].[۸۴]
↑«ای مؤمنان! به خانههای پیامبر وارد نشوید مگر به شما برای (خوردن) خوراک، اجازه دهند- بیآنکه چشم به راه آماده شدن آن (خوراک) باشید- ولی چون فرا خوانده شدید درون روید و چون خوراک خوردید پراکنده شوید و دل به گفت و گو نسپارید که این (کار) پیامبر را آزار میدهد و از شما شرم میدارد ولی خداوند از (گفتن) حقیقت شرم نمیکند و چون از آنان چیزی خواستید از پشت پردهای بخواهید، این برای دلهای شما و دلهای آنان پاکیزهتر است و شما حقّ ندارید که پیامبر را بیازارید و نه هرگز پس از او همسرانش را به همسری گیرید که آن نزد خداوند، سترگ است» سوره احزاب، آیه ۵۳.
↑«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
↑«ای فرزندان آدم! برای شما جامهای را فرو فرستادهایم که شرمگاههای شما را میپوشاند و (نیز) جامهای را که زینت است و لباس پرهیزگاری، باری، بهتر است؛ این از آیات خداوند است باشد که آنان در یاد گیرند» سوره اعراف، آیه ۲۶.
↑معجم قبائل العرب، ج ۳، ص ۹۹۷؛ السیرة الحلبیه، ج ۱، ص ۲۰۸.
↑«و چون کاری زشت کنند گویند: پدرانمان را بر همین کار یافتهایم و خداوند ما را به آن فرمان داده است، بگو: بیگمان خداوند به کار زشت فرمان نمیدهد؛ آیا درباره خداوند چیزی میگویید که نمیدانید؟» سوره اعراف، آیه ۲۸.
↑جامعالبیان، ج ۸، ص ۲۰۱؛ مجمعالبیان، ج ۴، ص ۶۳۳.
↑«به مردان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند، این برای آنان پاکتر است، بیگمان خداوند از آنچه میکنند آگاه است و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۰-۳۱.
↑تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۲۴۴؛ منهاج الصالحین، ج ۳، ص ۱۳.
↑«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
↑«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
↑تاجالعروس، ج ۱، ص ۳۷۳ - ۳۷۴؛ القاموس المحیط، ج ۱، ص ۴۷؛ التحقیق، ج ۲، ص ۹۵، "جلب".
↑«و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.
↑«و به زنان مؤمن بگو دیدگان (از نگاه حرام) فرو دارند و پاکدامنی ورزند و زیور خود را آشکار نگردانند مگر آنچه از آن، که خود پیداست و باید روسریهایشان را بر گریبان خویش افکنند و زیور خود را آشکار نگردانند جز بر شوهرانشان یا پدرانشان یا پدران شوهرانشان یا پسرانشان یا پسران شوهرانشان یا برادرانشان یا پسران برادرانشان یا پسران خواهرانشان یا زنان (هم آیین) شان یا کنیزهاشان یا مردان وابستهای که نیاز (به زن) ندارند یا کودکانی که از شرمگاههای زنان آگاهی ندارند و چنان پا نکوبند که آنچه از زیورشان پوشیده میدارند آشکار گردد و همگان ای مؤمنان! به درگاه خداوند توبه کنید، باشد که رستگار گردید» سوره نور، آیه ۳۱.
↑«ای پیامبر! به همسرانت و دخترانت و زنان مؤمن بگو چادرها یشان را بر خویش نیک بپوشند؛ این (کار) برای اینکه (به پاکدامنی) شناخته شوند و آزار نبینند نزدیکتر است و خداوند آمرزندهای بخشاینده است» سوره احزاب، آیه ۵۹.
↑«(همان) کسانی که اگر آنان را در زمین توانمندی دهیم نماز بر پا میدارند و زکات میپردازند و به کار شایسته فرمان میدهند و از کار ناپسند باز میدارند و پایان کارها با خداوند است» سوره حج، آیه ۴۱.
↑«مردان سرپرست زنانند بدان روی که خداوند برخی از آنان را بر برخی دیگر برتری داده است و برای آنکه مردان از داراییهای خویش میبخشند؛ پس زنان نکوکردار، فرمانبردارند؛ در برابر آنچه خداوند (از حقوق آنان) پاس داشته است در نبود شوهر پاس (وی) میدارند و آن زنان را که از نافرمانیشان بیم دارید (نخست) پندشان دهید و (اگر تأثیر نکرد) در خوابگاهها از آنان دوری گزینید و (باز اگر تأثیر نکرد) بزنیدشان آنگاه اگر فرمانبردار شما شدند دیگر به زیان آنان راهی مجویید که خداوند فرازمندی بزرگ است» سوره نساء، آیه ۳۴.
حجاب از چند منظر متفاوت، بررسی میشود: حجاب در قرآن - حجاب در حدیث - حجاب در فقه اسلامی - حجاب در جامعهشناسی اسلامی - حجاب در معارف و سیره حسینی - حجاب در معارف و سیره فاطمی - حجاب از دیدگاه اهل سنت - حجاب در فرهنگ و معارف انقلاب اسلامی - پرسش مرتبط ندارد
سعیدیانفر و ایازی، فرهنگنامه پیامبر در قرآن کریم
عزیزی علویجه، مصطفی، مقاله «حجاب»، دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۰.
علیپور وحید، حسن، مکتب در فرآیند نواندیشی
محدثی، جواد، فرهنگنامه دینی
فتاحیزاده و بستان، مقاله «پوشش زن»، دانشنامه فاطمی ج۶
امینی و شفیعیان حیدری، مقاله «حجاب و نگاه»، دانشنامه امام خمینی ج۴
شمس ناتری، محمد ابراهیم، مقاله «پوشش زن»، دانشنامه فاطمی ج۴
