صدقه در فقه سیاسی: تفاوت میان نسخه‌ها

اعطاهای صحیح و تام و واجد شرایط در [[راه خدا]]<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۶، ص۲۱۶.</ref>، [[مالی]] که در راه خدا به [[فقرا]] عطا می‌شود<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ج۱۰، ص۱۹۶.</ref>. اصل آن "[[صدق]]" به معنای قوت در چیزی<ref>ابن‌فارس، معجم مقاییس اللغة، ج۳، ص۳۳۹.</ref> و تام، صحیح و بر [[حق]] بودن<ref>حسن مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ج۶، ص۲۱۵.</ref> در مقابل [[کذب]]<ref>خلیل بن احمد فراهیدی، کتاب العین، ج۵، ص۵۶.</ref>.  

"[[صدقه]]" به معنای [[اِنعام]] و [[بخشش مال]] از [[فرایض الهی]] است. [[آیه]] {{متن قرآن|خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ بِهَا}}<ref>«از دارایی‌های آنان زکاتی بردار که با آن آنها را پاک می‌داری و پاکیزه می‌گردانی و برای آنها (به نیکی) دعا کن که دعای تو (مایه) آرامش آنان است و خداوند شنوایی داناست» سوره توبه، آیه ۱۰۳.</ref> دستور صریح [[خداوند]] به [[رسول اکرم]]{{صل}} برای اخذ صدقه [[واجب]] از [[اموال مسلمانان]] است که به [[زکات]] [[تفسیر]] شده است. مقدار زکات و دوره اخذ آن در [[سنت]] مشخص شده و [[موارد مصرف زکات]] را [[قرآن]] چنین بیان کرده است {{متن قرآن|إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ}}<ref>«زکات، تنها از آن تهیدستان و بیچارگان و مأموران (دریافت) آنها و دلجویی‌شدگان و در راه (آزادی) بردگان و از آن وامداران و (هزینه) در راه خداوند و از آن در راه‌ماندگان است که از سوی خداوند واجب گردیده است و خداوند دانایی فرزانه است» سوره توبه، آیه ۶۰.</ref>.<ref>وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۰، ص۲۵۸ و ۲۷۵.</ref>. نتیجه اعطای زکات در [[زندگی]] [[انسان]]، [[تطهیر نفس]]، [[رضایت الهی]] و [[برکت]] و [[حفظ مال]] است<ref>وهبة بن مصطفی زحیلی، التفسیر المنیر، ج۱۱، ص۲۹.</ref>.

[[نقش امام]] و [[رهبر جامعه اسلامی]] در اخذ [[مالیات‌های اسلامی]] نظیر [[زکات]] و [[توزیع]] آن میان آسیب‌دیدگان [[اجتماعی]] که در [[قرآن]] مشخص شده‌اند، عامل اصلی برای [[توزیع مجدد ثروت]] و امکانات اجتماعی و ضمانتی برای [[عدالت توزیعی]] است. یک مورد از [[صدقه]] [[واجب]] در عصر [[حضرت رسول]]{{صل}} [[تشریع]] شد که در همان دوره [[نسخ]] شد: {{متن قرآن|يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نَاجَيْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيْ نَجْوَاكُمْ صَدَقَةً ذَلِكَ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَطْهَرُ}}<ref>«ای مؤمنان! چون می‌خواهید با پیامبر رازگویی کنید پیش از رازگویی‌تان صدقه‌ای بپردازید، این برای شما بهتر و پاکیزه‌تر است ولی اگر (چیزی) نیابید بی‌گمان خداوند آمرزنده‌ای بخشاینده است» سوره مجادله، آیه ۱۲.</ref> و صدقاتی هم به عنوان [[کفاره]] و [[مجازات]] در برخی جرایم تشریع شده است: {{متن قرآن|فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ}}<ref>«روزه گرفتن یا صدقه دادن یا قربانی کردن» سوره بقره، آیه ۱۹۶.</ref>.

صدقه غیر واجب عبارت است از اعطای [[مال]] بدون محدودیت و [[قانونمندی]] [[شرعی]] که بر [[مؤمنان]] و [[اغنیا]] سفارش شده است: {{متن قرآن|وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ}}<ref>«و در دارایی‌هایشان بخشی برای (مستمند) خواهنده و بی‌بهره بود» سوره ذاریات، آیه ۱۹.</ref>.<ref>[[عبدالله نظرزاده|نظرزاده، عبدالله]]، [[فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم (کتاب)|فرهنگ اصطلاحات و مفاهیم سیاسی قرآن کریم]]، ص: ۳۸۸-۳۸۹.</ref>

== [[درآمد مالی]] [[حکومت اسلامی]] ==

[[صدقات]] و [[اوقاف جاریه]]، نوعی از درآمد مالی، برای [[حاکم اسلامی]] می‌باشد. این [[اموال]] برخلاف زکات، [[خراج]] و [[خمس]]، نصاب و حدّ معینی ندارند، بلکه منبعی عام و فراگیر است. هم چنانکه [[مصرف]] آن نیز اختصاص به مورد مشخصی نداشته و جهت رفع همه احتیاجات [[جامعه]]، می‌توان از آن استفاده کرد<ref>جامع الشتات، ج۴، ص۷۴.</ref>. ویژگی عمده این نوع [[ثروت]] آن است که افراد با [[اختیار]] و [[رضایت]] [[باطنی]] خود و با [[امید]] به [[پاداش اخروی]]، بخشی از اموالشان را به صورت صدقه یا [[وقف]]، در [[خدمت]] جامعه قرار می‌دهند؛ چنانکه علی{{ع}} [[موقوفات]] بسیاری را در [[طول عمر]] [[مبارک]] خویش، به ویژه در طول ۲۵ سال برکناری از [[خلافت]]، با کار و [[زحمت]]، برای [[جامعه]] از خود بر جای نهاد؛ از جمله [[چاه]] [[قنات]] "[[ینبع]]" و [[وقف]] آن برای [[زائران]] [[خانه خدا]] و رهگذران. وقف مساجدی مانند [[مسجد]] "الفتح" [[مدینه]]، مسجدی در کنار [[قبر]] [[حضرت حمزه]]، مسجدی در [[میقات]]، [[کوفه]] و [[بصره]]. همچنین درآمد سالانه موقوفات علی{{ع}} که بالغ بر چهل هزار دینار می‌شد، به [[مصرف]] بینوایان می‌رسید<ref>روضه کافی، ج۲، ص۱۸۱؛ فروع کافی، ج۵، ص۷۴؛ بحار الانوار، ج۴۱، ص۴۳؛ المناقب، ج۱، ص۳۲۳؛ وسایل الشیعه، ج۱۳، ص۳۰۳؛ کشف المحجّه، ص۱۲۴. راجع به صدقات رسول اکرم{{صل}} [هفت باغستان مخیریق، اراضی بنی نظیر، سه قلعه از قلاع خیبر، نیمی از فدک، یک سوم از زمین‌های وادی القری، و بازار مهروز مدینه]، ر.ک: ابویعلی، الاحکام السلطانیه، ص۱۹۹؛ شرح السیر الکبیر، ج۲، ص۶۱۱؛ وسایل الشیعه، ج۱۳، ص۳۰۳.</ref><ref>[[اباصلت فروتن|فروتن، اباصلت]]، [[علی اصغر مرادی|مرادی، علی اصغر]]، [[واژه‌نامه فقه سیاسی (کتاب)|واژه‌نامه فقه سیاسی]]، ص۱۳۰.</ref>.

==[[انفاق]] و [[صدقه]]==

از آنجا که [[تحقق عدالت اجتماعی]] در [[جامعه اسلامی]] از اصول و اولویت‌های [[نظام اسلامی]] به شمار می‌آید، [[اسلام]] افزون بر [[احکام تکلیفی]] همچون [[خمس]] و [[زکات]]، با استفاده از تشویق‌های [[روحی]] و [[وعده]] [[ثواب]] در [[آخرت]]، کوشیده تعدیل [[ثروت]] و [[تحقق عدالت]] در جامعه را هر چه بیشتر میسر کند. [[خداوند]] در [[قرآن کریم]] می‌فرماید: {{متن قرآن|وَمَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَتَثْبِيتًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَثَلِ جَنَّةٍ بِرَبْوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٌ فَآتَتْ أُكُلَهَا ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ}}<ref>«و داستان (بخشش) کسانی که دارایی‌های خود را در جست و جوی خشنودی خداوند و برای استواری (نیّت خالصانه) خودشان می‌بخشند، همچون باغساری بر پشته‌واره‌ای است که بارانی تند- و اگر نه بارانی تند، بارانی نرمریز- بدان برسد و میوه‌هایش را دوچندان کند و خداوند به آن» سوره بقره، آیه ۲۶۵.</ref> و {{متن قرآن|الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ سِرًّا وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ}}<ref>«آنان که دارایی‌های خود را در شب و روز پنهان و آشکار می‌بخشند پاداششان نزد خداوند است و نه بیمی خواهند داشت و نه اندوهگین می‌گردند» سوره بقره، آیه ۲۷۴.</ref>.

دادن [[اموال]] به [[مستمندان]] بدون عوض، به [[قصد قربت]] به [[خداوند]]، [[صدقه]] خوانده می‌شود. در [[قرآن]] و [[روایات]] به صدقه بسیار اهمیت داده شده است. [[روایت]] شده که صدقه حرارت [[قبر]] را خاموش می‌کند و [[مؤمن]] را از [[آتش دوزخ]] مصون می‌دارد. صدقه موجب [[خشنودی خداوند]] می‌شود، [[بلا]] را دفع و از [[مرگ]] ناگوار [[پیشگیری]] می‌کند، موجب [[درمان]] [[بیماری‌ها]] و از بین رفتن [[فقر]] می‌شود، روزی را بسیار و عمر را طولانی می‌سازد<ref>محمد محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج۲، ص۱۵۹۴.</ref>. [[رسول خدا]]{{صل}} در [[تحسین]] صدقه می‌فرماید: «هر کس یک در هم در [[راه خدا]] بدهد، خداوند برای او هفتصد [[حسنه]] می‌نویسد»<ref>محمد محمدی ری شهری، میزان الحکمه، ج۴، ص۳۳۵۰.</ref>.

در [[قرآن کریم]] شش بار به [[قرض الحسنه]] اشاره شده و آن را [[مدح]] کرده است<ref>محمود روحانی، المعجم الاحصایی لألفاظ القرآن الکریم، ج۳، ص۱۱۵۷.</ref>؛ از جمله خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: {{متن قرآن|يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبَا وَيُرْبِي الصَّدَقَاتِ}}<ref>«خداوند ربا را کاستی می‌دهد و صدقات را افزایش می‌بخشد» سوره بقره، آیه ۲۷۶.</ref> مضمون این [[آیه]] نشان‌دهنده آن است که [[خدای متعال]] در برابر [[ذم]] شدید [[ربا]]، [[انفاق]] را [[ستایش]] و توصیه کرده است و به همین علت ده‌ها آیه از قرآن را به این ویژگی [[ممدوح]] اختصاص داده و آن را مایه [[آرامش]] و [[ایمنی]] [[اقتصادی]]، [[سیاسی]] و [[اجتماعی]] قرار داده است.

از مثال‌ها و شواهد عالی [[قرآنی]] در این زمینه، [[آیات]] ۲۶۱-۲۶۲ [[سوره بقره]] است که خداوند ضمن آنکه صدقه و [[انفاق]] را مایه افزایش روزی و [[گشایش]] وسیع اقتصادی می‌داند، انفاق را سبب دوری [[بیم]] و [[اندوه]] از انفاق کننده نیز می‌داند؛ یعنی بیم و اندوه به عنوان یک [[تهدید]] و [[ناامنی]] برای [[حیات بشر]]، با احکامی همچون [[انفاق]]، کاهش می‌یابد یا از بین می‌رود.<ref>نباتیان، محمد اسماعیل، [[فقه و امنیت (کتاب)|فقه و امنیت]] ص۳۵۵.</ref>