امیرالحاج: تفاوت میان نسخه‌ها

«امیرالحاج» مقامی است که [[ریاست]] [[حاجیان]] را ایام [[حج]] بر عهده دارد. نخستین بار، در [[سال نهم هجری]]، [[ابوبکر]] -[[خلیفۀ اول]]- به این [[لقب]] ملقب گردید<ref>مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۱، ص۶۵۰.</ref>. بعدها هنگامی که [[خلفا]] خود این امر را عهده‌دار نمی‌شدند، آن را به یکی از امرای خود می‌دادند<ref>لغت‌نامه دهخدا، ج۳، ص۳۳۹۶.</ref>. [[وظیفه]] امیرالحاج، [[رهبری]] حجاج و محافظت آنان در اثنای [[سفر]] [[سیاسی]] و [[عبادی]] [[حج]] بوده است. امروزه، در [[کشورهای اسلامی]]، امیرالحاج به عنوان نماینده رسمی رؤسا و [[رهبران]] [[دولت‌ها]]، عهده‌دار این امر می‌باشد<ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۵۱.</ref>.

ولی به نظر می‌رسد اولین کسی که مستقلاً به عنوان امیرالحاج از سوی [[پیامبر]]{{صل}} عازم [[سفر حج]] شد و [[سرپرستی]] و امارت حجاج و نیز [[ابلاغ پیام]] [[برائت از مشرکان]] را بر عهده گرفت، [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} بود. در [[سال دهم هجری]] نیز [[رسول خدا]] خود عازم سفر حج شد و با انجام [[حجة الوداع]]، همه [[احکام]] و [[مناسک حج]] را به [[مسلمانان]] آموخت و طبعاً حضرت خود امیرالحاج بود.

در [[سال ۱۴۰ هجری]] نیز [[امام صادق]]{{ع}} که در [[موسم حج]] حضور داشت، هنگام عزیمت از [[عرفات]] به مشعر، مرکبش دچار مشکل شد و حضرت از مرکب فرود آمد. [[اسماعیل بن علی]] بن [[عبدالله بن عباس]] که امیرالحاج بود، و قدری جلوتر [[حرکت]] می‌کرد، متوجه حضرت شد، به [[انتظار]] ایستاد. [[امام صادق]]{{ع}} سرش را بلند کرده، فرمود:

در اعصار بعدی نیز اهتمام [[خلفا]] به [[نصب]] امیر الحاج در [[تاریخ]] ثبت شده است. نصب امیر الحاج علاوه بر جهات گوناگونی که در موسم حج و در [[مکه]] دارد، در گذشته برای [[حفاظت]] و [[مراقبت]] از کاروان‌های حج در بین راه بوده است. با توجه به [[دشواری]] سفرها در گذشته و خطرات فراوانی که [[جان]] و [[مال]] مسافران را [[تهدید]] می‌کرد، وجود فردی به عنوان امیرالحاج را لازم دانستند؛ به طوری که در [[زمان]] [[خلافت عثمانی]] سالیان درازی افرادی را به این [[مسؤولیت]] می‌گماشتند و او به همراه هزاران سرباز همراه کاروانیان [[حرکت]] می‌کرد و در بین راه [[وظیفه حفاظت]] و [[مراقبت]] از جان و مال مسافران از دستبرد سارقان و [[راهزنان]] و گاهی تعدّی قبایلِ بین راه را به عهده داشت. گاهی [[قبایل]] بین راه به علل و انگیزه‌های مختلف از کاروانیان [[حج]]، مطالبه مال می‌کردند و در صورت ممانعت آنان، متعرض مسافران حج می‌شدند.

# [[حفظ نظم]] و [[آرامش]] و [[هماهنگی]] کامل بین کاروان‌ها و وحدت رویه. [[تأیید]] امیرالحاج از سوی علمای حاضر در [[موسم حج]].

اولین کسی که مستقلاً به عنوان امیرالحاج از سوی [[پیامبر]]{{صل}} عازم [[سفر حج]] شد و [[سرپرستی]] و امارت حجاج و نیز [[ابلاغ پیام]] [[برائت از مشرکان]] را بر عهده گرفت، [[علی بن ابی‌طالب]]{{ع}} بود. ماجرا آن‌گونه که از [[روایات شیعه]] و [[اهل سنت]] استفاده می‌شود، از این قرار بود که پیامبر{{صل}} پس از [[نزول]] آیاتی از [[سوره]] [[برائت]]، به [[ابوبکر]] [[مأموریت]] داد تا برای [[ابلاغ]] این سوره به [[مردم]] در [[سرزمین منا]]، عازم [[بیت الله الحرام]] شود. اما پس از مدتی علی بن ابی‌طالب{{ع}} را احضار فرمود و به او مأموریت داد تا به سراغ ابوبکر رفته، [[سوره]] برائت را از او دریافت نماید و خود این مأموریت را انجام دهد. [[علامه امینی]] این ماجرا را از ۷۳ تن از [[مفسران]] و [[مورخان]] اهل سنت با اختلافاتی جزئی نقل کرده است<ref>الغدیر، علامه امینی، ج۶، ص۳۳۸ – ۳۴۱.</ref>.<ref>مجتبی تونه‌ای|تونه‌ای، مجتبی، محمدنامه (کتاب)|محمدنامه، ص۱۴۸.</ref>

این برنامه، نقش [[هدایت]] [[فکری]] و [[معنوی]] حج‌گزاران را داشته و [[حکومت اسلامی]]، [[مسلمانان]] را در این مجتمع عظیم [[اسلامی]]، به حال خود رها نمی‌کرده که هر کس، هر وقت، هر کاری خواست بکند و هیچ [[نظم]] و [[نظام]] و [[مدیریت]] و [[هدایتی]] در کار نباشد. بلکه خود را ملزم به نوعی سامان بخشیدن و [[سازمان]] دادن به امور انبوه حجاج [[مسلمان]] می‌دانسته است. از این جهت، گاهی آنان که نمی‌خواستند زیر بار [[حکومت مرکزی]] بروند، یا خود در این مسأله، داعیه‌ای و نماینده‌ای داشتند، به نحوی در امر "امیرالحاج" اختلال ایجاد می‌کردند که نوعی معارضه با [[حکومت]] رسمی محسوب می‌شد. در دوران [[خلافت]] و [[زمامداری]] [[حضرت امیر]]{{ع}}، سه سال "[[عبدالله بن عباس]]" این [[مسؤولیت]] را به عهده داشت، و یک سال هم [[کارگزار]] [[حکومتی]] آن حضرت در [[مکه]]، یعنی "قُثم بن عباس" [[طیّ]] ابلاغیه‌ای از سوی [[امام]]، [[مأمور]] شد که [[حج]] را برای [[مردم]] اقامه کند<ref>{{عربی|«فاقم للناس الحجّ»}} نهج البلاغه فیض الاسلام، نامه ۶۷.</ref>.

در [[تاریخ اسلام]]، موارد مشابهی برای اینگونه تحرّکات، دیده می‌شود. در سال ۱۳۱هجری، ولید بن عروه با استناد به یک [[نامه]] جعلی، به مکه آمد و امور حج [[مسلمانان]] را به دست گرفت<ref>مروج الذهب، ج۴، ص۳۰۵، ۳۰۶.</ref>. همچنین ابوجعفر، [[منصور دوانیقی]]، در سال ۱۳۶هجری، امیرالحاج مردم بود و در همان [[مراسم]]، از مردم به نفعِ خود [[بیعت]] گرفت<ref>مروج الذهب، ج۴، ص۳۰۵، ۳۰۶.</ref>. این‌گونه استفاده‌های سیاسی از [[مواقف حج]]، هم برای [[تحکیم حکومت]] موجود مورد استفاده قرار می‌گرفت و هم برای [[شورش]] علیه [[حکومت]] و نوعی [[سرپیچی]] و اعلام [[مخالفت]] و حدّاقل مبارزه‌ای منفی. در سال ۱۹۹هجری، در ایام خلافتِ [[مأمون عباسی]]، "محمد بن داوود بن [[عیسی]]" به عنوانِ امیرالحاج با مردمحج گزارد. در آن ایام، "[[ابوالسرایا]]" بر ضدّ حکومت [[قیام]] کرده بود و قصد [[استیلاء]] بر [[مکه]] و [[تصرف]] مکه و [[مدینه]] را داشت. ابن الافطس [[علوی]] را ([[حسین بن حسن]] بن علی بن [[علی بن الحسین بن علی]]:) که از [[اولاد]] [[امام سجاد]]{{ع}} بود، به مکه فرستاد تا ضمن تصرّف آنجا، [[حج]] را هم برای [[مردم]] اقامه کند. [[والی]] [[شهر]]، ابتدا عدّه ای را برای مقابله با او [[بسیج]] و مهیا کرد و خود، بیرون رفت و برای انجام امور [[حج]]، پسرش محمد را [[منصوب]] کرد... خلاصه آنکه [[اعمال]] حج مردم بدون [[سرپرست]] و جسته و گریخته انجام گرفت و نیروهای "ابن افطس" بر مواضعی [[استیلا]] یافته بودند و نیروهای [[حکومتی]]، شهر و [[عرفه]] و [[منا]] را [[تخلیه]] کرده بودند و [[امام جماعت]] هم گریخته بود و باقیمانده اعمال، با ریاستِ ابن افطس انجام شد<ref>تاریخ طبری، ج۷، ص۱۲۰؛ مروج الذهب، ج۴، ص۳۰۹.</ref>. به نقل دیگر: ابن افطس، در مدینه خروج کرد و ابتدا مردم را به [[بیعت]] با [[ابن طباطبا]] [[دعوت]] نمود و پس از [[مرگ]] او، مردم را به خود و [[امامت]] خود دعوت کرد و به مکه رفت و در منا، در حالی که امیرالحاج مردم داوود بن عیسی بود، داوود [[فرار]] کرد و مردم به "[[مزدلفه]]" رفتند و او خود را به مزدلفه رساند و امور حج و [[نماز]] مردم را به دست گرفت و پس از [[عید قربان]]، به مکه رفت<ref>مروج الذهب، ج۳، ص۴۴۰و ج۴، ص۳۰۹.</ref>. در سال ۲۰۲هجری هم "[[ابراهیم بن موسی]] بن جعفر" به عنوانِ اولین علوی از اولاد [[ابی طالب]] در [[تاریخ اسلام]]، بدون اینکه از سوی کسی [[ولایت]] و [[مأموریت]] یافته باشد، خود، با یک [[حرکت]] [[خشن]] نظامی، بر این سمت [[استیلا]] یافت و بر مردمحج گزارد و در [[مسجدالحرام]]، جمع زیادی را [[کشتار]] نمود<ref>مروج الذهب، ج۴، ص۹۳۰۹.</ref>.

در سال ۲۵۱هجری، اسماعیل بن یوسف [[علوی]] در [[مکه]] خروج کرد و به دنبال آن، [[والی مکه]]- جعفر بن فضل- گریخت و اسماعیل بن یوسف، [[خانه]] [[والی]] و دیگر [[دولتمردان]] را [[غارت]] کرد و تعداد فراوانی از نیروهای مسلّح را کشت و [[اموال]] بسیاری را تصاحب کرد و در مکه غارت و [[آتش]] برپا نمود.. و پس از مدتی که آنجا ماند، بالأخره در [[روز عرفه]] که حجاج در [[عرفه]] بودند به آن موقف آمد و پس از درگیری‌هایی [[جمعیت]] زیادی کشته شدند و عده‌ای به مکه گریختند و امکان وقوف به عرفه در شب یا [[روز]] برای آنان نبود و [[حج]] آنان به هم خورد....<ref>مروج الذهب، ج۴، ص۳۱۱؛ تاریخ طبری، ج۷، ص۴۹۲با اندکی تفاوت در نقل.</ref>همچنین در سال ۳۱۷هجری هم که [[فتنه]] [[قرمطیان]]<ref>قرمطیان، یا قرامطه، فرقه‌ای بودند از اسماعیلیه، که در قرن چهارم می‌زیستند ولی بنیاد آن در سال ۲۸۰هجری به دست حمدان اشعث، معروف به"قرمط" گذاشته شد. آنان معتقد به شورش و قیام مسلحانه برای مبارزه با خلافت بودند و با قتل و کشتارها و حمله به مسجدالحرام در موسم حج و ایجاد درگیری‌های گوناگون، فتنه‌های فراوانی پدید آوردند. شورشیانی بودند با نظریات افراطی که با سلطه بنی عباس می‌جنگیدند و بحرین، یکی از نقاط مرکزیت آنان بود.</ref> در مکه پیش آمد، امیرالحاج آن سال، [[عمر بن حسن]] بن [[عبدالعزیز]] بود ولی با [[شورش]] [[قرامطه]] و کشتار فراوان [[مردم]]، باز حج مردم به هم خورد و حج آنان، بدونِ [[امام]] برگزار شد<ref>مروج الذهب، ج۴، ص۳۱۲.</ref> از این نمونه‌ها در [[تاریخ اسلام]] فراوان است و غرض، یادی از چند نمونه از کارهایی بود که در [[موسم حج]] و با استفاده از تجمع عجیب و عظیم [[زائران]] [[کعبه]] انجام می‌گرفت و یا در جهت [[تبلیغ]] و [[تحکیم]] [[نظام حاکم]] بر [[جامعه]] بود و یا اقدامی مسلحانه بر ضدّ [[سلطه]] خلافت‌ها و [[حکومت‌ها]]. در [[زمان]] ما هم، چند سال پیش، [[شاهد]] اقدام مسلحانه گروهی بودیم که در [[موسم حج]]، با موضع گرفتن در [[مسجدالحرام]]، علیه نیروهای [[حکومتی]] جنگیدند و تا آخرین نفر، [[مقاومت]] کردند و سرانجام کشته شدند. نام این گروه [[مسلح]]، [[جنبش]] الاخوان بود که به [[رهبری]] "جهیمان العتیبی" در اول [[محرم]] ۱۴۰۰هجری [[قمری]]، با شرکتِ بیش از هزار نفر، [[قیام]] خود را شروع کردند، ولی به شدت [[سرکوب]] شدند<ref>برای آشنایی بیشتر با ماهیت این گروه و جزئیات قیامشان، ر.ک: قیام کعبه، سرآغاز خونینِ قرن، ترجمه شاکر کسرایی.</ref>.<ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ زیارت (کتاب)|فرهنگ زیارت]]، ص۱۵۷-۱۶۰.</ref>