|
|
| خط ۱: |
خط ۱: |
| {{مدخل مرتبط | موضوع مرتبط = | عنوان مدخل = | مداخل مرتبط = [[مرجعیت در فرهنگ و معارف انقلاب]] | پرسش مرتبط = }}
| | #تغییر_مسیر [[مرجعیت (ابهامزدایی)]] |
| | |
| '''مرجعیت''' از مهمترین مقامهای [[دینی]] [[شیعیان]] در دوره غیبت است. مرجعیت، پس از [[غیبت]] امامزمان{{ع}} آغاز شده و مرجعیت فقها در راستای مرجعیت [[پیامبر]]{{صل}} و آنان [[حجت]] بر [[مردم]] از سوی [[ائمه اطهار]]{{ع}} بهشمار می آیند. نهاد مرجعیت در آغاز منطقهای و غیر متمرکز بود و بهتدریج به صورت یک نهاد متمرکز در جهان تشیع درآمد. [[گزینش]] [[فقیه]] برای مرجعیت بر عهده [[مسلمانان]] است. [[مسئولیت]] مرجعیت سنگین و برای آن، شرایطی مانند: [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[شیعه]]، مرد بودن، حریص نبودن بر جاه، اعلمیت، [[دینشناسی]] و [[تسلط]] بر مسائل [[سیاسی]] لازم است.
| |
| | |
| == معناشناسی ==
| |
| مرجعیت به معنای مرجع بودن و مرجع شدن است و «مرجع» به معنای [[محل رجوع]] و بازگشت<ref>ابنمنظور، مصباح المنیر، ۸/۱۱۴، ۱۱۷؛ دهخدا، فرهنگلغت دهخدا، ۱۲/۱۸۲۰۹.</ref> و کسی که در امور به او [[رجوع]] میکنند<ref>معین، فرهنگ معین، ۳/۳۹۹۶.</ref> معنایی عام دارد و از جمله در قلمرو مسائل [[علمی]] و [[شرعی]] است؛ چنانکه در برخی [[روایات]] درباره [[شناخت]] [[احکام دینی]] و شرعی و رویدادها دستور داده شده است به [[عالمان]] [[حدیث]] و [[فقیهان]] «رجوع» شود<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۳۱؛ مجلسی، بحار الانوار، ۲/۸۸.</ref>. این واژه در اصطلاح کنونی، به [[فقیه]] جامع شرایطی گفته میشود که [[مکلفان]] غیر [[مجتهد]]، برای [[شناخت]] [[احکام شرعی]] به او [[رجوع]] میکنند. این مراجعه، در اصطلاح [[شرعی]]، [[تقلید]] نامیده میشود که به معنای شناخت و [[دریافت احکام]] [[شرع]] از [[فقیه جامع شرایط]] است و در نگاه بیشتر [[فقهای شیعه]] مبتنی بر یک اصل عقلایی است<ref>امام خمینی، الاجتهاد و التقلید، ۶–۷.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>
| |
| | |
| == پیشینه ==
| |
| خاستگاه حجیت و [[مشروعیت]] مرجعیت [[عالمان]] افزون بر ارتکاز و رویه عقلا، قرآن کریم است که از هر [[قوم]] و گروهی، دستهای را موظف شمرده است که از محل زندگی خود برای فهم عمیق [[دین]] [[مهاجرت]] کنند و پس از بازگشت، پیامهای الهی را به [[مردم]] برسانند<ref>سوره توبه، آیه ۱۲۲.</ref>، چنانکه [[توقیع]] امام مهدی{{ع}} به عموم مردم دستور داده شده در مسائل دینی و شرعی خود به عالمان [[حدیث]] «رجوع» کنند<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه، ۲۷/۱۴۰؛ حسینیان، چهارده قرن تلاش شیعه برای ماندن و توسعه، ۱۱۷.</ref>. مرجعیت به معنای رایج و امروزی آن، پس از [[غیبت امام زمان]]{{ع}} آغاز شد، اما برخی از [[اصحاب پیامبر]]{{صل}} و [[امامان معصوم]]{{ع}} در [[زمان]] حضور آن بزرگواران و به امر آنان، مرجعیت مردم را در مناطقی از حوزه [[اسلام]] بر عهده داشتند.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۰/۱۳۸ و ۱۶۴.</ref>
| |
| | |
| پرورش [[فقیه]] و [[مجتهد]] به دست [[امامان معصوم]]{{ع}} و ارجاع مردم به آنان برای گرفتن [[فتوا]] با توجه به گرفتاری و دوران [[حبس]] و دوری [[شیعیان]] از آنان، امری ضروری برای تضمین [[سلامت]] [[دینی]] [[جامعه]] و تحریفنشدن [[دین]] به دست بدخواهان بود<ref>ذبیحزاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۴۷.</ref>. مرجعیت [[فقهای شیعه]] در دوره غیبت مهمترین پایگاه دینی و [[شرعی]] در تبیین و گسترش [[مسائل شرعی]] و [[فقهی]] بوده است<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ – ۱۹۹.</ref>.
| |
| | |
| == دورههای مرجعیت ==
| |
| پس از عصر امامان{{ع}}، مرجعیت دورههای گوناگونی را پشت سر نهاد. در آغاز [[غیبت]] کبرای [[امام عصر]]{{ع}}، مرجعیت [[علمای دین]] به صورت نهادی مستقل آغاز شد<ref>اخلاقی، شکلگیری سازمان روحانیت شیعه، ۲۰۱.</ref> و [[فقیهان]] برجستهای رهبری شیعیان را در [[حوزه بغداد]] بر عهده گرفتند<ref>ذبیحزاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۱۴۰، ۱۸۹ و ۲۰۰.</ref>. پس از [[وفات]] [[شیخ طوسی]]، در حدود ۱۵۰ سال، [[دانشمندان]] [[شیعی]] با [[درک]] [[عظمت]] و [[اعتماد]] به آرای او، غالباً نظری درباره [[احکام اسلامی]] از خود بروز نمیدادند<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۳.</ref>.
| |
| | |
| پس از دوره یاد شده که «عصر مقلده» نام گرفته بود، [[اجتهاد]] و [[فقاهت]] دوباره زنده شد. بیشتر فقها و [[مجتهدان]] این دوره از [[شهر]] حله بودند و سرآمد آنان [[ابنادریس حلی]]، [[محقق حلی]] و [[علامه حلی]] بودند<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۷.</ref>. [[تکامل]] تدریجی اجتهاد، [[نظم]] و ترتیب یافتن [[کتب فقهی]]، [[پیشرفت]] فقه مقارن، دقیق، عمیق و پردامنهتر شدن تحقیقات [[فقهی]] و [[نگارش]] آثاری درباره [[اختلاف]] [[علمی]] [[فقهای شیعه]]، از امتیازات این دوره است<ref>گرجی، تاریخ فقه و فقها، ۲۲۸.</ref>. [[عالمان]] این دوره با احاطه بر [[روحیه]] خانهای [[مغول]]، از آن برای محکم کردن پایههای علمی و مذهبی و گسترش [[تمدن اسلامی]] بهره بردند. خدمات آنان در [[ایران]] و [[ارتباط]] ([[شهید]] اول) با [[ایرانیان]]، سبب [[تحول فکری]] و [[فرهنگی]] در ایران شد و [[مردم]] با [[آگاهی]] و [[شناخت]]، آماده پذیرش [[مکتب تشیع]] و [[سیره]] [[اهلبیت]]{{ع}} شدند و صفویان این [[آمادگی]] و درخواست را در حد کمال پاسخ گفتند و [[مذهب تشیع]] در ایران به رسمیت رسید<ref>ذبیحزاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۱۶.</ref>.
| |
| | |
| در دوره [[صفویه]]، نخستین رساله عملی [[فارسی]] به نام جامع عباسی، به قلم [[شیخ بهایی]] نوشته شد<ref>ذبیحزاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۱؛ تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷.</ref>. قدرت معنوی [[مجتهدان]] در این دوره، بهطور چشمگیری افزایش یافت و همتراز [[قدرت حکومت]] شد<ref>جعفریان، دین و سیاست در دوره صفوی، ۳۸.</ref>. از [[مراجع]] و فقهای بزرگ این دوره میتوان به [[محمد بن حسین عاملی]] معروف به [[شیخ بهایی]]، [[محمد تقی مجلسی]] و [[محمد باقر مجلسی]] و [[مقدس اردبیلی]]، اشاره کرد<ref>ذبیحزاده، مرجعیت و سیاست، ۱/۳۵۵ و ۳۶۳.</ref>. همکاری [[علما]] و مراجع آن [[زمان]] با [[حاکمان]] صفوی، این همکاری نه برای طمعهای [[دنیوی]]، بلکه برای [[خدمت]] به [[اسلام]] و [[ترویج]] [[مذهب]] و [[تربیت]] [[انسانها]] و حاکمان آن دوره، با بهرهبرداری از [[قدرت]] بود<ref>امام خمینی، صحیفه، ۳/۲۴۰ و ۸/۴۳۷.</ref>. مرجعیت در دوره قاجار، نقش پُررنگتری در رخدادها و تحولات اجتماعیسیاسی ایفا کرد که شاخصترین آن، [[مخالفت]] با [[قرارداد]] رژی و [[تحریم تنباکو]] از سوی میرزامحمدحسن شیرازی و واکنش به اشغال [[کشورهای اسلامی]] و حضور برخی از [[مراجع]] در جبهههای [[نبرد]] بود<ref>تبرائیان، نهاد مرجعیت شیعه، ۷–۸.</ref>. نهاد مرجعیت که در آغاز منطقهای و غیر متمرکز بود، بهتدریج به صورت یک نهاد متمرکز در [[جهان تشیع]] درآمد.
| |
| | |
| فقهای شیعه پس از [[غیبت امام]] [[معصوم]]{{ع}} و در رویارویی با مسائل و پرسشهای [[فقهی]] جدید [[اقدام]] به [[نگارش]] کتابهایی با عنوان «[[اسئله و اجوبه (کتاب)|اسئله و اجوبه]]» کردند. این کتابها متناسب با شرایط و مقتضیات زمانی [[تغییر]] کردند و تبدیل به [[رسالههای عملیه]] شدند. برخی از این رسالهها، [[جامعیت]] داشتند و همه [[ابواب فقه]] را دربر میگرفتند؛ اما در بعضی دیگر تنها به مسائل فردی و [[عبادی]] پرداخته میشد<ref>مجموعه من الباحثین، آراء فی المرجعیهٔ الشیعیه، ۴۸۲–۴۸۴.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
| |
| | |
| == [[شأن]] و جایگاه ==
| |
| در [[دوران غیبت کبری]]، مرجعیت [[مردم]] در [[امور دینی]] بر عهده [[فقیه]] واجد شرایط به عنوان [[نایب عام]] [[امام]] معصوم{{ع}} گذاشته شده است. [[گزینش]] [[فقیه]] برای مرجعیت بر عهده خود [[مسلمانان]] است<ref>صدوق، کمال الدین و تمام النعمه، ۲/۴۸۴؛ اخلاقی، شکلگیری سازمان روحانیت شیعه، ۱۹۹ـ۲۰۰.</ref>. مرجعیت در طول [[تاریخ]] خود خدمات ارزندهای به [[اسلام]] و مسلمانان به صورت عام و به [[اهل بیت]]{{ع}} به صورت خاص کرده و از [[عقاید]]، [[ارزشها]] و مفاهیم [[اسلام اصیل]]، [[محافظت]] کرده است<ref>حکیم، المرجعیهٔ الدینیه، نجف اشرف، ۲۴–۲۵.</ref>. این نهاد در تاریخ هزارساله خود با [[استقلال]] از [[حکومتها]]، همواره تکیهگاه [[مردم]] در مقاطع حساس و حرکتهای مردمی بوده است<ref>روحبخش، میراث مرجعیتی آیتالله بروجردی و نهضت امام خمینی، ۴۳/۱۱۹.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
| |
| | |
| == ویژگیها و [[وظایف]] ==
| |
| [[فقها]] برای مرجعیت [[تقلید]]، شرایطی مانند [[بلوغ]]، [[عقل]]، [[شیعه]] و مرد بودن، [[عدالت]]، حریصنبودن بر جاه و مقام [[دنیوی]] و [[اعلمیت]] را لازم میدانند<ref>امام خمینی، توضیح المسائل، ۱–۲؛ امام خمینی، تحریرالوسیله، ۱/۷–۸.</ref> و معتقدند فقیه و [[مجتهد]] جامع شرایط، باید [[دینشناس]] به تمام معنای کلمه باشد<ref>امام خمینی، ولایت فقیه، ۷۸.</ref> و ضمن [[تسلط]] بر مسائل [[زمان]] خود، مسائل [[سیاسی]] را نیز بهخوبی بشناسد و با [[حیله]] و تزویر [[فرهنگ]] [[حاکم]] بر [[جهان]] آشنا باشد. با توجه به نقش زمان و شرایط در [[تغییر]] و [[تحول]]، زمان و مکانشناسی در کنار [[خلوص]]، [[تقوا]] و [[زهد]] [[شایسته]]، از مهمترین ویژگیهای مرجعیت میدانند<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲۱/۲۸۹.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
| |
| | |
| == مرجعیت و تحولات سیاسی ـ اجتماعی معاصر ==
| |
| در طول [[تاریخ سیاسی اسلام]]، [[مذهب تشیع]]، [[پرچمدار]] [[عدالتخواهی]] و [[ظلمستیزی]] بوده و مرجعیت، [[رهبری]] بسیاری از این حرکتها را بر عهده داشته است<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام خمینی، ۲۱۱.</ref>. خدمات [[علمای دین]] که همواره [[حافظ]] [[استقلال]] و تمامیت [[کشورهای اسلامی]] بودهاند، قابل شمارش نیست<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.</ref>. [[حکم]] [[میرزای شیرازی]] در [[نهضت]] تنباکو باعث به زانو درآمدن [[دولت]] [[انگلستان]] و دربار قاجار<ref>امام خمینی، صحیفه، ۱۶/۱۹۳.</ref> و [[نجات]] [[کشور]] از [[سقوط]] [[قطعی]]<ref>امام خمینی، صحیفه، ۲/۳۹۷.</ref> بود<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>.
| |
| | |
| == مرجعیت و مردم ==
| |
| مرجعیت [[شیعه]] با تکیه بر قدرتی که از اتصال به خط [[رسالت]] و [[امامت]] و نقش [[هدایتگری]] خود، به علاوه [[مقبولیت عمومی]] [[مردم]] به دست میآورد، [[قدرت]] مقابله با هر [[نظام]] [[مستبد]] حاکمی را دارد<ref>مسجد جامعی، زمینههای تفکر سیاسی در قلمرو تشیع و تسنن، ۲۶–۲۷؛ اشرفی، مبانی رهبری سیاسی امام خمینی، ۸۸؛ کدی، ریشههای انقلاب ایران، ۴۶–۴۹.</ref>. از سوی دیگر، [[تقلید]] عموم مردم از [[مراجع دینی]] در مسائل [[دینی]] و [[احکام شرعی]] و تأمین منابع مالی آنان که موجب [[استقلال]] [[روحانیت]] از [[حکومت]] میشود، به [[استحکام]] [[ارتباط]] مرجعیت و مردم کمک میکند<ref>اخوان کاظمی، نقد و ارزیابی نظریه کاریزمایی در تبیین رهبری امام خمینی، ۲۱۱–۲۱۲.</ref> [[بودجه]] مستقل مردمی و تکیه بر [[عقیده]] مردم، به جای [[دولتها]] و [[حکومتها]]، موجب قدرت مرجعیت شده، توان [[ایستادگی]] در برابر بسیاری از [[انحرافات]] حکومتها را به مرجعیت شیعه داده است<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۲۴/۴۹۵.</ref>.<ref>[[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی]]، ج۹، ص۱۹۲ ـ ۱۹۹.</ref>
| |
| | |
| == جستارهای وابسته ==
| |
| {{مدخلهای وابسته}}
| |
| * [[مرجعیت دینی]]
| |
| * [[مرجعیت علمی]]
| |
| * [[مرجعیت اعتقادی]]
| |
| * [[مرجعیت فرهنگی]]
| |
| * [[مرجعیت تربیتی]]
| |
| * [[مرجعیت اخلاقی]]
| |
| * [[مرجعیت فقهی]]
| |
| * [[مرجعیت سیاسی]]
| |
| * [[مرجعیت قضایی]]
| |
| * [[مرجعیت نظارتی]]
| |
| {{پایان مدخلهای وابسته}}
| |
| | |
| == منابع ==
| |
| {{منابع}}
| |
| # [[پرونده:IM009912.jpg|22px]] [[حسین صالحی|صالحی، حسین]]، [[مرجعیت (مقاله)|مقاله «مرجعیت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۹ (کتاب)|'''دانشنامه امام خمینی ج۸''']] | |
| {{پایان منابع}}
| |
| | |
| == پانویس ==
| |
| {{پانویس}}
| |
| | |
| [[رده:اصطلاحات فقهی]]
| |
