قضاوت: تفاوت میان نسخه‌ها

[[جنگ‌ها]]، [[خونریزی‌ها]]، کشتارهای کوچک و بزرگ، دعواهای [[خانوادگی]] و... بخشی از رویدادهای [[دنیا]] و آشکارا بیانگر این حقیقت‌اند که [[انسان‌ها]] به دلیل داشتن قوه [[اختیار]] و نیز غرایز و [[تمایلات]] گوناگون، گاه با هم‌نوع خود [[اختلاف]] پیدا می‌کنند و هرکدام برای خود [[حقوقی]] قایل‌اند و به گاهِ اختلاف، دیگری را محکوم می‌کنند. وجود [[قانون]] و کسانی که [[توانایی]] فهم و [[استنباط]] صحیح آن را داشته باشند، از ضروریات هر [[جامعه بشری]] است. بی‌گمان [[خداوند متعال]] نیز که [[انسان]] را [[آفریده]]، نیازهای فردی و [[اجتماعی]] او را بهتر از هر کسی می‌داند. برنامه [[خداوند]] برای [[تکامل]] [[بشر]]، به‌گونه‌ای است که [[التزام عملی]] به آن موجب جلوگیری از بسیاری [[اختلافات]] کوچک و بزرگ است. با وجود این، [[خداوند حکیم]] با [[شناخت]] انسان، قوانینی را به‌طور ویژه برای رفع خصومت‌ها نیز [[تشریع]] کرده است. بهترین قانون برای رفع [[خصومت]] میان انسان‌ها همان قانونی است که خداوند متعال [[شارع]] آن است؛ همو که انسان را آفریده و می‌شناسد. از‌این‌روست که [[قرآن کریم]]، پیامبرش را ملزم می‌کند تا براساس آنچه بر او نازل کرده، قضاوت کند: {{متن قرآن|وَأَنزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُم بَيْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ}}<ref>«و این کتاب قرآن را به‌حق بر تو نازل کردیم؛ در حالی که کتب پیشین را تصدیق می‌کند و حافظ و نگاهبان آنهاست. پس بر طبق احکامی که خدا نازل کرده، در میان آنها حکم کن» سوره مائده، آیه۴۸.</ref>.

[[قرآن کریم]] و [[روایات]] [[پیشوایان دین]]، آکنده از احکامی [[قضایی]] است که برای رفع [[خصومت]] میان [[انسان‌ها]] تعبیه شده است. روشن است این [[گمان]] که صِرف وجود همین [[احکام]] برای روشن شدن [[تکلیف]] [[اختلافات]] پیش‌آمده کافی است، نادرست خواهد بود؛ چه، در این صورت، هر کسی در [[اختلاف]] خود با دیگران، با مراجعه به آن [[قوانین]] مدعی [[استحقاق]] [[حق]] برای خود می‌شود؛ چنان‌که این [[حق]] برای طرف مقابل او نیز محفوظ است. با توجه به چنین حقیقتی، اختلافات در اغلب موارد حل نخواهد شد. از‌این‌رو [[عقل]] نیز وجود کسانی را که متصدی امر قضاوت میان انسان‌ها بوده، براساس قوانین به حکم میان ایشان بپردازند، به خوبی [[درک]] می‌کند. چنین افرادی همان قاضیانی هستند که [[اسلام]] برای آنها شرایطی خاص در نظر گرفته است<ref>ر.ک: [[محمد حسین فاریاب|فاریاب، محمد حسین]]، [[بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت (کتاب)|بررسی انطباق شئون امامت در کلام امامیه بر قرآن و سنت]]، ص۲۸۰.</ref>.  

{{اصلی|قضاوت در لغت}}

«قضاوت» در معانی گوناگونی به‌کار رفته است؛ از جمله حکم‌ کردن، تمام‌ کردن، محکم‌ کردن، امضا‌ کردن، انجام‌ دادن، فارغ‌ شدن، ادا کردن و ایجاد کردن یا ساختن<ref>جوهری، الصحاح، ۶/۲۴۶۳ ـ ۲۴۶۴؛ ابن‌منظور، لسان العرب، ۱۵/۱۸۶ ـ ۱۸۷.</ref>. برخی بازگشت همه معانی آن را به پایان‌یافتن شیء به معنای تمامیت و رسیدن به نهایت دانسته‌اند<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، ۹/۲۸۴.</ref>. مناسبت این معنای اصلی با معنای مقصود از قضاوت، در این است که با حکم‌کردن [[قاضی]]، [[نزاع]] میان متخاصمان به پایان می‌رسد.

در اصطلاح، برخی [[فقها]]، قضاوت را به [[ولایت شرعی]] بر حکم کردن معنا کرده‌اند<ref>شهید اول، الدروس، ۲/۶۵؛ شهید ثانی، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، ۱۳/۳۲۵؛ فاضل هندی، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، ۱۰/۵؛ طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، ۱۵/۵؛ نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، ۴۰/۸؛ انصاری، القضاء و الشهادات، ۲۵.</ref> و برخی دیگر، خود حکم کردن را [[حقیقت]] قضاوت یا اعم از آن دو دانسته‌اند<ref>نراقی، مستند الشیعة فی أحکام الشریعه، ۱۷/۷.</ref>. البته این نزاع، به نزاع در حقیقت قضاوت بر می‌گردد که از سنخ [[ولایت]] یا نفس حکم‌کردن است<ref>یزدی طباطبایی، تکملة العروة الوثقی، ۲/۲؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۲/۳۸۴.</ref>.<ref>[[مسعود امامی|امامی، مسعود]]، [[قضاوت (مقاله)|مقاله «قضاوت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۱۹۶-۲۰۳؛ [[سید علی اکبر حسینی ایمنی|حسینی ایمنی، سید علی اکبر]]، [[فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم (کتاب)|فرهنگنامه سیره پیامبر اعظم]]، ص۵۵۹.</ref>

== پیشینه ==

با توجه به اینکه منافع و خواسته‌های گوناگون [[انسان‌ها]] پیوسته در [[تزاحم]] با یکدیگر است و این امر، گاهی موجب [[نزاع]] و اختلاف میان افراد می‌شد، ضروری بود که فرد یا نهادی برای [[داوری]] و پایان دادن به [[خصومت]]، «قضاوت» کند. نخستین گام انسانِ نخستین برای [[حل منازعات]] و [[اختلافات]]، اقدام و [[انتقام]] شخصی بود و در مرحله بعد، [[حل اختلافات]] بر عهده بزرگ یا بزرگان [[قوم]] و [[قبیله]] قرار گرفت. با شکل‌گیری [[دولت‌ها]]، [[امر]] قضاوت بر عهده آنها افتاد و محاکم دولتی با [[پیروی از قوانین]] عرفی و نیز [[وضع قوانین]] جدید، به داوری میان مردم پرداختند<ref>دورانت، تاریخ تمدن، مشرق‌زمین گاهواره تمدن، ۱/۳۵ ـ ۳۷.</ref>. پیشینه قضاوت و [[قوانین]] مربوط به آن را می‌توان در تمدن‌های [[ایران]]، یونان و [[روم]] یافت<ref>صانعی، حقوق جزای عمومی، ۱/۵۰ و ۷۹ ـ ۸۱.</ref>. پیشینه قوانین جزایی که گویای وجود [[دادرسی]] و [[محکمه]] در تمدن‌های گذشته است در [[قانون]] الواح دوازده‌گانه روم<ref>عوض، دیه، ۷۱.</ref> و در قانون‌نامه حمورابی در [[تمدن]] [[بابل]]<ref>دورانت، تاریخ تمدن، مشرق‌زمین گاهواره تمدن، ۱/۲۶۰ ـ ۲۶۱؛ پاشا صالح، سرگذشت قانون، ۹۸ ـ ۱۰۴.</ref> دیده می‌شود. [[آیین یهود]] نیز [[قوانین]] بسیاری در امر [[دادرسی]] و [[مجازات مجرمان]] دارد<ref>کتاب مقدس، سفر اعداد، ب۳۵، ۳۰ ـ ۳۲؛ کتاب مقدس، سفر لاویان، ب۲۴، ۱۹ ـ ۲۲؛ کتاب مقدس، سفر خروج، ب۲۱، ۱۲ ـ ۲۷.</ref>. [[دین مسیحیت]] موجود، در [[شریعت]] و قوانین، تابع [[یهودیت]] است و تنها برخی قوانین جزایی آیین یهود مانند [[قصاص]]، در آن [[نسخ]] شده است<ref>کتاب مقدس، انجیل متی، ب۵، ۳۸ ـ ۴۱.</ref>.

[[قرآن کریم]] به قضاوت [[حضرت داوود]]{{ع}} و جایگاه او در این امر اشاره کرده و [[خداوند]] او را به قضاوت بر پایه [[حق]] فرا می‌خواند<ref>سوره ص، آیه ۲۶.</ref> در چندین [[آیه]] پیاپی نیز به قضاوت بر پایه «آنچه [[خدا]] نازل کرده»، [[فرمان]] داده شده و کسانی را که به غیر آنچه خدا نازل کرده [[حکم]] می‌کنند، [[کافر]]، [[فاسق]] و [[ظالم]] خوانده است<ref>سوره مائده، آیه ۴۴-۴۵.</ref>. در [[روایات]] [[ائمه]]{{ع}} نیز توجه فراوانی به امر قضاوت دیده می‌شود<ref>کلینی، [[الکافی]]، ۷/۴۰۶ ـ ۴۳۳؛ [[صدوق]]، من لایحضر، ۳/۲ ـ ۷۱.</ref> تا بدانجا که نخستین کتاب [[حدیثی]] ـ [[فقهی]] تألیف‌ شده به دست [[شیعیان]] در سده اول از [[ابورافع]]، [[صحابی رسول خدا]] درباره قضاوت است<ref>نجاشی، رجال النجاشی، ۶؛ کاشف‌الغطاء، اصل الشیعة و اصولها، ۲۷؛ نمازی، مستدرکات علم رجال الحدیث، ۱/۹۸.</ref>.

موضوع قضا ازجمله کتاب‌های [[فقهی]] است که از نخستین متون فقهی همچون [[المقنع]]<ref>صدوق، المقنع، ۳۹۵.</ref> و الهدایه<ref>صدوق، الهدایة فی الاصول و الفروع، ۲۸۵.</ref> [[صدوق]] تا آثار [[فقهی]] معاصران، به عنوان یکی از [[ابواب فقه]] در این متون جای دارد<ref>[[مسعود امامی|امامی، مسعود]]، [[قضاوت (مقاله)|مقاله «قضاوت»]]، [[دانشنامه امام خمینی ج۸ (کتاب)|دانشنامه امام خمینی ج۸]]، ص۱۹۶-۲۰۳.</ref>.

در [[زمان ظهور حضرت مهدی]]{{ع}}، آن حضرت با استفاده از علم الهی و اطلاع از [[حقایق]] امور قضاوت می‌نماید و احتیاجی به اقامه [[شاهد]] و [[گواه]] نمی‌باشد، بنابراین دیگر جایی برای [[فریب]]، مخفی کاری و [[نفاق]] باقی نمی‌ماند.

[[امام صادق]]{{ع}} فرمود: زمانی که [[حضرت قائم آل محمد]]{{عم}} [[قیام]] کند. مانند [[حضرت داوود]] و [[حضرت سلیمان]] قضاوت می‌کند و برای صدور [[حکم]] [[شاهد]] نمی‌طلبد<ref>کافی، ج ۱، ص۳۹۷ و یأتی، ص۵۲۶.</ref>.

[[امام صادق]]{{ع}} فرمود: در [[زمان]] [[ظهور حضرت قائم]]{{ع}} (حتی اطرافیان حضرت از [[عدالت]] وی مستثنی نخواهند بود و کسی نمی‌تواند از نزدیک بودن به حضرت [[سوءاستفاده]] نموده و منافق‌گونه عمل کند تا جایی که) شخصی در حضور آن جناب مشغول دستور دادن به این و آن است. حضرت دستور می‌دهد او را پیش آرند و گردنش را بزنند (و به [[علم]] خود به خاطر [[نفاق]] درونی‌اش او را [[مجازات]] خواهد کرد و [[تقرب]] او به حضرت او را از مجازات [[نجات]] نخواهد داد). در آن [[روز]] هر موجودی در شرق و غرب [[دنیا]] از (عدالت) حضرت بیمناک خواهد بود (و سعی می‌کند خطایی را مرتکب نشود)<ref>غیبت نعمانی، ص۲۴۰ و یأتی، ص۵۲۷.</ref>. شخصی از [[امام حسن عسکری]]{{ع}} درباره [[حضرت قائم]]{{ع}} سؤال کرد. حضرت پاسخ داد: زمانی که [[حضرت مهدی]]{{ع}} [[قیام]] کند، مانند [[حضرت داوود]]{{ع}} به [[دانش]] و علم خود در میان [[مردم]] [[دادرسی]] می‌کند و از کسی [[بینه]] و [[گواه]] نمی‌طلبد<ref>کافی، ج ۱، ص۵۰۹.</ref>.<ref>[[عباس حیدرزاده|حیدرزاده، عباس]]، [[فرهنگنامه آخرالزمان (کتاب)|فرهنگنامه آخرالزمان]]، ص۵۰۱.</ref>