حدیث فاروق اعظم: تفاوت میان نسخه‌ها

== مقدمه ==

در احادیثی که از [[رسول اکرم]]{{صل}} [[روایت]] شده است، امیرالمؤمنین{{ع}} فاروق [[امت]] نامیده شده است. از [[ابوذر]] و [[سلمان]] نقل شده که [[رسول خدا]]{{صل}} دست علی{{ع}} را گرفت و فرمود: {{متن حدیث|إِنَّ هَذَا أَوَّلُ مَنْ آمَنَ بِي وَ هَذَا أَوَّلُ مَنْ يُصَافِحُنِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَ هَذَا الصِّدِّيقُ الْأَكْبَرُ وَ هَذَا فَارُوقُ هَذِهِ الْأُمَّةِ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ وَ هَذَا يَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِينَ}}؛ او (امیرالمؤمنین{{ع}})، اول کسی است که به من [[ایمان]] آورده و اول کسی است که [[روز قیامت]] با من [[مصافحه]] می‌کند و او صدیق و راستگوی بزرگ و فاروق این امت است که [[حق و باطل]] را جدا می‌کند و [[سرور]] و بزرگ [[مؤمنان]] است<ref>تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۱؛ معجم الکبیر، ج۶، ص۲۶۹، ح۶۱۸۴؛ کنز العمال، ج۱۱، ص۶۱۶، ح۳۲۹۹۰؛ شرف المصطفی، ج۵، ص۵۱۵، ح۲۴۹۷؛ جامع الاحادیث، ج۹، ص۳۸۴، ح۸۶۴۷؛ الکامل، ج۵، ص۳۷۹؛ المسند، ج۹، ص۳۴۲، ح۳۸۹۸؛ ذخیرة الحفاظ، ج۵، ص۲۵۷۹؛ کشف الاستار، ج۳، ص۱۸۳؛ مناقب علی بن ابی طالب{{ع}}، ج۱، ص۶۶؛ مجمع الزوائد، ج۸، ص۱۰۲؛ الأمالی، صدوق، ص۲۰۵؛ معانی الأخبار، ص۴۰۱-۴۰۲؛ الإرشاد، ج۱، ص۳۲.</ref>. این روایت به طریق دیگری از ابوسخیله نیز نقل شده است<ref>تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۱.</ref>.

 

[[امام باقر]]{{ع}} از [[رسول خدا]]{{صل}} نقل می‌کند که فرمود: به علی{{ع}} تمسک جویید، چراکه او [[صدیق اکبر]] و فاروق میان [[حق و باطل]] است<ref>الأمالی، صدوق، ص۲۱۶-۲۱۷؛ بصائر الدرجات، ج۱، ص۵۳.</ref>. در بخشی از [[زیارت]] [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} آمده است: {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا الْفَارُوقُ الْأَعْظَمُ}} و {{متن حدیث|السَّلَامُ عَلَى أَمِينِ اللَّهِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَخِي رَسُولِهِ الصِّدِّيقِ الْأَكْبَرِ وَ الْفَارُوقِ الْأَعْظَمِ}}<ref>کتاب المزار، ص۷۸.</ref>.

 

[[اهل‌سنت]]، فاروق اعظم را از [[القاب]] [[عمر بن خطاب]] می‌دانند به گفته [[ابن‌شهاب زهری]]، این [[لقب]] را [[اهل کتاب]] به [[خلیفه دوم]] داده‌اند و [[مسلمانان]] از آنان متأثر شده‌اند، اما از سوی [[پیامبر اکرم]]{{صل}} چیزی در این باره نرسیده است<ref>الطبقات الکبری، ج۳، ص۲۷۰؛ تاریخ المدینه، ج۲، ص۶۶۲؛ تاریخ دمشق، ج۴۴، ص۵۱؛ تاریخ طبری، ج۴، ص۱۹۵-۱۹۶؛ انساب الاشراف، ج۱۰، ص۲۹۷.</ref>. [[ابن‌کثیر]] دمشقی نیز در شرح حال عمر بن خطاب می‌گوید: او به فاروق ملقب است و گفته شده که اهل کتاب این لقب را به عمر دادند<ref>البدایة والنهایة، ج۱۰، ص۱۸۰.</ref>.

[[محمد بن عمر]] از [[ابوحرزه یعقوب بن مجاهد]] از [[محمد بن ابراهیم]] از [[ابوعمرو ذکوان]] و او از [[عایشه]] نقل کرده که [[پیامبر]]{{صل}} [[لقب]] فاروق را به عمر داده است<ref>طبقات الکبری، ج۳، ص۲۰۵؛ تاریخ المدینه، ج۲، ص۶۶۲.</ref>. لکن سند این [[روایت]] به تصریح [[عالمان اهل سنت]] [[ضعیف]] است<ref>ضعیف الجامع الصغیر، ج۱، ص۲۲۸؛ نهج الارشاد، ج۱، ص۱۰۹.</ref>. ابوحرزه که در سند آن ذکر شده افسانه‌سرایی بوده که این داستان را به پیامبر{{صل}} و [[همسر]] او نسبت داده تا شنوندگان خود را [[خرسند]] کند<ref>الغدیر، ج۸، ص۱۲۷-۱۲۸.</ref>. [[ابوحاتم]] نیز وی را قصه‌سرای [[مدینه]] دانسته است<ref>الجرح و التعدیل، ج۹، ص۲۱۵.</ref>. اشکال دیگر بر این [[روایات]] و روایت‌های دیگر در این باب، تعارض آنها با [[کلام]] [[زهری]] است که در وجه اول بیان شد که گفته بود اساساً روایاتی درباره فاروق بودن [[خلیفه دوم]] از [[پیامبر خدا]]{{صل}} نرسیده است.

 

متن حدیث مزبور در روایت مشابه دیگری از [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} نیز نقل شده است<ref>همان فقرات روایت قبل، تاریخ دمشق، ج۳۹، ص۵۱.</ref>؛ اما [[سیوطی]]، [[اسحاق بن ابراهیم]] و [[ابوبکر بن عبدالرحمن]] را که در سند روایت آمده، [[کذاب]] دانسته است<ref>اللائی المصنوعه، ج۱، ص۲۹۳.</ref>.

 

صرف نظر از جهت سندی، این قبیل [[احادیث]] به لحاظ [[تاریخی]] و [[سیره]] ثبت شده از [[خلیفه دوم]] در کتب و معاجم در تضاد بوده<ref>الغدیر، ج۵، ص۷۲.</ref> و از حیث مدلول نیز [[لقب]] فاروق برای خلیفه دوم قابل [[اثبات]] نیست؛ زیرا صفت «فاروق» همان‌گونه که در قید توضیحی آن بیان شده به معنای کسی است که میان [[حق و باطل]] تمایز ایجاد کند. این صفت در مورد [[امیرالمؤمنین]]{{ع}} که طبق فرمایش [[پیامبر اکرم]]{{صل}} همواره با حق، همراه است {{متن حدیث|عَلِيٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِيٍّ}}<ref>تاریخ دمشق، ج۴۲، ص۴۴۹؛ مجمع الزوائد، ج۷، ص۲۳۵؛ تاریخ بغداد، ج۱۶، ص۴۷۰؛ ربیع الابرار، ج۲، ص۱۷۳.</ref> و [[مرجع]] [[صحابه]] و [[مردم]] در حل مسائل بودند روشن است، اما چگونه می‌تواند در مورد کسی که به اعتراف خود، دچار [[اشتباه]] و [[خطا]] می‌شد و برای [[تشخیص حق]] به امیرالمؤمنین{{ع}} رجوع می‌کرد، [[صدق]] می‌کند؟ این دو سخن از وی معروف است: {{متن حدیث|لَو لَا عَلِيٌّ لَهَلَكَ عُمَرُ}}: اگر علی{{ع}} نبود عمر هلاک می‌شد<ref>الریاض النضره، ج۳، ص۱۶۱؛ شرح المفصل، ج۵، ص۹۰؛ الاستیعاب، ج۳، ص۱۱۰۳.</ref> و {{متن حدیث|لَا أَبْقَانِيَ اللَّهُ لِمُعْضِلَةٍ لَيْسَ فِيهَا ابْنُ أَبِي طَالِبٍ}}: [[خداوند]] مرا در مسأله‌ای که در آن [[علی بن ابی‌طالب]] نباشد وامگذارد<ref>الطبقات الکبری، ج۲، ص۲۵۸؛ جامع الاحادیث ج۲۸، ص۱۳۵؛ انساب الاشراف، ج۲، ص۱۰۰.</ref>. همچنین [[کراجکی]] در این زمینه می‌نویسد: چگونه این ادعا صحیح باشد در حالی‌که در هفتاد قضیه‌ای که از خلیفه دوم نقل شده، بر خلاف [[حق]] [[حکم]] کرده و خود بر آن اعتراف داشته است، به عنوان نمونه وقتی خلیفه دوم درباره مهر [[زنان]]، از قرار دادن بیش از ۴۰۰ درهم [[نهی]] کرد، زنی در مقابل حکم [[خلیفه]]، به [[آیه]] ۲۰ [[سوره نساء]] {{متن قرآن|وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا}}<ref>«و اگر بر آن بودید که همسری جایگزین همسری (که دارید) کنید، و به یکی از ایشان دارایی فراوانی داده بوده‌اید، چیزی از آن را باز مگیرید» سوره نساء، آیه ۲۰.</ref> استناد کرد، عمر پس از شنیدن [[آیه]] به خود گفت: هر کس، حتی [[زنان]] از تو در [[فقه]] داناترند<ref>سنن کبری، ج۷، ص۲۳۳؛ کنز العمال، ج۱۶، ص۵۳۵، ح۴۵۷۹۰؛ التعجب من اغلاط العامه، ص۱۴۲.</ref>.<ref>[[حسن مجتبی‌زاده|مجتبی‌زاده، حسن]]، [[حدیث فاروق اعظم (مقاله)|مقاله «حدیث فاروق اعظم»]]، [[دانشنامه کلام اسلامی ج۳ (کتاب)|دانشنامه کلام اسلامی، ج۳]]، ص ۵۰۶.</ref>