←منابع
بدون خلاصۀ ویرایش |
(←منابع) برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
==وساطت فاعلی عام و خاص== | ==وساطت فاعلی عام و خاص== | ||
وساطت فاعلی میتواند به دو گونه [[عام و خاص]] انجام شود. منظور از وساطت فاعلی عام این است که کل تأثیر و تأثرات [[عالم هستی]] توسط واسطه انجام شود؛ مثل اینکه قایل شویم [[امام]] [[معصوم]]{{عم}} مجرای [[مشیت]] و [[قدرت خداوند]] در [[نظام]] عالم است و هرگونه [[آفرینش]] و [[رزق]] و دیگر [[افعال]] به دست او انجام میشود. اما منظور از وساطت فاعلی خاص این است که واسطه صرفاً در بعضی از امور نقش [[وساطت]] و فاعلیت دارد و نه در کل عالم هستی؛ مثل اینکه [[معتقد]] شویم امام معصوم{{ع}} در موقعیتهای خاصی برای [[اثبات]] [[مقام الهی]] خود یا [[مصالح]] دیگر، [[کارهای خارقالعاده]] انجام دهد.<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ؟؟؟.</ref> | وساطت فاعلی میتواند به دو گونه [[عام و خاص]] انجام شود. منظور از وساطت فاعلی عام این است که کل تأثیر و تأثرات [[عالم هستی]] توسط واسطه انجام شود؛ مثل اینکه قایل شویم [[امام]] [[معصوم]]{{عم}} مجرای [[مشیت]] و [[قدرت خداوند]] در [[نظام]] عالم است و هرگونه [[آفرینش]] و [[رزق]] و دیگر [[افعال]] به دست او انجام میشود. اما منظور از وساطت فاعلی خاص این است که واسطه صرفاً در بعضی از امور نقش [[وساطت]] و فاعلیت دارد و نه در کل عالم هستی؛ مثل اینکه [[معتقد]] شویم امام معصوم{{ع}} در موقعیتهای خاصی برای [[اثبات]] [[مقام الهی]] خود یا [[مصالح]] دیگر، [[کارهای خارقالعاده]] انجام دهد.<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ؟؟؟.</ref> | ||
==جایگاهشناسی بحث وساطت فاعلی== | |||
===وساطت فاعلی در مباحث [[کلامی]]=== | |||
به طور خاص میتوان خاستگاههای عمده بحث [[وساطت فاعلی اهل بیت]]{{عم}} در امور [[تکوینی]] عالم را در موارد ذیل جستوجو کرد: | |||
#'''[[فلسفه امامت]]''': [[فلسفه]] یا [[اهداف امامت]] از بحثهای کلی [[امامت]] است که معمولاً در مسئله [[ضرورت امام]] به آن اشاره میشود. همچنین بسیاری از تعاریف از [[امام]] در کتب [[متکلمان]]، تعریف به [[غایت]] است که به نوعی دربردارنده فلسفه امامت نیز هست. در ادوار متأخر و به خصوص بعد از [[خواجه نصیر]] [[طوسی]]، فلسفه امامت به صورت بحثی مستقل و منحاز مطرح شد و در اصطلاح به عنوان مسئله «لمَ الامامه» در کنار مسائل بنیادین دیگر (ما الامام؟ هل الامام؟ کیف الامام؟ و من الامام؟) مورد [[کاوش]] قرار گرفت<ref>ر.ک: نصیر الدین طوسی، تلخیص المحصل، ص۴۲۵ و ۴۲۶ و ۴٢٩؛ ابن میثم بحرانی، قواعد المرام فی علم الکلام، ص١٧٣ و ١٧۴.</ref>. در میان فرق کلامی [[اهل تسنن]] یعنی [[معتزله]]، [[اشاعره]] و [[ماتریدیه]] فلسفه امامت به جنبههای عملی و اجرایی منحصر شده است؛ به طوری که امام صرفاً دارای نقشی تنفیذی و اجرایی است و نه حتی [[علمی]] و ارشادی<ref>در این زمینه عبدالجبار معتزلی مینویسد: {{عربی|أَنَّ الْإِمَامَ إِنَّمَا يُرَادُ لِأُمُورٍ سَمْعِيَّةٍ، كَإِقَامَةِ الْحُدُودِ وَ تَنْفِيذِ الْأَحْكَامِ وَ مَا شَاكَلَهُمَا}} (عبدالجبار معتزلی، المغنی، ج۲۰؛ همو، الامامة، ج۱، ص۳۹؛ قوام الدین مانکدیم، شرح الاصول الخمسه، ص۵٠٩؛ سعدالدین تفتازانی، شرح العقائد النسفیه، ص۱۰؛ ابوبکر باقلانی، تمهید الاوائل و تلخیص الدلائل، ص۴٧٧؛ عضدالدین ایجی، شرح المواقف، ج٨، ص٣۴۶).</ref>. اما در [[اندیشه]] کلامی [[امامیه]] علاوه بر [[حفظ]] عملی [[امت اسلامی]] در برابر [[تهدیدات]] [[کفار]] و [[دشمنان]]، نوعی [[مرجعیت دینی]] و [[حفاظت]] نظری از اندیشههای [[دینی]] هم به عنوان فلسفه امامت ذکر میشود. همچنین در فلسفه امامت [[وجود امام]] به عنوان [[انسان کامل]] و [[فلسفه خلقت]] مورد توجه قرار میگیرد که در این میان میتوان [[نقش فاعلی]] او را تبیین نمود. به دیگر سخن [[وساطت فیض]] بودن امام به عنوان [[فلسفه امامت]] معرفی شده است که میتوان با تحلیل آن فراتر از [[وساطت غایی]]، وساطت فاعلی را نتیجهگیری نمود. | |||
#'''[[شئون امامت]]''': [[کلام امامیه]] بر خلاف [[اهل تسنن]] علاوه بر [[شأن]] [[زعامت سیاسی]]، نوعی [[مرجعیت دینی]] و بالاتر از آن [[ولایت معنوی]] را برای [[امام]] قایل است. [[اعتقاد به امامت]] نزد [[اعتقاد]] شیعیان یعنی به وجود [[انسانی]] کامل که حامل [[معنویت]] کلی [[انسانیت]] و [[قطب]] و محور عالم امکان است. این [[اعتقادات]] به خوبی در [[روایات]]، [[زیارتنامهها]] و [[ادعیه]] مختلف نمایان و مشهود است<ref>ر.ک: احمدحسین شریفی، خاتمیت، امامت و مهدویت، ص۷۱؛ مرتضی مطهری، مجموعه آثار، ج۴، ص۷۱۹ و ۷۲۰.</ref>. این نگاه ویژه به امام که برگرفته از عمق و [[تدبر]] در بحث [[خلافت الهی]] است، نزد [[متکلمان امامیه]] موجب نوعی نگاه حداکثری به [[صفات امام]] در میان [[عقاید شیعه]] شده است. در همین راستا [[امامیه]] نیز معتقدند که امام مانند [[پیامبر]] دارای [[نفس کامل]] و مهذبی است که ضمن [[ارتباط با غیب]] میتواند عالم ممکن را نیز تحت تأثیر خود قرار دهد که در اصطلاح از آن به ([[ولایت]] در [[تصرف]]) و یا ([[ولایت تکوینی]]) تعبیر میشود. | |||
#'''بحث [[معجزه]] و فاعل آن''': یکی از مسائلی که از دیرباز در کتب [[کلامی]] بررسی شده، بحث فاعل معجزه و [[خرق عادت]] است. اگرچه برخی از [[متکلمان]] فاعل خرق عادت را [[خداوند]] میدانند، لکن بسیاری دیگر، خرق عادت را [[فعل پیامبر]] و امام و محصول ولایت او بر [[تکوین]] میدانند. بسیاری از رهیافتهایی که نسبت به فاعل معجزه در کتب کلامی آمده است میتواند به نوعی در بحث ما اثرگذار باشد. | |||
#'''بحث [[توسل]]''': آموزه توسل هم از جمله مسائلی است که مرتبط با بحث وساطت فاعلی است. در این میان مهمترین دستاویز [[مخالفین]] توسل بحث [[توحید عبادی]] که زیرمجموعه [[توحید افعالی]] است، بوده است، و از سوی دیگر موافقان غالباً نوعی وساطت فاعلی را برای [[ائمه]]{{عم}} پیشفرض گرفتهاند، و در همین راستا به توجیه و تبیین آن در راستا و [[مرز]] [[اعتقاد به توحید]] افعالی پرداختهاند. | |||
#'''توحید افعالی''': [[تفسیر]] خاصی که نحلههای کلامی از توحید افعالی به عنوان یکی از [[مراتب توحید]] داشتهاند با نظر آنها درباره امکان و یا [[اثبات]] وساطت فاعلی ارتباط تنگاتنگی داشته است. معمولاً در توضیح [[توحید افعالی]] در کتب [[کلامی]] مستقیم و یا غیر مستقیم در مورد وساطت فاعلی مخلوقین به این معنا که آیا میتوان آنها را [[خالق]] [[افعال]] خود دانست یا نه؟ قول به [[جبر]]، [[تفویض]] و [[امر بین الامرین]] در [[حقیقت]] سرشاخههای مهم بحث از وساطت فاعلی و امکان تفویض صحیح [[صفات فعل]] به شمار میرود. | |||
#'''[[غلو]]''': غلو از مباحث مهم کلامی است که با بحث وساطت فاعلی ارتباط تنگاتنگ دارد. [[عقاید]] [[غالیانه]] همواره مطرود [[متکلمان]] بوده است. درباره اینکه منظور از غلو چیست نظریات متنوع و گستردهای ارائه شده است. بر اساس برخی نظریات، ممکن است [[اعتقاد]] به فاعلیت یکی از [[مخلوقات]] [[خداوند]] یا گسترده دانستن [[ولایت تکوینی]] از عقاید غالیانه به شمار آید؛ از اینرو این بحث از بزنگاههای رصد دیدگاههای مختلف در مورد صحیح یا سقیم بودن اعتقاد به [[وساطت فاعلی اهل بیت]]{{عم}} است.<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ؟؟؟.</ref> | |||
===وساطت فاعلی در [[علوم]] غیر از [[کلام]]=== | |||
#'''در [[تفسیر]]''': در [[تفاسیر]] مربوط به [[قرآن]] حداقل در دو جایگاه میتوان بحث وساطت فاعلی را پیگیری کرد: | |||
##در مورد [[خوارق عادات]] در قرآن: این [[معجزات]] و [[کرامات]] که به دست [[انبیا]] و غیر انبیا ظاهر شده است عملاً [[مفسران]] را به مباحث کلامی مبنی بر تعیین فاعل [[خرق عادت]] کشانده است؛ | |||
##در مورد برخی از [[آیات]] خاص که به عنوان [[فضایل]] [[قرآنی]] [[اهل بیت]]{{عم}} نام برده میشود: [[تفاسیر شیعی]] به نوعی با بهرهگیری از [[تأویل]] [[روایی]] آیات نوعی [[وساطت]] در عالم وجود را برای اهل بیت{{عم}} که مصادیق بارز و یا منحصر این آیات هستند در نظر گرفتهاند. | |||
#'''در [[حدیث]]''': بحث وساطت فاعلی را در چند دسته از [[احادیث اهل بیت]]{{عم}} میتوان پیگیری کرد: | |||
## [[احادیث]] مربوط به بیان کرامات: کتب روایی پُر است از بیان [[کرامات اهل بیت]]{{عم}}، به طوری که [[دأب]] مصنفین مجامع [[حدیثی]] متقدم بر جمعآوری و احصای [[معجزات پیامبر خاتم]]{{صل}} و کرامات [[امامان معصوم]]{{عم}} و [[حضرت زهرا]]{{س}} بوده است که گاه آنها را به صورت مزجی، گاه به صورت ترتیب [[امامت]] و گاه به صورت موضوعی بیان کردهاند؛ | |||
## احادیث مربوط به تعلیل و [[فلسفه]] معجزات: در احادیث مربوط به معجزات گاه کدها و اشارههایی وجود دارد که موجب میشود تمام این [[کرامات]] را در مسیر [[علیت]] فاعلی [[تفسیر]] کنیم؛ مثلاً [[امامان معصوم]]{{عم}} در تعلیل برخی از معجزات از مفاهیمی همچون ملکیت و [[قدرت]] بهره بردهاند، که در جای مربوطه بدان اشاره خواهد شد؛ | |||
## [[احادیث]] خاص وساطت فاعلی: این احادیث بدون اشاره به [[معجزه]] خاصی به صفات و ویژگیهای برجسته [[امام]] [[معصوم]]{{ع}} در [[فرهنگ شیعه]] اشاره میکند که نتیجه طبیعی دارا بودن این صفات [[اثبات]] وساطت فاعلی است؛ مثلاً احادیث مربوط به [[اسم اعظم]] [[الهی]] و [[عالم بودن]] [[اهل بیت]]{{عم}} به آن و بلکه مصداق آن بودن را میتوان در این دسته جای داد<ref>ر.ک: محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج۲۷، ص٢۵.</ref>؛ | |||
## احادیث خاص رد وساطت فاعلی: برخلاف دسته پیش، ظاهر برخی از احادیثْ [[نفی]] [[وساطت اهل بیت]]{{عم}} در امور خاصی مانند [[خلق]] و [[رزق]] را به دنبال دارد. این دسته از احادیث و پذیرش و یا توجیه آنها مرتبط با بحث وساطت فاعلی میباشد؛ | |||
## احادیث مربوط به [[ولایت کلیه]]: دسته خاصی از احادیث وجود دارند که ضمن تأکید بر اصل وساطت فاعلی، کلی بودن و بالجمله بودن آن را مورد تأکید قرار میدهند<ref>در پایان فصل چهارم به این احادیث اشاره خواهد شد.</ref>. اینکه عکسالعمل [[علما]] نسبت به این [[روایات]] و یا [[زیارات]] چگونه است در جای خود بررسی خواهد شد؛ | |||
## احادیث مربوط به [[خلقت نوری]] اهل بیت{{عم}}: احادیث زیادی برای اهل بیت{{عم}} فراتر از وجود عنصری متأخر نوعی وجود نوری متقدم را قایلاند که از جمله صفات آن وساطت فاعلی در [[خلقت]] کل [[عالم هستی]] و حتی [[ملائکه]] [[پیامبران]] بوده است. | |||
#'''در [[فقه]]''': باید توجه داشت که بسیاری از مباحث [[کلامی]] و آرای مربوط به [[فقه اکبر]] در [[احکام]] صادره در [[فقه اصغر]] جا خوش کردهاند. اندک تفحصی نشان میدهد که برخلاف تصور اولیه میتوان مطالبی را در خور بحث وساطت فاعلی، در [[کتب فقهی]] یافت. از باب نمونه آرای کلامی [[فقیهان]] درباره اصل وساطت فاعلی (یا وساطت فاعلی در صفت خلقت) تا حدودی در [[فروع]] مربوط به مجسمهسازی و نقاشی یافت میشود. با این توضیح که در [[تاریخ]] کسانی از مجسمهسازی یا برخی هنرهای دیگر در راستای همطراز دانستن خود با [[خداوند]] بهره میگرفتند<ref>برخی فراعنه مصر را میتوان از این دسته دانست که با ساختن اهرام و مجسمههایی مانند ابوالهول کار را به جایی رساندند که فرعون زمان حضرت موسی{{ع}} ادعای خدایی نمود ({{متن قرآن|فَقَالَ أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَى}} «و گفت: من پروردگار برتر شمایم،» سوره نازعات، آیه ۲۴؛ {{متن قرآن|وَنَادَى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قَالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلَا تُبْصِرُونَ}} «و فرعون در میان قوم خود بانگ برداشت و گفت: ای قوم من! آیا پادشاهی مصر از آن من نیست در حالی که این جویبارها از زیر (کاخ) من روان است؟ آیا نمیبینید؟» سوره زخرف، آیه ۵۱).</ref>؛ لذا حداقل دستهای از [[روایات]] را میتوان متوجه این گروه دانست<ref>مانند اینکه پیامبر{{صل}} فرمودند: «هر کس مجسمهای بسازد، در روز قیامت، خداوند از او میخواهد که در مجسمهاش بدمد و او از انجام این کار ناتوان است» (شیخ حر عاملی، وسائل الشیعه، ج١٧، ص٢٩٧، ح٢٢۵٧۴).</ref>. از اینرو بنا بر یک نظر، [[حرمت]] مجسمهسازی ذی الارواح (به صورت ک[[امل]]) با این پیشفرض صادر شده است که ماسوی [[الله]] در صفت [[خلقت]] نمیتواند وساطت فاعلی داشته باشد. از اینرو با این [[صنعت]]، نوعی شرکت در [[صفات فعل]] [[خدا]] و در نتیجه [[شرک]] رخ خواهد داد<ref>{{عربی|أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي التَّحْرِيمِ هِيَ حُرْمَةُ التَّشَبُّهِ بِالْخَالِقِ فِي إِبْدَاعِ الْحَيَوَانَاتِ وَ أَعْضَائِهَا عَلَى الْأَشْكَالِ الْمَطْبُوعَةِ، الَّتِي يَعْجِزُ الْبَشَرُ عَنْ نَقْشِهَا عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، فَضْلًا عَنْ اخْتِرَاعِهَا}} (مرتضی الانصاری، المکاسب المحرمه، ج۱، ص١٨۵).</ref>. به علاوه در کتاب [[طهارت]] در مبحث [[نجاست]] [[غلات]] بعضی از [[متکلمان]] به مفاهیم نظری مرتبط با بحث مانند معنای [[غلو]]، [[تفویض]] و مراتب آنها پرداختهاند. | |||
#'''در [[فلسفه]] و [[عرفان]]''': در [[علوم]] [[فلسفی]] و مشربهای مختلف [[فلسفه اسلامی]]، مباحثی همچون صادر نخستین و همچنین تواناییهای مربوط به نفس میتواند مرتبط با [[وساطت فاعلی اهل بیت]]{{عم}} باشد؛ به این معنا که بعد از [[اثبات]] اصل وساطت فاعلی در فلسفه با بهرهگیری از نقل [[اهل بیت]]{{عم}} به عنوان مصداق صادر نخستین و یا نفس [[برتر]] معرفی میشوند. همچنین در عرفان مفاهیمی مانند [[انسان کامل]] و [[ولایت]] وجود دارد که از دیرباز اهل بیت{{عم}} به عنوان مصادیق بارز آن به شمار میرفتهاند.<ref>[[سید محمد حسن صالح|صالح، سید محمد حسن]]، [[ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات (کتاب)|ولایت تکوینی اهل بیت از دیدگاه قرآن و روایات]]، ص ؟؟؟.</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||