خانواده: تفاوت میان نسخه‌ها

خانواده (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۷ اکتبر ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۴۰

۱۵٬۵۴۳ بایت اضافه‌شده ، ‏۷ اکتبر ۲۰۲۴

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Bahmani

مدیران

۱۲۹٬۵۶۲

ویرایش

@@ خط ۷۵: / خط ۷۵: @@
 == مسئولیت والدین ==
 والدین نیز در برابر [[فرزندان]] مسئول‌اند. [[امام]] {{ع}} در [[حکمت]] ۳۹۹ [[مسئولیت]] والدین را در سه‌چیز می‌داند: [[انتخاب]] نام نیک، [[تربیت]]، [[تعلیم]] [[قرآن]]. [[انسان‌ها]] در محیط خانواده و تحت [[تربیت]] والدین نیک‌اندیش و [[درست‌کار]] وارد اجتماع می‌شوند و [[جامعه]] از وجود آنان بهره‌مند خواهد شد. پس کانون خانواده، مقدمه‌ای بر حضور افراد و نقش‌آفرینی آن‌ها در [[جامعه]] است. می‌توان این‌گونه پنداشت که کانون خانواده مهم‌ترین نقش را در پدیداری [[جامعه]] دین‌مدار و مترقی و در نهایت پدیداری تمدن‌های بزرگ بشری ایفا می‌کند»<ref>[[سید حسین دین‌پرور|دین‌پرور، سید حسین]]، [[دانشنامه نهج البلاغه ج۱ (کتاب)|دانشنامه نهج البلاغه]]، ج۱، ص۳۲۱.</ref>.
+== اهداف و کارکردهای تشکیل خانواده ==
+[[خانواده]] در جریان [[تاریخ]] و در فرهنگ‌های گوناگون، کارکردهای بسیاری برای افراد و [[جامعه]] داشته که این کارکردها بستگی تام به نگرش جامعه به [[عدالت]]، [[برابری]]، [[آزادی]]، [[استقلال]]، [[ستم]] و [[تبعیض]] داشته است<ref>ر.ک: حوزه و دانشگاه، ش ۳۵، «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم».</ref> و گاه با رخ‌دادن [[تغییر]] در اهداف و ارزش‌های اجتماعی نیز پیدایی نهادهای جایگزین دچار دگرگونی‌هایی شده‌اند<ref>اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۱۱۰.</ref>. گرچه [[قرآن]] به کارکردهای خانواده نگاهی امضایی و تأییدی دارد، در مواردی آن را بر اساس اهداف و ارزش‌های خود دگرگون می‌کند. بر این اساس، می‌توان کارکردهایی را برای خانواده برشمرد:
+# '''تنظیم روابط جنسی:''' نیاز جنسی، غریزه مشترک [[انسان]] و حیوان است که در سن [[بلوغ]] با پاره‌ای از ترشحات هورمونی فعال و سبب بروز رفتارهای جنسی در افراد می‌شود. ارضای [[مشروع]] و نظام‌مند غریزه جنسی و [[جلوگیری از انحراف]] آن، از مهم‌ترین کارکردهای [[خانواده]] است. [[قرآن]]، ارضای غریزه جنسی را به مواردی خاص ([[همسر]] و کنیز) و بیشتر به همسر محدود و از [[آزادی جنسی]] [[نهی]] می‌کند: {{متن قرآن|وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ إِلاَّ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ فَمَنِ ابْتَغَى وَرَاء ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْعَادُونَ}}<ref>«و آنان که پاکدامنند جز با همسران خویش یا کنیزهاشان که اینان نکوهیده نیستند. پس کسانی که بیش از این بخواهند تجاوزکارند» سوره مؤمنون، آیه ۵-۷.</ref>.
+# '''[[عاطفه]] و [[همراهی]]:''' ارضای نیازهای [[عاطفی]] [[همسران]] و [[فرزندان]] یکی دیگر از کارکردهای [[خانواده]] به شمار می‌رود. از جنبه نخست، [[قرآن]] [[آرامش روانی]] برآمده از [[ازدواج]] و مهر و [[مودت]] میان [[زن]] و شوهر را از [[نشانه‌های الهی]] به شمار می‌آورد: {{متن قرآن|وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ}}<ref>«و از نشانه‌های او این است که از خودتان همسرانی برایتان آفرید تا کنار آنان آرامش یابید و میان شما دلبستگی پایدار و مهر پدید آورد؛ بی‌گمان در این، نشانه‌هایی است برای گروهی که می‌اندیشند» سوره روم، آیه ۲۱.</ref>. پیوند [[زناشویی]] بر خلاف دیگر [[روابط اجتماعی]] دربردارنده عاملی [[وحدت]] بخش و [[انسجام]] دهنده است که تداوم رابطه را با وجود تضادها و [[اختلاف]] [[منافع]] و علقه‌های [[زن]] و شوهر ضمانت می‌کند<ref>اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۹۱ ـ ۹۳.</ref>.
+# '''فرزندآوری و بقای نسل [[آدمی]]:''' تولید مثل، از پایه‌ای‌ترین کارکردهای [[خانواده]]، ضامن بقای نسل آدمی و بارزترین محصول پیوند [[زناشویی]] است که در تحکیم و تثبیت خانواده بسزا نقش دارد<ref>اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۲۰۳.</ref>. گرچه کارکرد یاد شده در بیرون از چارچوب خانواده نیز عملی می‌شود، [[خانواده]] محیطی طبیعی و [[مشروع]] برای زاد و ولد به شمار می‌آید<ref>مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، ص۱۳۴؛ جامعه‌شناسی خانواده، ص۱۱ - ۱۲؛ نک: الاسرة والمجتمع، ص۲۱ - ۲۲.</ref>. براساس [[قرآن]]، هر یک از مرد و [[زن]] با [[حفظ]] تفاوت‌های زیستی، در تحقق [[مشیت]] خدایی برای [[تولید]] و گسترش نسل [[آدمی]] سهمی دارند: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى}}<ref>«ای مردم! ما شما را از مردی و زنی آفریدیم» سوره حجرات، آیه ۱۳.</ref>؛ همچنین [[فرزندان]]، عنصری ضروری در [[خانواده]] هسته‌ای به شمار رفته‌اند: {{متن قرآن|وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنَا لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِّيَّةً وَمَا كَانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتَابٌ}}<ref>«و بی‌گمان پیش از تو پیامبرانی فرستادیم و به آنان همسران و فرزندانی دادیم و هیچ پیامبری را نسزد که معجزه‌ای بیاورد مگر با اذن خداوند؛ هر سرآمدی، زمانی نگاشته دارد» سوره رعد، آیه ۳۸.</ref>.
+# '''[[حفظ]] نسب و [[مشروعیت]] فرزند:''' یکی از کارکردهای [[خانواده]] به [[دنیا]] آوردن فرزندانی [[مشروع]] است. از این رهگذر، [[هویت]] هر فرد در [[جامعه]] بی‌هیچ ابهامی مشخص گردیده و [[حقوق]]، امتیازات، [[مسئولیت‌ها]] و شیوه‌های [[رفتار]] با او، بر اساس آن شکل می‌گیرد<ref>مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، ص۲۰۹؛ نک: اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۹۵.</ref>. بر پایه گزارش‌های [[تاریخی]]، [[عرب]] هر گاه در انتساب نوزادی به پدری تردید می‌کرد، برای [[اثبات]] نسبت وی، با کیفیت ویژه‌ای قرعه می‌انداخت تا نسبت او را مشخص کند<ref>الاصنام، ص۲۸.</ref>. [[اسلام]]، فرزند را به [[همسر]] قانونی [[زن]] ملحق کرد<ref>صحیح البخاری، ج ۳، ص۵؛ صحیح مسلم، ج ۴، ص۱۷۱؛ الکافی، ج ۵، ص۴۹۲.</ref>. با این حال، در صورت [[انکار]] مرد نسبت به فرزند، [[نظام]] «لعان» جاری شده و بر اساس آن لازم است مرد و زن با شرایطی قسم بخورند که در ادعای خود راست می‌گویند<ref>سوره نور، آیه ۶.</ref>.
+# '''[[جامعه‌پذیری]]:''' [[خانواده]] عامل اصلی [[اجتماعی]] شدن [[فرزندان]] در دوران کودکی است<ref>جامعه‌شناسی، ص۸۴.</ref> که از سویی، کمّ و کیف فرزندانش بر تمامی ساخت [[جامعه]] اثر خواهد داشت و از سوی دیگر، [[باورها]]، [[ارزش‌ها]] و سنت‌های فردی و اجتماعی از راه آن به نسل نو می‌رسد، از این رو ارزش‌های جاودان [[انسانی]] و [[دینی]] در درون این نهاد پا می‌گیرند<ref>جنگ علیه خانواده، ص۳۱۱؛ حوزه و دانشگاه، ش ۳۵، ص۱۱ ـ ۱۲؛ «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم».</ref> و تربیت فرزندان سالم به سلامت جامعه خواهد انجامید<ref>مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی خانواده، ص۱۳۴؛ جامعه‌شناسی خانواده، ص۱۱ - ۱۲؛ نک: الاسرة والمجتمع، ص۲۱ - ۲۲.</ref>.
+# '''کنترل اجتماعی:''' از دیگر کارکردهای [[خانواده]]، کاهش [[انحرافات]] جنسی و غیر جنسی [[همسران]] و [[فرزندان]] آنهاست. [[قرآن]] برای نیل به این [[هدف]] بر پاره‌ای نکات اساسی تأکید می‌ورزد: بخشی از دستورهای قرآن درباره کنترل مستقیم خانواده بر [[رفتار]] اعضاست و بخشی دیگر، در جهت کارکردهای دیگری همچون تنظیم روابط جنسی و [[تربیت]].
+## [[نظارت]] بر رفتار فرزندان: کنترل صحیح رفتار در خانواده، افزون بر جنبه عام آن که شامل همه ساکنان [[خانه]] می‌شود<ref>سوره تحریم، آیه ۶.</ref>، به شکل خاص در امور جنسی کودکان بدان توجه شده است: [[والدین]] باید کودکان را از دیدن [[رفتار]] جنسی باز دارند تا از [[انحرافات]] جنسی در [[امان]] بمانند.
+## کمک به [[فرزندان]] برای [[تشکیل خانواده]]: تشکیل خانواده، گامی مهم در جهت فعلیت بخشیدن به قابلیت‌های آن در کاهش [[انحرافات اجتماعی]] است. در این جهت، قرآن با لحاظ [[نیازهای روحی]] و جسمی [[دختران]] و پسران مجرد به اولیای آنان دستور می‌دهد زمینه [[ازدواج]] آنها را با [[کمک مالی]] و تهیه دیگر وسایل مورد نیاز<ref>روح البیان، ج ۶، ص۱۴۶؛ تفسیر مراغی، ج ۱۸، ص۱۰۳؛ المنیر، ج ۱۸، ص۲۳۰.</ref> و به شکل کلی، هرگونه اقدام برای انجام دادن آن<ref>نمونه، ج ۱۴، ص۴۵۷.</ref> فراهم آورند.
+## اهمیت به ارضای نیازهای جنسی و [[عاطفی]] [[همسر]]: در شماری از [[آیات قرآن]] به اهمیت ارضای نیازهای جنسی همسر اشاره شده؛ مثلاً در موردی از [[زنان]] به «کشتزاری برای مردان» تعبیر کرده است که بهره جنسی از آنان را در هر [[زمان]] و مکانی جایز می‌سازد<ref>سوره بقره، آیه ۲۲۳.</ref>.<ref>المیزان، ج ۲، ص۲۱۲ - ۲۱۳.</ref>
+## [[ضرورت تربیت]] [[دینی]] و [[اخلاقی]] [[فرزندان]]: فرزندان در فرایند [[آموزش]] دینی و اخلاقی، عامل نیرومند کنترل و [[خویشتنداری]] در برابر [[آسیب‌های اجتماعی]] را در خود نهادینه می‌سازند<ref> اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۱۰۳.</ref>.
+# '''حمایت و [[مراقبت]]:''' [[انسان]] بر خلاف بسیاری از حیوانات، در آغاز [[زندگی]] و نیز زمانی پس از آن، نیازمند مراقبت دیگران است. افزون بر این، در بستر زندگی با [[مشکلات]] و بیماری‌های گوناگون روبه‌رو و در سالمندی نیز از انجام دادن کارهای خویش [[ناتوان]] است و به حمایت نیاز دارد. [[قرآن]] در رابطه‌ای [[استوار]] بر پاداش‌های دو سویه، اولاً در مواردی بر مراقبت و حمایت پدر و مادر از [[فرزندان]] تأکید می‌کند<ref>سوره بقره، آیه ۲۳۳.</ref> و ثانیا از [[فرزندان]] می‌خواهد به والدین خویش [[نیکی]] کنند<ref>سوره اسراء، آیه ۲۳.</ref> که شامل [[مراقبت]] از ایشان در دوره [[پیری]] نیز می‌شود. نتیجه چنین ساختاری، افزایش انگیزه‌های فردی برای پرورش [[فرزندان]]<ref>نک: اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۸۲ - ۸۳.</ref> و استحکام [[روابط خانوادگی]] است<ref>اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، ص۲۰۷.</ref>.
+# '''کارکرد [[اقتصادی]]:''' [[خانواده]] بر اساس فرهنگ جامعه، الگویی ویژه از تقسیم کار را برای [[تأمین معیشت]] اعضای خانواده فراهم می‌کند. گرچه در سال‌های نخست، [[فرزندان]] چندان در این زمینه نقش ندارند، در سالیان پسین معمولاً آنان نیز به [[یاری]] دیگر اعضای خانواده می‌آیند. قرآن [[وظیفه]] تأمین معاش را به عهده مرد نهاده و او را واداشته است تا نفقه خانواده را در حد متعارف بپردازد<ref>سوره نساء، آیه ۳۴.</ref>.<ref>خانواده در قرآن، ص۱۰۸.</ref>؛ همچنین با آنکه مرد را به [[پرداخت مهریه]] [[زن]] واداشته<ref>سوره نساء، آیه ۴.</ref> [[استقلال]] [[مالی]] زن را هم به رسمیت شناخته است<ref>سوره نساء، آیه ۳۲.</ref> گرچه با [[اشتغال]] او در بیرون از [[منزل]] آشکارا [[مخالفت]] نکرده، خواسته است [[عفت]] را رعایت کند<ref>حوزه و دانشگاه، ش ۳۵، ص۲۸، «کارکردهای خانواده از منظر اسلام و فمینیسم».</ref> و از [[خودآرایی]] و آمیختن با نامحرمان بپرهیزد<ref>سوره احزاب، آیه ۳۲.</ref>؛ افزون بر این، انتقال [[اموال]] و کالاهای مادی از نسلی به نسل دیگر از طریق [[نظام]] [[ارث]] و در دایره [[خویشاوندی]]<ref>سوره نساء، آیه ۱۱.</ref>، [[وصیت]] بخشی از [[دارایی‌ها]] برای [[والدین]]<ref> سوره بقره، آیه ۱۸۰.</ref> و دیگر کمک‌های [[مالی]] به آنان ـ که عنوان عام [[نیکی به والدین]]<ref>سوره نساء، آیه ۳۶.</ref> آنها را شامل می‌شود ـ و [[یاری]] رسانی به [[خویشاوندان]] در کنار [[دستگیری]] از دیگر [[نیازمندان]]<ref>سوره بقره، آیه ۸۳.</ref> همگی از کارکردهای [[اقتصادی]] [[خانواده]] به شمار می‌روند که در [[قرآن]] یاد شده‌اند<ref>[[مهدی ملک‌محمدی|ملک‌محمدی، مهدی]]، [[خانواده (مقاله)|مقاله «خانواده»]]، [[دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱ (کتاب)|دائرة المعارف قرآن کریم ج۱۱]].</ref>.
 == منابع ==