دین‌پژوهی: تفاوت میان نسخه‌ها

دین‌پژوهی (نمایش مبدأ)

نسخهٔ ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵، ساعت ۰۹:۳۵

۲۳٬۷۶۴ بایت اضافه‌شده ، ‏۲۳ اوت ۲۰۲۵

←‏منابع

دیداریویکی‌متن

Jaafari

مدیران

۸۰٬۱۲۹

ویرایش

@@ خط ۲۳۸: / خط ۲۳۸: @@
 # اخباری‌ها پس از [[مخالفت]] با [[اجتهاد]]، [[رجوع]] مستقیم [[مردم]] (بدون وساطت [[مجتهدان]]) به روایات را [[ترویج]] کردند که این، گذشته از آسیب‌های [[معرفتی]] که به سبب [[تفسیر]] خام روایات به بار آمد، موجب پیدایش تفکری در عرصه [[فرهنگی]] [[اجتماعی]] شد که [[اسلام]] منهای [[روحانیت]] [[لقب]] گرفت. این [[تفکر]] در مقاطع مختلف [[تاریخ]] معاصر همچون [[مشروطه]]، [[نهضت]] [[آزادی]] و پیدایش [[بهائیت]] و [[سازمان]] [[منافقین]] آسیب‌های جدی به [[فرهنگ]] [[ایرانی]] [[اسلامی]] وارد کرد<ref>محمدی، عبدالله، و عبدالحسین خسروپناه، روش‌شناسی جریان‌های دین‌پژوهی، ص۸۳.</ref>.
 #چنین رویکردی در [[دین‌پژوهی]] نه تنها تاب پذیرش رویکردهای جایگزین - اعم از [[عقلی]]، [[عرفانی]] یا ترکیبی- را ندارد و به [[کفر]] [[پیروان]] آن می‌انجامد، در صحنه عمل نیز موجب پیدایش تفکراتی چون [[وهابیت]] و طالبان می‌شود<ref>محمدی، عبدالله، و عبدالحسین خسروپناه، روش‌شناسی جریان‌های دین‌پژوهی، ص۸۳.</ref>.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد ظاهرگرایی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد ظاهرگرایی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۵۰.</ref>
+==رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی==
+با آنکه برخی [[مستشرقان]] برای وام‌دار جلوه‌دادن [[کلام شیعی]] به [[کلام]] معتزلی می‌کوشند، باید گفت، رویکرد [[امامیه]] نه تنها وام‌دار [[مکتب اعتزال]] نیست، تفاوت‌های روشی نیز با آن دارد؛ از جمله، [[مرجعیت فکری]] کلام شیعی، [[امامان معصوم]]{{عم}} است، ولی [[پیروان]] [[معتزله]] از [[تفسیر]] و [[رأی]] شخصی یا تحلیل و [[استدلال عقلی]] صرف استفاده می‌کنند. [[عقل‌گرایی]] شیعه به گونه‌ای است که تنها از [[عقل]] عادی [[بشر]] استفاده نمی‌شود، بلکه عقل [[برتر]] یعنی عقل [[معصومین]]{{عم}} تکیه‌گاه آن قرار می‌گیرد<ref>کاشفی، محمدرضا، کلام شیعه، تأثیرگذار یا تأثیرپذیر، قبسات، ش ۳۸، ۱۳۸۴، ص۱۱۶-۱۱۷.</ref>. همچنین، شیعه خود را ملزم می‌داند که تنها از [[عقل برهانی]] استفاده کند، ولی معتزله از عقل جدلی نیز بهره می‌گیرد<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۳، ص۹۳.</ref>.
+این [[تقابل]] روشی موجب شد با وجود شباهت‌های زیاد بین آرای دو [[مکتب]]، [[اختلافات]] نظری بسیاری نیز پدید آید و گذشته از آن بزرگانی از شیعه و [[اصحاب]] معصومین{{عم}} به نقد مبانی و روش و [[افراط]] معتزلیان پرداخته، آثاری در این باره بنویسند<ref>ر.ک: کاشفی، محمدرضا، کلام شیعه، تأثیرگذار یا تأثیرپذیر، قبسات، ش ۳۸، ۱۳۸۴، ص۱۱۶-۱۱۷.</ref>.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۵۴.</ref>
+===رویکردهای مختلف کلام عقلی شیعه===
+====رویکرد [[ائمه]]{{عم}}====
+امامان معصوم{{عم}} هر [[زمان]] که شرایط [[تعلیم]] [[معارف عقلی]] را آماده می‌دیدند، به بیان و تشریح این [[آموزه‌ها]] می‌پرداختند. اتصال [[علم امامان]]{{عم}} به سرچشمه [[وحی]] موجب به جاماندن معارفی از ایشان شد که نه در [[فلسفه]] یونان و نه در آرای [[فیلسوفان]] بعدی نظیر ندارد<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۱۶، ص۴۰۵-۴۰۸.</ref>.
+رویکرد عقلی [[امام علی]]{{ع}}
+در دورانی که [[شعار]] {{عربی|حَسْبُنَا كِتَابُ اللَّهِ}} و توجه بر ظاهر [[آیات قرآن کریم]] بر فضای [[فرهنگی]] [[جامعه اسلامی]] [[سیطره]] داشت، امام علی{{ع}} به طرح مبانی حکمی [[همت]] گماردند. ایشان در [[نهج البلاغه]] در حدود چهل مورد به بیان اصول [[فلسفی]] در [[توحید]] اشاره کرده‌اند<ref>مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۶، ص۸۸۱-۸۸۲.</ref>، که برخی از آنها عبارت‌اند:
+# [[معرفت خدا]]؛ نخستین گام [[دین‌داری]]: اولین گام در [[دین]]، [[معرفت خداوند]] است که با [[نفی]] صفات زاید بر [[ذات]] او کامل می‌شود<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۱.</ref>.
+#بیان اصل [[علیت]] {{متن حدیث|كُلُّ قَائِمٍ فِي سِوَاهُ مَعْلُولٌ}}<ref>نهج البلاغه، [[ترجمه]] فولادوند، [[خطبه ۲۲۸]].</ref>؛ هر موجودی غیر [[خدا]] معلول است.
+# [[ضرورت]] [[همراهی]] علت با معلول: {{متن حدیث|هَلْ يَكُونُ بِنَاءٌ مِنْ غَيْرِ بَانٍ أَوْ جِنَايَةٌ مِنْ غَيْرِ جَانٍ؟}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۲۲۷.</ref>؛ آیا ساختمان بدون سازنده و [[جنایت]] بدون [[جنایتکار]] ممکن است؟
+#منزه‌بودن [[خداوند]] از [[حرکت]] و سکون: {{متن حدیث|لَا يَجْرِي عَلَيْهِ السُّكُونُ وَ الْحَرَكَةُ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۲۲۸.</ref>؛ حرکت و سکون درباره او جاری نمی‌شود.
+#متحرک نبودن خدا
+## خدا [[خالق]] حرکت و فراتر از حرکت است: {{متن حدیث|كَيْفَ يَجْرِي عَلَيْهِ مَا هُوَ أَجْرَاهُ وَ يَعُودُ فِيهِ مَا هُوَ أَبْدَاهُ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۲۲۸.</ref> چگونه [[حکم]] حرکت بر کسی که خالق حرکت است، جاری شود و چیزی که خود پدیدآورده به او بازگردد.
+##نتیجه حرکت، جزءداشتن و گذشته و [[آینده]] داشتن متحرک است؛ پس، خدا متحرک نیست: {{متن حدیث|إِذاً لَتَفَاوَتَتْ ذَاتُهُ وَ لَتَجَزَّأَ كُنْهُهُ وَ لَامْتَنَعَ مِنَ الْأَزَلِ مَعْنَاهُ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۲۲۸.</ref>، اگر جزء داشته باشد، تجزیه‌پذیر می‌شود و ازلی‌بودن او ممکن نخواهد بود.
+#وجود مخلوق دلیل محکمی بر وجود خالق است: {{متن حدیث|عَجِبْتُ لِمَنْ شَكَّ فِي اللَّهِ وَ هُوَ يَرَى خَلْقَ اللَّهِ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۱۲۱.</ref>؛ [[تعجب]] می‌کنم از کسی که [[مخلوقات]] خدا را می‌بیند و در [[وجود خدا]] [[شک]] می‌کند.
+#حادث‌بودن مخلوق علامت ازلی‌بودن خالق است: {{متن حدیث|الْحَمْدُ لِلَّهِ الدَّالِّ عَلَى وُجُودِهِ بِخَلْقِهِ وَ بِمُحْدَثِ خَلْقِهِ عَلَى أَزَلِيَّتِهِ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۱۵۲.</ref>. [[سپاس]] خدایی را که [[خلقت]] او علامت وجودش و حادث بودن مخلوقاتش علامت ازلی‌بودن اوست.
+#بری‌بودن [[خالقیت]] خدا از حرکت: {{متن حدیث|وَ الْخَالِقِ لَا بِمَعْنَى حَرَكَةٍ وَ نَصَبٍ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۱۵۲.</ref>؛ [[خالق]] است، ولی [[حرکت]] و [[رنج]] در او راه ندارد.
+# [[وحدت]] [[حقیقی]] [[خدا]]؛ وحدت خدا وحدت حقیقی است و نه عددی: {{متن حدیث|الْأَحَدِ بِلَا تَأْوِيلِ عَدَدٍ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۱۵۲.</ref>؛ واحد است ولی وحدت او عددی نیست.
+# [[منزه بودن]] از [[زمان]] و [[تغییر]]: {{متن حدیث|لَمْ يَتَقَدَّمْهُ وَقْتٌ وَ لَا زَمَانٌ وَ لَمْ يَتَعَاوَرْهُ زِيَادَةٌ وَ لَا نُقْصَانٌ}}<ref>نهج البلاغه، ترجمه فولادوند، خطبه ۱۸۱.</ref>؛ هیچ زمان و وقتی بر او تقدم و هیچ حرکت و نقصانی در او راه ندارد.
+همچنین، در خطبه‌های ۱۸۶ و ۱۰۹، [[برهان]] علّی؛ در خطبه‌های ١٨۵ و ١۵٢، [[برهان امکان و وجوب]] و در خطبه‌های ۱۸۳ و ۹۱ موضوع [[قضا و قدر]] مطرح شده است<ref>ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، حکمت عملی و نظری در نهج البلاغه؛ مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، ج۶، ص۸۸۱-۸۸۳.</ref>.
+'''رویکرد [[عقلی]] [[امام صادق]]{{ع}}''': ایشان به دو صورت [[معارف]] عمیق عقلی را بیان می‌کردند: نخست، با تشکیل جلسات [[مناظره]] با مادیین، زنادقه، [[خوارج]]، [[معتزله]] و سایز [[فرقه‌های مذهبی]] و دوم، [[تربیت شاگردان]] حکیمی چون [[هشام بن حکم]]، [[مؤمن الطاق]] که [[امام]]{{ع}} ایشان را [[راهنمایی]] می‌کرد. در [[مناظرات]] هشام بن حکم به‌کارگیری روش‌های عقلی و مبانی [[فلسفی]] به وضوح دیده می‌شود.
+خود امام{{ع}} نیز از روش برهانی، اقناعی، [[تشبیه]] معقول به محسوس و... استفاده می‌کردند.
+برخی از موضوعاتی که آن حضرت از روش‌های عقلی برای [[اثبات]] آنها استفاده کرده‌اند، عبارت‌اند:
+#استناد به [[وجود خدا]] از راه آثار و [[قانون علیت]]<ref>صفایی، سید احمد، هشام بن حکم، مدافع حریم ولایت، ص۱۶۳.</ref>؛
+# [[استدلال]] بر [[حدوث عالم]] از راه حدوث یکی از اجزای عالم (تخم طاووس)؛
+# استدلال بر اثبات [[صانع]] از طریق بطلان تحصیل حاصل و فاعلیت معدوم<ref>صفایی، سید احمد، هشام بن حکم، مدافع حریم ولایت، ص۱۶۵-۱۶۶.</ref>؛
+#بیان [[انحصار]] [[قدرت خداوند]] بر امور ممکن و نه ممتنع ذاتی<ref>صفایی، سید احمد، هشام بن حکم، مدافع حریم ولایت، ص۱۶۲.</ref>؛
+#تبیین کیفیت [[خشم]] و [[خشنودی خداوند]] و عدم [[تغییر]] در [[ذات]] او<ref>صفایی، سید احمد، هشام بن حکم، مدافع حریم ولایت، ص۱۸۴-۱۸۵.</ref>؛
+[[براهین]] [[اثبات نبوت]]، [[آزادی]] و [[اختیار]] [[بشر]]، بطلان [[تناسخ]]، [[علم]] [[پروردگار]] به موجودات قبل از [[خلقت]] و طرق [[خداشناسی]] از دیگر موضوعات است<ref>برای اطلاع بیشتر، ر.ک: حسینی میرصفی، سیده فاطمه، برخی شیوه‌های مناظرات امام صادق{{ع}}.</ref>.
+'''رویکرد [[عقلی]] [[امام رضا]]{{ع}}''': در [[مناظرات]] [[امام هشتم]]{{ع}} با [[ملحدان]]، [[اهل کتاب]] و فرقه‌های مختلف [[مسلمانان]] نیز استدلال‌ها و مبانی متقن عقلی بسیاری وجود دارد؛ مانند:
+#به‌کارگیری مبادی عقلی (استحاله [[اجتماع نقیضین]] و ضدین) در [[اثبات]] حادث‌بودن اراده<ref>مسند امام رضا{{ع}}، ج۱، ص۱۷؛ [[جوادی آملی]]، عبدالله، امام رضا{{ع}} و [[فلسفه الهی]]، [[ترجمه]] [[زینب]] کربلایی، ص۴۰.</ref>: {{متن حدیث|أَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ مَا لَمْ يَزَلْ لَا يَكُونُ مَفْعُولًا وَ حَدِيثاً وَ قَدِيماً فِي حَالَةٍ وَاحِدَةٍ}}<ref>مسند امام رضا{{ع}}، ج۱، ص۱۷.</ref>؛
+#به‌کارگیری مبادی عقلی در اثبات اینکه [[اراده]] و [[ذات خدا]] یکی نیستند و در عین حال، اراده چیزی جدای از ذات خدا نیست: {{متن حدیث|يَا جَاهِلُ! إِذَا قُلْتَ لَيْسَتْ هُوَ فَقَدْ جَعَلْتَهَا غَيْرَهُ وَ إِذَا قُلْتَ لَيْسَتْ هِيَ غَيْرَهُ فَقَدْ جَعَلْتَهَا هُوَ}}<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۲۵۳.</ref>؛
+#به‌کارگیری مبادی عقلی در اثبات [[ازلی]] بودن [[اراده خدا]]<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۴۵۵.</ref>؛
+#مخلوق‌بودن هر چیزی که ذاتش شناختن باشد<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۴۵۱.</ref>؛
+# [[قانون علیت]]<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۴۵۱.</ref>؛
+#فرا مکانی‌بودن [[خالق]] مکان<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۲۵۱.</ref>؛
+#موجود غیرمحسوس یعنی [[بی‌نیاز]] از [[زمان]] و مکان و [[ابدی]]<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۲۵۱.</ref>؛
+#استدلالی نو درباره [[توحید خداوند]]: ایشان برای اثبات [[توحید]] از این راه وارد شدند که قائل به [[ثنویت]] هم خدای واحد را می‌پذیرد و ادعای وجود خدای دوم است که به دلیل نیاز دارد<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۲۷۰.</ref>؛
+#محدودبودن مخلوق<ref>شیخ مفید، امالی، مجلس ۳۰، ص۲۵۳.</ref>؛
+# [[وحدت]] اطلاقی و [[تغییرناپذیری]] [[خدا]]<ref>شیخ مفید، امالی، مجلس ۳۰، ص۲۵۵.</ref>؛
+#تفاوت [[وحدت]] [[انسان]] و [[خدا]]<ref>مسند امام رضا{{ع}}، ج۱، ص۴۰.</ref>؛
+#صرف الوجودبودن خدا<ref>شیخ مفید، امالی، ص۲۵۵.</ref>؛
+#بساطت [[وجود خدا]]<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۴۳۲.</ref>؛
+# وحدت [[ذات]] و [[صفات خداوند]]<ref>شیخ صدوق، توحید، ص۵۷.</ref>.<ref>برای اطلاع بیشتر، ر.ک: جوادی آملی، عبدالله، امام رضا{{ع}} و فلسفه الهی؛ مرتضوی، سیدمحمد، نهضت کلامی در عصر امام رضا{{ع}}.</ref><ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۵۴.</ref>
+====رویکرد عقلی عالمان قرن پنجم و ششم====
+'''[[شیخ مفید]]''': شیخ مفید را مؤسس [[کلام]] میانه نامیده‌اند که در برابر [[نص‌گرایی]] [[شیخ صدوق]] و عالمان قبل از او و [[کلام فلسفی]] نوبختی‌ها به‌پا خاسته است. او با [[هدف]] [[اصلاح]] [[استدلالات عقلی]] نوبختی‌ها و روی‌آوردن به روشی میان [[استدلال عقلی]] و [[تفسیر]] [[ادله نقلی]] این روش را تأسیس کرد. دستاورد مهم او جمع منطقی میان [[عقل]] و نقل و [[پرهیز]] از [[افراط‌گرایی]] اعتزالی و [[نوبختی]] و نص‌گرایی شیخ صدوق بود<ref>مکدر [[موت]] مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، [[ترجمه]] احمد آرام، ص۳۰-۳۳.</ref>.
+روش شیخ مفید در آثار متعدد او دیده می‌شود؛ از جمله در کتاب [[کلامی]] او به نام «[[اوائل المقالات]]» که در مقدمه کتاب، هدف خود از تألیف این اثر را بیان تفاوت میان [[شیعه]] و [[معتزله]] و عدلی‌مذهبان شیعه معتزله بیان می‌کند<ref>مکدر موت مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، ص۲۹.</ref>. شیخ مفید استفاده از عقل را لازم ولی در بسیاری مسائل نیازمند [[وحی]] می‌دانست<ref>مکدر موت مارتین، اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، ص۷۹ و ۸۳.</ref>.
+تا اواخر [[قرن چهارم]] تنها به ظاهر [[احادیث]] اکتفا می‌شد؛ از این‌رو، بخشی از تلاش شیخ مفید برای مقابله با این [[تفکر]] و او در کتاب‌های «المسائل السرویه»، «مقابس الانوار فی الرد علی [[أهل]] الاخبار» و «تصحیح الاعتقاد» به [[اهل حدیث]] [[حمله]] کرده، مهم‌ترین اشکال ایشان را توجه‌نکردن به معنای احادیث و دقت‌نکردن در سند [[روایات]] می‌داند.
+وی در حدود هشتاد مورد با استاد خود، شیخ صدوق [[مخالفت]] می‌کند و قبل از هرچیز مبنای روشی او را بی‌اعتبار می‌شمرد؛ زیرا او [[معتقد]] بود، [[وظیفه]] کارشناس [[اعتقادی]]، ردّ مخالفان با استفاده از [[کلام خدا]] و [[معصومین]]{{عم}} است و استفاده از [[عقل]] جایز نیست. [[شیخ مفید]] در این مورد از روایاتی که در آنها [[متکلمان]] [[تشویق]] شده‌اند، بهره می‌گیرد<ref>ذکاوتی، علیرضا، اشاره‌ای به خرده‌گیری‌های مفید بر صدوق، معارف، فروردین و تیر ۱۳۷۱.</ref>.
+'''[[سید مرتضی]]''': سید مرتضی هم به [[پیروی]] از استادش، شیخ مفید نخستین وظیفه‌ای را که [[خداوند]] برای [[انسان‌ها]] تعیین کرده است، [[شناخت خداوند]] به کمک [[براهین عقلی]] می‌داند<ref>جمل العلم والعمل، ص۷.</ref> و کتاب «الذخیزه» او دنباله روش نگارشی شیخ مفید است. او از بزرگان [[مفسران]] غیرنقلی [[قرآن]] است؛ به گونه‌ای که [[تفسیر]] او [[صبغه]] [[کلامی]] یافته است. او در رد [[اعتقاد]] [[اهل حدیث]] درباره [[مکلف بودن انسان]] به آنچه در توان او نیست، اختیارنداشتن [[انسان]] و [[رؤیت خداوند]]، [[آیات قرآن]] را با [[دلائل عقلی]] تفسیر می‌کند<ref>شکرانی، محمد، مقدمه‌ای بر مباحث تفسیری سید مرتضی.</ref>.
+'''[[شیخ طوسی]]''': شیخ طوسی نیز روش جمع بین عقل و نقل و [[پرهیز از افراط و تفریط]] را هم در [[مباحث اعتقادی]] و هم در [[فقه]] خود دنبال کرده و مهم‌ترین نمودهای این روش در مباحث کلامی در دو کتاب گران‌سنگ «[[تمهید الاصول]]» و «[[تفسیر تبیان]]» آمده است. او در تحلیل بسیاری از مباحث از عقل کمک گرفته است و [[آیات]] مربوط را برای [[تأیید]] رای خویش نقل می‌کند.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۵۸.</ref>
+====رویکرد کلام فلسفی====
+در این رویکرد نیز مانند سایر رویکردهای درون‌دینی، [[پایبندی]] به [[کتاب و سنت]] محفوظ است، ولی ورود و خروج به مباحث و حل آنها صبغه [[فلسفی]] دارد و به [[قواعد]] و اصول فلسفی-حتی [[فلسفه]] یونان- استناد می‌شود. همچنین، در این رویکرد، دغدغه متکلمان با روش فلسفی [[اثبات]] و از آیات و [[روایات]] تنها برای تأیید استفاده می‌شود.
+[[قهرمان]] این رویکرد [[خواجه نصیرالدین طوسی]]، [[فیلسوف]] و دانشمند بزرگ [[قرن هفتم]] است. گرچه پیش از وی نیز بزرگان [[فلسفه مشاء]] به طور پراکنده از روش فلسفی برای [[فهم]] [[حقایق]] [[دینی]] استفاده کرده بودند، ولی هیچ کدام از حیث وسعت و تأثیر مانند [[خواجه نصیر]] نبودند. تا قبل از خواجه نصیر فقط نوبختی‌ها [[صبغه]] [[فلسفی]] داشتند و [[متکلمان]] دیگر معارضان جدی [[فیلسوفان]] قلمداد می‌شدند، ولی با ظهور [[خواجه نصیر]]، [[کلام]] در بیش از نود درصد رنگ [[فلسفی]] به خود گرفت و او با تألیف کتاب «[[تجرید الاعتقاد]]» محکم‌ترین متن [[کلامی]] را پدید آورد. و کلام را از سبک [[حکمت]] جدلی به سبک حکمت برهانی نزدیک کرد. پس از تجرید، تمام [[متکلمان شیعه]] و [[سنی]] دنباله‌رو خواجه نصیر بودند. و در [[حقیقت]] [[استقلال]] کلام در مقابل [[فلسفه]] از دست رفت<ref>مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی، ج۲، ص۵۷ و ۶۸.</ref>.
+خواجه نصیر در کتاب تجرید الاعتقاد تنها به بررسی و تبیین [[گزاره‌های دینی]] و [[دفاع]] از آنها بسنده نکرد، بلکه به تدوین منطقی و زیربنایی این [[اندیشه‌ها]] پرداخت. از این‌رو، چینش کتاب تجرید الاعتقاد با تمام [[کتاب‌های کلامی]] پیشین متفاوت است.
+این رویکرد به خاطر [[پایبندی]] کامل به اصول [[فلسفه مشاء]]، در کنار تمام [[برکات]] و آثار مطلوب، آسیب‌هایی نیز به دنبال داشت و آن اینکه تأکید بر اصول این فلسفه از جمله اصول اثبات‌نشده آنها موجب [[تأویل]] ناصحیح بسیاری از [[آیات قرآن]] شد. [[پیروان]] این [[مکتب]] در [[تفسیر]] [[خلقت]] [[آسمان]] و [[زمین]]، [[معاد]]، [[برزخ]] و [[فرشتگان]] از [[عقول]] ده‌گانه کمک گرفتند که خود بر افلاک نُه‌گانه و [[طبیعیات]] قدیم مبتنی بود. در واقع، این رویکرد را باید رویکرد فلسفی [[مشاء]] نامید و نه رویکرد [[عقلی]]؛ چراکه تنها از یک الگوی [[عقلانیت]] استفاده می‌کرد<ref>محمدی، عبدالله، و عبدالحسین خسروپناه، روش‌شناسی جریان‌های دین‌پژوهی، پژوهش و حوزه، ش۳۰-۳۱، ص۹۶.</ref>.<ref>[[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|فرهنگنامه کلام جدید]]، ص ۴۵۹.</ref>
 == منابع ==
@@ خط ۲۵۰: / خط ۳۱۸: @@
 # [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد روان‌شناختی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد روان‌شناختی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 # [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد ظاهرگرایی در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد ظاهرگرایی در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
+# [[پرونده:IM010879.jpg|22px]] [[عبدالله محمدی|محمدی، عبدالله]]، [[رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی (مقاله)|مقاله «رویکرد عقلی شیعه در دین‌پژوهی»]]، [[فرهنگنامه کلام جدید (کتاب)|'''فرهنگنامه کلام جدید''']]
 {{پایان منابع}}