حسن و قبح عقلی: تفاوت میان نسخه‌ها

مسئله "حسن و قبح عقلی" از مسائل کهن و بحث برانگیز در [[علم کلام]] است که [[اثبات]] بسیاری از مسائل اساسی علم کلام، مانند [[معرفت خداوند]] و [[عدل الهی]] برآن [[استوار]] است؛ حتی تمام احکام دینی و بلکه بنای همه [[ادیان]] بر این اصل مترتب است <ref>آیت الله سبحانی در پاورقی کتاب کشف المراد در همین مسئله و همچنین در فصل یازدهم از کتاب حسن و قبح عقلی، موارد متعددی از مسائل اساسی علم کلام را نام می‌برد که متفرع بر اصل حسن و قبح عقلی است.</ref>. در روایتی از [[امام صادق]]{{ع}} آمده است: {{متن حدیث|فبالعقل عرف العباد خالقهم و عرفوا به الحسن من القبیح}}<ref>کلینی، اصول کافی، ج۱، کتاب العقل و الجهل، ح۳۵.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۰۶-۱۰۸.</ref>

# کمال و نقص، مانند [[علم]] و [[جهل]]؛

# [[مصلحت]] و [[مفسده]]، مانند خوردن داروی تلخ؛ ([[مدح]] و [[ثواب]] یا ذم و عقاب) [[افعال]] اختیاری انسان، مانند [[عدالت]] و [[ظلم]]؛

# شایستگی و ناشایستگی (مدح و ثواب یا ذم و عقاب) افعال اختیاری انسان، مانند عدالت و ظلم.

سه معنای اول مربوط به امور [[تکوینی]] و [[انسانی]] است و در حوزه [[افعال الهی]] راه ندارد و تنها معنای چهارم است که به افعال ارادی اعم از انسانی یا [[الهی]] اختصاص دارد و مورد [[اختلاف]] است.

[[اشاعره]] حسن و قبح به سه معنای نخست را قبول دارند و تنها محل [[نزاع]] را معنای چهارم می‌دانند<ref>ایجی، شرح مواقف، ج۸، ص۱۸۳.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۰۶-۱۰۸.</ref>

در مجموع مقصود از “حسن و قبح عقلی” این است که طبیعت انسان علاوه بر مطلوب‌های [[حسّی]] و فردی و شخصی و علاوه بر منفورهای [[حسی]] و فردی و شخصی، به واسطه برخورداری از نوع [[حس]] انسان‌دوستی و فضیلت‌دوستی، یک سلسله کارها را که با جنبه ماوراءالطبیعی دارد و در رساندن [[انسان]] به مقاصد ماوراءالطبیعی مؤثر است و یا در صلاح و [[مصلحت]] [[جامعه انسانی]] مؤثر است طبعاً [[دوست]] دارد و آنها را [[زیبا]] و محبوب و دوست داشتنی می‌بیند و برعکس یک سلسله کارها را که مضرّ و مخلّ به [[اجتماع]] [[انسانی]] است [[دشمن]] می‌دارد و از آنها متنفّر است. [[راستی]]، [[امانت]]، [[درستی]]، [[عفاف]]، [[تقوا]]، [[حیاء]]، [[مروّت]]، [[جود]] و [[کرم]] و [[عدالت]] به همین دلیل زیباست، و [[دروغ]]، [[خیانت]]، شهوت‌پرستی، بی‌بندوباری، بی‌شرمی، نامردی، [[بخل]]، امساک و [[ستم]] به همین دلیل نازیبا و منفور است<ref>مجموعه آثار، ج۷، ص۲۳۴-۲۳۵؛ مقالات فلسفی (۲)، ص۲۰۶.</ref>.<ref>[[محمد علی زکریایی|زکریایی، محمد علی]]، [[فرهنگ مطهر (کتاب)|فرهنگ مطهر]]، ص۳۶۳.</ref>

عدلیه ([[شیعه]] و [[معتزله]])، معتقدند کارها فی حد ذاته یا دارای حسن ذاتی است و یا قبح ذاتی و [[عقل انسان]] نیز آن حسن یا قبح را [[درک]] می‌‌کند. در اینجا پای [[عقل]] و [[استقلال]] عقل در اکتشاف این صفات به میان می‌‌آید که آیا عقل در ادراک حسن و قبح اشیا استقلال دارد یا به کمک [[شرع]] نیازمند است؟

معتزله طرفدار حسن و قبح ذاتی و عقلی شدند و مسئله مستقلات عقلیه را طرح کردند و گفتند: بالبداهه درک می‌‌کنیم که [[عقول]] ما بدون اینکه به [[ارشاد]] شرع نیازی داشته باشد، این [[حقایق]] را درک می‌‌کند. این [[متکلمان]] معتقدند اصل حسن و قبح اشیاء، همان‌طور که معیار و مقیاس کارهای بشری است، می‌‌تواند معیار و مقیاس افعال [[ربوبی]] قرار گیرد، [[خداوند]] که عقل غیر متناهی است، بلکه فیض‌بخش همه عقل‌هاست، هرگز کاری را که عقل، [[نیک]] می‌‌شناسد، ترک نمی‌کند و کاری را که عقل [[زشت]] می‌‌شمارد، انجام نمی‌دهد.

[[اشاعره]] حسن و قبح‌ها را اموری نسبی و تابع شرایط خاص محیط و [[زمان]] و تحت‌تأثیر یک سلسله [[تقلیدها]] و تلقین‌ها دانستند؛ ثانیاً [[عقل]] را در [[ادراک]] حسن و قبح‌ها تابع [[راهنمایی]] [[شرع]] عنوان کردند. اشاعره، چون به عقل مستقل و در [[حقیقت]] به مستقلات عقلیه اعتراف نداشتند؛ خواسته‌اند راه [[تنزیه]] را طل کنند و [[خداوند]] را از [[شرک در خالقیت]] و [[ظلم و ستم]] [[منزه]] و مبرا بدانند. از این‌رو از طرفی از غیر خدا نفی فاعلیت کرده‌اند و از طرف دیگر، صفت [[عدل]] را در مرتبه متأخر از فعل خدا قرار داده‌اند. با این مقدمات، نتیجه گرفته‌اند که خداوند نه در فاعلیت [[شریک]] دارد و نه [[ظلم]] می‌‌کند<ref>مطهری، تعلیم و تربیت در اسلام، ص۳۰۱ ـ ۳۰۰؛ همو، عدل الهی، ص۲۰، ۵۴ ـ ۵۰.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۰۶-۱۰۸.</ref>

== [[ادله]] حسن و قبح عقلی ==

# [[اجماع]] عقلای بشر، حتی منکرین خداوند بر [[حسن و قبح]] برخی قضایا، مانند [[صدق]] و [[کذب]] که نمی‌توان آن را براساس چیزی جز وجه مشترک [[بشر]] (عقل و [[فطرت انسان‌ها]]) دانست.

# [[اعتقاد]] به اینکه حسن و قبح شرعی بدون حسن و قبح عقلی معقول نیست؛ زیرا [[اثبات]] حسن و قبح شرعی از دو راه ممکن است: یکی از راه [[اخبار]] [[شرعی]] و دیگری [[اوامر و نواهی]] شرعی. به دست آوردن این حسن و قبح شرعی نیز در گرو پذیرش دو اصل است: یکی اینکه [[پیامبر]] [[دروغ]] نمی‌گوید و دیگری اینکه پیامبر در [[امر و نهی]] خود صادق و جدی است. بدیهی است پذیرش این دو اصل از طریق شرع دور است و راهی جز حسن و قبح عقلی نداریم.

# عدم [[التزام]] به این اصل، موجب انسداد باب [[معرفت]] [[نبی]] می‌‌شود؛ زیرا [[معجزه]] اثبات‌کننده [[صدق]] نبی در [[دعوی نبوت]] او هست و این در صورتی صحیح است که دادن معجزه به دست [[آدم]] [[دروغ‌گو]] [[قبیح]] باشد و بری بودن [[خدا]] از [[فعل قبیح]] را پذیرفته باشیم؛ اینها مانند مورد قبلی تنها از طریق حسن و قبح عقلی امکان‌پذیر است.

== [[ادله]] حسن و قبح شرعی ==

# اگر [[درک]] حسن و قبح برخی افعال برای [[عقل]] بدیهی است، نباید میان این قضیه و قضایایی مانند کل بزرگ‌تر از جزء است و اصل تناقض، تفاوتی می‌‌بود؛ چون نباید در ضروریات تفاوتی باشد. وقتی [[تالی]] [[باطل]] باشد، مقدم چنین است. جواب این است که علوم ضروری به خاطر [[اختلاف]] در تصورات متفاوت می‌‌شوند<ref>زیرا قضایای یقینیه شش‌تاست که عبارتند از: اولیات، مشاهدات، تجربیات، حدسیات، متواترات و [[فطریات]].</ref>. در اینجا قضیه حسن و قبح از مشهورات و قضیه کل و جزء از اولیات است.

# اگر [[دروغ]] [[قبیح]] است، باید دروغ برای نجات جان [[نبی]] نیز قبیح باشد؛ یا برعکس، اگر راست گفتن عملی نیکوست، اگر سبب هلاک [[جان]] [[پیامبر]] شود، همچنان باید [[نیکو]] می‌‌بود؛ حال آنکه چنین نیست.

# پاسخ آنکه، حسن [[صدق]] و قبح [[کذب]] همچنان باقی است؛ اما از آنجا که حفظ جان پیامبر اهمیت بیشتری دارد، عقل [[حکم]] می‌‌کند فعلی که قبح کمتری دارد بر فعلی که قبح بیشتری دارد، ترجیح داده شود. حسن چنین ترجیحی خود از موارد حسن [[عقلی]] است<ref>بنگرید به: سبحانی، رسالة فی التحسین و التقبیح العقلیین، ص۸۵ - ۶۱.</ref>.<ref>[[مسلم محمدی|محمدی، مسلم]]، [[فرهنگ اصطلاحات علم کلام (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات علم کلام]]، ص۱۰۸.</ref>