بنی جذام: تفاوت میان نسخه‌ها

بنی جذام (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۲ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۳:۲۳

۲۱٬۳۰۹ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۲ ژانویهٔ ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۱۲۹

ویرایش

@@ خط ۱۵: / خط ۱۵: @@
 عمر [[رضا]] کحاله بقایای جذام تا [[قرن نهم هجری]] را ۲۱ شاخه عنوان کرده و آنان را چنین برشمرده است: [[بنی زبیر]]، [[بنی مجریه]]، [[بنی زهیر]]، [[بنی العائذ]]، [[بنی عقبه]]، [[بنی طریف]]، [[بنی صخر]]، [[بنی خصیب]]، [[بنی واصل]]، [[بنی مره]]، [[بنی فیض]]، [[بنی شجاع]]، [[بنی ایوب]]، عناتره، [[بنی نمیر]]، [[بنی وهران]]، [[بنی حریث]]، [[بنی عمرو]] و [[بنی اسلم]]<ref>عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۵، ص۳۱۱.</ref>.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]]</ref>
+==[[مساکن]] و منازل این [[قوم]]==
+خاستگاه اولیه این قوم را مانند دیگر [[خویشاوندان]] هم‌نسب‌شان –چونان [[بنی عامله]] و [[بنی لخم]]- [[یمن]] گفته‌اند<ref>یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۲۲۹.</ref>. جذامی‌ها در سده‌های نخستین میلادی در پی [[سیل عرم]] و ویرانی [[سد مأرب]]<ref>محسن امین، اعیان الشیعه، ج۱، ص۱۹۴.</ref>، همراه با [[قبایل]] [[لخم]] و عامله و [[غسان]] به نواحی شمالی [[جزیرة العرب]] و [[شام]] کوچ کردند<ref>سمعانی، الانساب، ج۳، ص۲۲۴. بر اساس برخی روایات منتسب به پیامبر{{صل}} نیز، از لخم و جذام و عامله و غسان، به عنوان چهار قبیله سبئی که از یمن به شام کوچیده و در آن سرزمین منزل گزیده‌اند، نام برده شده است. (ابن سعد، الطبقات الکبری، ج۱، ص۳۹؛ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۴۷؛ ابن کثیر، البدایه و النهایه، ج۲، ص۱۵۹)</ref>. از گزارش [[طبری]] (م. ۳۱۰ [[هجری]]) درباره [[همکاری]] [[قبیله]] [[جذام]] با فِهْر بن مالک –فرمانده [[مردم]] [[مکه]]- در [[جنگ]] با ابن عبد کُلال -از شاهان متأخر سلسلة دوم حِمْیَریان یمن- که به قصد انتقال [[حجرالاسود]] به یمن، به مکه [[لشکر]] کشید<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۶۲-۲۶۳؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۲، ص۲۶؛ ابن جوزی، المنتظم فی تاریخ الامم و الملوک، ج۲، ص۲۲۶-۲۲۷.</ref>، چنین بر می‌آید که [[مهاجرت]] این قبیله به تهامه، پس از ویرانی اول سد مأرب، انجام گرفته است. منازل آنان از منطقۀ حِسمی در شمال [[تبوک]] و [[وادی القری]] -که امروزه در شمال‌غربی [[شبه جزیرۀ عربستان]] [[سعودی]] و جنوب [[غربی]] [[اردن]] قرار دارد- تا [[فلسطین]] امتداد داشت و شامل مناطقی چون اِرم، معان، [[مدین]] و اَیله می‌شد<ref>یاقوت، معجم البلدان، ج۱، ص۱۵۴-۱۵۵ و ج۲، ص۲۵۸-۲۵۹؛ بکری، معجم ما استعجم، ج۳، ص۱۲۰۱و ص۱۲۴۷؛ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۹۸؛ زمخشری، الفائق فی غریب الحدیث، ج۳، ص۱۶۳.</ref>. آنان پیش از [[اسلام]] در شام و مناطق متعدد آن، از جمله فلسطین<ref>یعقوبی، تاریخ، ج۱، ص۱۹۰؛ مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۹۸. نیز ر.ک: بلاذری، انساب الاشراف، ج۶، ص۲۵۹؛ محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۵، ص۵۳۱.</ref> و سواحل [[دریای مدیترانه]]<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۳۰۸.</ref> پراکنده بودند. مرزی که امروزه [[فلسطین]] را از [[مصر]] جدا می‌کند، در گذشته نیز خط فاصل میان قبیلهٔ [[جذام]] و [[مردم مصر]] بود<ref>ر.ک: به وصفی زکریا، عشائر الشام، ج۱، ص۶۹.</ref>. جبال [[حسمی]] در آن سوی [[وادی القری]] در مجاورت فلسطین نیز، از دیگر [[مساکن]] و منازل جمعی از [[مردم]] بنی جذام<ref>مسعودی، التنبیه و الاشراف، ص۲۱۹؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۱۷۴. نیز ر.ک: حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۲۹؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۲، ص۲۵۹.</ref> بود که بین [[فزاره]] و جذام قرار داشت و از حدود جذام<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۲۹.</ref> به شمار می‌رفت. مناطق میانی بین [[مدین]] تا [[تبوک]] تا [[سرزمین]] [[اذرح]] هم از دیگر مساکن و منازل این [[قوم]] به شمار رفته است<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۲۹؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۱۷۴.</ref>؛ ضمن این که جمع زیادی هم از ایشان در اطراف [[طبریه]]-از سرزمین‌های [[اردن]]- تا منطقه اللجون و الیامون تا ناحیه [[عکا]] ساکن بودند<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۲۹؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۱۷۴.</ref>. [[ایله]] هم از دیگر مناطقی بود که جمعی از مردم بنی جذام از تیره بنی نفاثه در آن سکونت داشتند<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۳۰۷.</ref>. آنان از آغاز [[اعمال]] [[حجاز]] تا [[ینبع]] در اطراف یثرب و نیز حوالی معان در [[سرزمین شام]] دارای [[حکومت]] بودند. این [[فرمانروایی]] در [[خاندان]] بنی نافره از نفاثه بود و [[فروة بن عمرو بن نافره]] از جانب [[روم]] بر قوم خود و بر [[اعراب]] ساکن حوالی معان [[حکمرانی]] می‌کرد<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۳۰۸.</ref>. [[ابن خلدون]] در ادامه مطالب خود، از سکونت [[ذراری]] و [[فرزندان]] این قوم در این مناطق در دوران خود خبر داده و آورده: «باقیمانده ایشان در مواطن پیشین خود ساکنند. آنان دو تیره‌اند: یکی بنی عائد که میان بلبیس از [[اعمال]] [[مصر]] تا [[عقبه]] [[ایله]] تا [[کرک]] از ناحیه [[فلسطین]] ساکنند و آن دیگری، که به بنی عقبه معروفند و در سرزمین‌هایی از کرک تا ازلم نزدیک [[حجاز]] سکونت دارند. [[نگهبانی]] کاروان‌هایی که ما بین مصر و [[مدینه]] تا حدود غزه در [[شام]] [[حرکت]] می‌کردند بر عهده آنان است»<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۳۰۸.</ref>. از [[رمله]]<ref>ر.ک: ابن حبان، الثقات، ج۳، ص۱۹؛ ابن اثیر، اسد الغابه فی معرفة الصحابه، ج۲، ص۲۲۷.</ref>، ورّاده و [[عریش]] هم در شمار دیگر منازل [[بنو جذام]] یاد شده است<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۳۰.</ref>. غالب ساکنان عریش را [[قوم]] [[بنی العثل]] از [[بنی جری]] تشکیل می‌دادند<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۳۰.</ref>. ضمن این که روستایی در عبسان در منطقه [[داروم]] غزه هم از دیگر مناطقی بود که به بنی الثعل تعلق داشت<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۳۰.</ref>.
+بر پایه برخی از گزارش‌ها، از عصر توراتی تا [[سال نهم هجرت]] و هم‌زمان با [[غزوۀ تبوک]]، این [[قبیله]] در بخش‌های بزرگی از شام -از جمله بلقا و جنوب فلسطین- در مجاورت قبیله‌های لخم و عامله می‌زیسته است<ref>بلاذری، انساب الاشراف، ج۱، ص۳۶۸؛ نیز نک‍: محمد تقی فقیه، جبل عامل فی التاریخ، ص۸۳-۸۴.</ref>. [[مردم]] جذام از زمان‌های قدیم در فلسطین سکونت داشتند<ref>ر.ک: وصفی زکریا، عشائر الشام، ج۱، ص۶۹.</ref> و به گفتهٔ [[یعقوبی]] در [[قرن سوم]]<ref>یعقوبی، البلدان، ص۳۲۹.</ref> یکی از گروه‌های تشکیل‌دهندهٔ مردم فلسطین بوده‌اند. نواحی غَزَّه از جمله دمری<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۲۷. نیز ر.ک: مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۹۸.</ref> و بَیْسان از جمله منازل بنی جذام در فلسطین و [[اردن]] بود<ref>مسعودی، مروج الذهب و معادن الجوهر، ج۲، ص۹۸.</ref> که حضور بنی جذام را تا چندین [[قرن]] پس از [[اسلام]] نیز در خود [[حفظ]] کرده بود. علاوه بر فلسطین، بسیاری از مردم عرب‌تباران لبنان نیز [[نسب]] از [[قبیله]] بنی جذام می‌بردند<ref>ر.ک: آل صفا، تاریخ جبل عامل، ص۲۷.</ref>. علاوه بر این مناطق، بلقاء<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۳۲ و ۱۶۷.</ref> و نیز اطراف منطقه [[کرک]] در [[شام]]<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۴۱ و ۱۴۷.</ref> نیز از دیگر مراکز عمده سکونتگاهی برخی [[طوایف]] [[مردم]] جذام از جمله عطیون<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۴۷.</ref>، دعجیون (دعاجنه)<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۳۲.</ref>، بنی صونیون<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۴۱.</ref> و طوایف بنی مهدی از جمله: [[بنی ادعیاء]]<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۶۷.</ref>، درالات<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۳۲.</ref>، [[بنی عفیر]]<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۴۷.</ref> و... در شام به شمار می‌رفت. علاوه بر شام، ذات المَنار<ref>ابن اعثم کوفی، الفتوح، ج۱، ص۲۲۹.</ref>، [[مَدیَن]] -در کرانه [[دریای سرخ]]-<ref>بکری، معجم ما استعجم، ج۴، ص۱۲۰۱. نیز ر.ک: اشرف الرسولی، طرفة الاصحاب فی معرفة الانساب، ص۶۴.</ref>، حوالی أیله -در ابتدای منطقه [[حجاز]]-<ref>ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۲۱.</ref>، نیز، موطن جمعی از جذامی‌ها قرار گرفته بود. برخی نقل‌های افسانه‌ای هم از سکونت این [[قوم]] در منطقه [[حیره]] خبر داده‌اند و عنوان داشته‌اند که تبع [[اسعد]] ابوکرب معروف به «تبع اصغر» –فرمانروای بزرگ [[حمیر]]- در [[لشکرکشی]] خود به حیره جمعی از مردم [[ازد]] و لخم و جذام و عامله و [[قضاعه]] در آنجا گماشت و آنان در حیره به [[ساخت و ساز]] پرداختند تا این که جمع دیگری از [[اعراب]] نیز به ایشان پیوستند<ref>محمد بن جریر طبری، تاریخ الامم و الملوک، ج۱، ص۵۶۶؛ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج۱، ص۲۷۷؛ ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۶۱.</ref>. حجاز هم [[مسکن]] گروهی از جذامی‌ها از [[طایفه]] [[بنی واصل بن عقبه]]<ref>عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۲، ص۷۹۷.</ref> و [[بصره]] در [[عراق]] هم، موطن شاخه‌ای از بنی جذام به نام بنی عَتِیب در بخشی فراخ از این [[شهر]] بود<ref>ابن درید، الاشتقاق، ص۳۷۵-۳۷۶.</ref>. به گزارش [[ابن خلدون]] افراد این [[قبیله]]، در سدة هشتم، در حوالی اَیْلَه یا [[ایلا]]<ref>بندری است در خلیج عقبه در دریای سرخ نزدیک شام. (یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۱، ص۲۹۲)</ref> از ابتدای توابع [[حجاز]] تا اطراف یثرب و مَعان و حوالی معان، از [[سرزمین شام]]، پراکنده بودند<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۳۰۷ـ ۳۰۸</ref>.
+[[سرزمین مصر]] نیز از دیگر مناطق عمده محل سکونت بنی جذام در دوران [[اسلامی]] به شمار رفته است. با شروع [[فتوحات]] بزرگ اسلامی، جذام نخستین قبیله از [[اعراب]] [[مسلمانان]] به شمار می‌آمد که همراه با [[عمرو بن عاص]] وارد [[مصر]] شد<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۰۶.</ref>. به شکرانه این فتح، عمرو بن عاص زمین‌هایی را به ایشان [[اقطاع]] کرد که قرنهای متمادی همچنان در [[اختیار]] اعقاب آن قبیله قرار داشت، چنانکه «[[قلقشندی]]» در سدة هشتم و نهم از دهها طایفة جذام نام برده است که در دوران او در نواحی مختلف مصر سکونت داشتند<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، سراسر کتاب.</ref>. هربیط، [[تل]] لسطه، نوب و ام زماد<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۰۶.</ref> از جمله این مناطق بود که جذامی‌ها به اقطاع گرفته بودند. علاوه بر [[اقطاعات]] صورت گرفته در [[زمان]] عمرو بن عاص، [[صلاح الدین ایوبی]] (۵۳۲ – ۵۸۹ [[هجری]]) نیز به اقطاعات این [[قوم]] وسعت بخشید و فاقوس و اطراف آن را به هلبا [[سوید]] بخشید<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۰۷.</ref>. [[شهر]] [[عریش]] در بخش شمالی شبه جزیرة [[سینا]]<ref>یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۱۱۴.</ref> و قریة بَقّاره آن<ref>یعقوبی، البلدان، ص۳۳۰؛ حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۲۹.</ref> و نیز اسکندریه هم از دیگر منازل جذامی‌ها در مصر بود. جذامی‌های ساکن اسکندریه، مردمانی [[شجاع]] و [[جنگجو]]، و [[شمشیر]] زنانی [[قهار]] و [[تیراندازی]] ماهر بودند<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۰۷؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۱۷۴.</ref>. حوف([[خوف]]) در شرق مصر<ref>۱۳۰ و ۲۶۱، ۳۴۶ و... قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۱۳۰ و ۲۶۱، ۳۴۶ و...؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۱، ص۲۷۹.</ref>، [[حلوان]]<ref>بامطرف، الجامع(جامع شمل أعلام المهاجرین المنتسبین إلی الیمن و قبائلهم)، ج۱، ص۴۰۴.</ref>، سواحل شرقی [[صعید]] [[مصر]] بین دیر الجمیزه و ترعة صول<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۸۱ و ۳۶۹؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۲، ص۴۹۶.</ref>، دقهلیه(قهلیه) و مرتاحیه<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۷۵ و ۳۴۶.</ref>، جزائر بنی جری که بر گرفته از نام بنی جری -از شاخه‌های بنی جذام- که ریگزاری سفید بود<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۳۰.</ref>، [[تل]] محمد<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۶۱؛ زرکلی، الاعلام، ج۳، ص۱۹.</ref>، ریف میت غمرات و ساکنان پرهمتوش و [[مشایخ]] آن و نیز، ساکنان تل طنبول تا نبوب و تقدوس و دمدط و..<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۸۷.</ref>. هم از دیگر سکونتگاههای این [[قوم]] در مصر به شمار آمده‌اند. ضمن این که بسطه (مرکز الزقاریق فعلی)، هریبط (مرکز ابو کبیر فعلی) و طرابیه (مرکز فاقوس و [[ابوحماد]] و التل [[الکبیر]]) هم از دیگر مناطق مصر بودند که جماعتی از بنی جذام در کنار مردمانی از [[قبایل]] [[بنی غفار]] و [[بنی اسلم]] در آن سکونت داشتند<ref>النسابون العرب...،«قبیلة الغفار فی التاریخ و النسب»، م ایمن زغروت.</ref>. [[بنی جری]] هم از [[طوایف]] و شاخه‌های بنی حشم بن جذام بودند که در منطقه الرمل از مناطق [[الفرما]] –از شهرهای ساحلی مصر- در کنار [[بنی بیاضه]] -دیگر قوم و خویش خود از [[قبیله]] جذام،- [[مسکن]] داشتند<ref>حسن بن احمد همدانی، صفه جزیره العرب، ص۱۲۹؛ یاقوت حموی، معجم البلدان، ج۴، ص۲۵۵.</ref>. برخی منابع، جذامی‌ها را مالک مزارع و [[ارزاق]] در مصر و از [[فساد]] بسیارشان در این [[سرزمین]] خبر داده‌اند<ref>قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۲۸۷.</ref>.
+شمال [[افریقا]] و سپس [[اندلس]] (اسپانیا) نیز عرصه‌ای دیگر برای حضور [[فرزندان]] جذام در این مناطق بود. افراد این قبیله همپای [[گسترش اسلام]]، در شمال افریقا و اندلس پراکنده شدند. [[یعقوبی]] (متوفای نیمه دوم [[قرن سوم]]) در ضمن گزارشات خود از [[بلاد اسلامی]] شمال [[افریقا]]، از سکونت جمعی از [[مردم]] [[قبیله]] [[جذام]] در ناحیة بزرگ بَرْقَه (سیرنائیک) یا مَرْج کنونی در لیبی خبر داده است<ref>یعقوبی، البلدان، ص۳۴۳.</ref>. [[ابن خلدون]] (متوفای [[قرن هشتم هجری]]) نیز گروههایی از چادرنشینان [[عرب]] ناحیة [[طرابلس]]-در [[مغرب]] لیبی- را از این قبیله برشمرده است<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۲، ص۳۰۸. نیز ر.ک: زرکلی، الاعلام، ج۴، ص۲۴۰؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۲، ص۷۹۷.</ref>. [[جمعیت]] بسیاری از این قبیله -از جمله [[بنی ثعلبة بن عبید]]- در پی [[فتح اندلس]]، به این منطقه نقل مکان کردند. بنی ثعلبی‌ها از شاخه‌ها و شعب متعددی در [[اندلس]] برخوردار بودند و در شمار رؤسای [[قوم]] و منطقه به شمار می‌آمدند. سرزمین‌های آنان در این منطقه معروف بود<ref>ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۲۱.</ref>. همچنین از شَذُونة، [[الجزیره]]، تُدمیر و اشبیلیه(سویل) –بزرگترین [[سرزمین]] اندلس- به عنوان برخی از مناطق محل سکونت افراد قبیلة جذام در اندلس در [[قرن چهارم]] و پنجم یاد شده است<ref>ابن‌حزم، جمهرة انساب العرب، ص۴۲۱.</ref>. [[ولایت]] [[ثغر]] [[اعلی]] به مرکزیت سرقسطه در شمال شرقی اندلس<ref>ابن خلدون، تاریخ، ج۴، ص۲۰۹؛ قلقشندی، نهایة الارب فی معرفة انساب العرب، ص۳۴۳؛ عمر رضا کحّاله، معجم قبائل العرب، ج۳، ص۱۲۳۵.</ref>، ارده<ref>زرکلی، الاعلام، ج۳، ص۱۳۲.</ref> و تطیله<ref>زرکلی، الاعلام، ج۳، ص۱۳۲. ر.ک: ابن خلدون، تاریخ، ج۴، ص۲۰۹.</ref> هم از دیگر مناطقی بودند که حضور جمعی از بنی جذام در آن گزارش شده است.<ref>[[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، مکاتبه اختصاصی با [[دانشنامه مجازی امامت و ولایت]]</ref>
 == منابع ==