←انگیزه تألیف
برچسب: پیوندهای ابهامزدایی |
|||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
[[شریف رضی]] در [[دوران جوانی]] با [[هدف]] گردآوری فضیلتهای [[پیشوایان دین]] و ارائه گلچینی از گفتار گهربار [[معصومین]]{{عم}} کتاب [[خصائص الأئمه]]<ref>توضیح آن در فصل پیشین گذشت.</ref> را تدوین کرد؛ اما گرفتاریهای او مانع از اتمام این اثر شد و تنها بخش مربوط به [[امام علی]]{{ع}} به همراه شماری از سخنان کوتاه و حکمتهای شگفت آن حضرت سامان یافت. | [[شریف رضی]] در [[دوران جوانی]] با [[هدف]] گردآوری فضیلتهای [[پیشوایان دین]] و ارائه گلچینی از گفتار گهربار [[معصومین]]{{عم}} کتاب [[خصائص الأئمه]]<ref>توضیح آن در فصل پیشین گذشت.</ref> را تدوین کرد؛ اما گرفتاریهای او مانع از اتمام این اثر شد و تنها بخش مربوط به [[امام علی]]{{ع}} به همراه شماری از سخنان کوتاه و حکمتهای شگفت آن حضرت سامان یافت. | ||
دوستانش با دیدن این مجموعه نفیس وی را [[تشویق]] کردند و از وی خواستند کتابی حاوی گزیده سخن امام{{ع}} تألیف کند. [[سید رضی]] در این باره مینویسد: {{عربی|اِسْتَحْسَنَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَصْدِقَاءِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْفَصْلُ الْمُقَدَّمُ ذِكْرُهُ مُعْجَبِينَ بِبَدَائِعِهِ وَ مُتَعَجِّبِينَ مِنْ نَوَاصِعِهِ وَ سَأَلُونِي عِنْدَ ذَلِكَ أَنْ أَبْتَدِئَ بِتَأْلِيفِ كِتَابٍ يَحْتَوِي عَلَى مُخْتَارِ كَلَامِ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} فِي جَمِيعِ فُنُونِهِ وَ مُتَشَعِّبَاتِ غُصُونِهِ مِنْ خُطَبٍ وَ كُتُبٍ وَ مَوَاعِظَ وَ أَدَبٍ عِلْمًا أَنَّ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ مِنْ عَجَائِبِ الْبَلَاغَةِ وَ غَرَائِبِ الْفَصَاحَةِ وَ جَوَاهِرِ الْعَرَبِيَّةِ وَ ثَوَاقِبِ الْكَلِمِ الدِّينِيَّةِ وَ الدُّنْيَوِيَّةِ مَا لَا يُوجَدُ مُجْتَمِعًا فِي كَلَامٍ وَ لَا مَجْمُوعَ الْأَطْرَافِ ۴۵ فِي كِتَابٍ إِذْ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} مَشْرَعَ الْفَصَاحَةِ وَ مَوْرِدَهَا وَ مَنْشَأَ الْبَلَاغَةِ وَ مَوْلِدَهَا}}<ref>نهجالبلاغه، مقدمه سید رضی.</ref>؛ «تنی چند از [[دوستان]] آنچه را در آن بخش یاد شده بود، [[نیکو]] دانستند و از دیدن آن سخنان [[بدیع]] و معانی دلربا شگفتزده شدند و از من خواستند کتابی تألیف کنم که سخنان برگزیده مولایمان [[امیر مؤمنان]] را در برگیرد: گفتارهایی از همه فنون و مجموعهای از همه نوعش، از [[خطبهها]] و نامهها، [[پندها]] و [[آداب]]؛ زیرا میدانستند چنین کتابی شگفتیهای [[بلاغت]] و ظرافتهای [[فصاحت]] و گوهرهای عربیت و نکتههای ریز [[دینی]] و دنیویای را فراهم میآورد که در [[کلامی]] نیامده است و در کتابی کامل بدینسان جمع نشده است که امیر مؤمنان سرچشمه فصاحت و آبشخور آن و منشأ بلاغت و مولد آن است»<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناختنامه نهج البلاغه (کتاب)|شناختنامه نهج البلاغه]]، ص ۵۳.</ref>. | دوستانش با دیدن این مجموعه نفیس وی را [[تشویق]] کردند و از وی خواستند کتابی حاوی گزیده سخن امام{{ع}} تألیف کند. [[سید رضی]] در این باره مینویسد: {{عربی|اِسْتَحْسَنَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْأَصْدِقَاءِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ الْفَصْلُ الْمُقَدَّمُ ذِكْرُهُ مُعْجَبِينَ بِبَدَائِعِهِ وَ مُتَعَجِّبِينَ مِنْ نَوَاصِعِهِ وَ سَأَلُونِي عِنْدَ ذَلِكَ أَنْ أَبْتَدِئَ بِتَأْلِيفِ كِتَابٍ يَحْتَوِي عَلَى مُخْتَارِ كَلَامِ مَوْلَانَا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} فِي جَمِيعِ فُنُونِهِ وَ مُتَشَعِّبَاتِ غُصُونِهِ مِنْ خُطَبٍ وَ كُتُبٍ وَ مَوَاعِظَ وَ أَدَبٍ عِلْمًا أَنَّ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ مِنْ عَجَائِبِ الْبَلَاغَةِ وَ غَرَائِبِ الْفَصَاحَةِ وَ جَوَاهِرِ الْعَرَبِيَّةِ وَ ثَوَاقِبِ الْكَلِمِ الدِّينِيَّةِ وَ الدُّنْيَوِيَّةِ مَا لَا يُوجَدُ مُجْتَمِعًا فِي كَلَامٍ وَ لَا مَجْمُوعَ الْأَطْرَافِ ۴۵ فِي كِتَابٍ إِذْ كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ{{ع}} مَشْرَعَ الْفَصَاحَةِ وَ مَوْرِدَهَا وَ مَنْشَأَ الْبَلَاغَةِ وَ مَوْلِدَهَا}}<ref>نهجالبلاغه، مقدمه سید رضی.</ref>؛ «تنی چند از [[دوستان]] آنچه را در آن بخش یاد شده بود، [[نیکو]] دانستند و از دیدن آن سخنان [[بدیع]] و معانی دلربا شگفتزده شدند و از من خواستند کتابی تألیف کنم که سخنان برگزیده مولایمان [[امیر مؤمنان]] را در برگیرد: گفتارهایی از همه فنون و مجموعهای از همه نوعش، از [[خطبهها]] و نامهها، [[پندها]] و [[آداب]]؛ زیرا میدانستند چنین کتابی شگفتیهای [[بلاغت]] و ظرافتهای [[فصاحت]] و گوهرهای عربیت و نکتههای ریز [[دینی]] و دنیویای را فراهم میآورد که در [[کلامی]] نیامده است و در کتابی کامل بدینسان جمع نشده است که امیر مؤمنان سرچشمه فصاحت و آبشخور آن و منشأ بلاغت و مولد آن است»<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناختنامه نهج البلاغه (کتاب)|شناختنامه نهج البلاغه]]، ص ۵۳.</ref>. | ||
== طراحی نهجالبلاغه == | |||
با توجه به گفتار سید رضی در مقدمه، طرح اولیه [[نهجالبلاغه]] را میتوان در محورهای زیر خلاصه کرد و در پرتو این محورها میتوان به [[گزینش]] سخنان آن حضرت پرداخت: | |||
۱. '''تنوع در موضوع''': جمله {{عربی|فِي جَمِيعِ فُنُونِهِ}}؛ «گفتارهایی از همه فنون»<ref>نهجالبلاغه، مقدمه سید رضی.</ref> بیانگر تنوع و محتواست و از اینرو در دریای مواج نهجالبلاغه هرگونه درّی صید میشود. [[اخلاق]]، [[سیاست]]، [[فقه]]، [[حقوق]]، [[مبارزه]] و [[جهاد]]، [[عرفان]]، [[توحید]]، [[بلاغت]] و... همگی از موضوعاتی است که در این کتاب با [[ارزش]] یافت میشود. | |||
۲. '''گوناگونی در ساختار''': [[رضی]] در جمله {{عربی|مُتَشَعِّبَاتِ غُصُونِهِ مِنْ خُطَبٍ وَ كُتُبٍ وَ مَوَاعِظَ وَ آدَابٍ}}؛ «همه انواع سخن او، اعم از [[خطبهها]]، نامهها و [[مواعظ]] و [[آداب]]»، به بیان روش خود میپردازد و ما میتوانیم سخنان بلند، نامهها و همچنین پندهای کوتاه آن حضرت را در جایگاه مناسب خود بیابیم. وی پس از تقسیمبندی مطالب، شیوه خود را به تفصیل بیان میکند و مینویسد: «دیدم که سخنان امام بر محور سه مضمون است، و از سه دسته نفائس، گفتار مشحون: [[خطبه]] و [[فرمان]]، نامه به این و آن، [[حکمت]] و [[اندرز]]. به [[توفیق]] [[خدا]] به کار پرداختم و نخست خطبههای اعجابانگیز، پس از آن نامههای دلآویز و سپس سخنان کوتاه حکمتآمیز را فراهم ساختم. برای هر یک بابی گشودم و در هر باب برگهایی افزودم تا آنچه اکنون در نظرم نیاید و در [[آینده]] به دست آید در آن جای دهم»<ref>نهجالبلاغه، صفحه لا.</ref>. | |||
پایبندی او به این شیوه چنان است که در مقدمه کار خویش توضیح میدهد که آن بخش از سخنان امام را که خارج از ساختار ترسیمی اوست، در بابی مناسب آورده، از اینرو دعاهای امام را در باب خطبهها قرار داده و پیماننامههای حضرت را در بخش نامهها گنجانده است. چنین توضیحی بسیار محققانه است؛ چراکه مجال [[اعتراض]] را از خواننده میگیرد و اگر خواننده سخنی را به لحاظ موضوعی یا مفهومی مناسب یک باب نداند باید بار دیگر مقدمه او را بخواند. مؤلف خود در این باره میگوید: «و بسا که در این [[گزینش]]، فصلها باشد که هماهنگ نیست یا [[نیکو]] سخنانی که یکرنگ نیست، چه خواست من از گردآوری، معنیهای بلند و نکتههای ارجمند بوده است نه رعایت [[نظم]] و پیوند»<ref>نهجالبلاغه، صفحه لا.</ref>. | |||
از همین جمله فهمیده میشود که هر چند [[رضی]] بسیار استادانه گفتارهای حضرت را در فصلهای مختلف [[منظم]] کرده است، اما به گاه تعارض محتوا و ساختار، محتوا را مقدم داشته است. | |||
۳. '''[[فصاحت]] و [[بلاغت]]''': نکته دیگری که در جمعآوری نهجالبلاغه مؤلف بدان نظر داشته، فصاحت و بلاغت سخن بوده است. فصاحت، یعنی شیوا [[سخن گفتن]] و [[بلیغ]] کسی است که در گفتن سخن شیوا، رعایت حال شنونده را بنماید و به شرایط زمانی و مکانی توجه داشته باشد و بر اساس [[میزان]] دریافت شنونده، سخن را مختصر یا مفصل عرضه کند و به دیگر سخن، [[کلام]] بلیغ، کلام تأثیرگذار است به گونهای که بر [[جان]] مخاطب مینشیند. | |||
این ادیبان هستند که از شنیدن سخن بلیغ به وجد میآیند و آن را چنانکه باید میستایند و از همین رو [[سید رضی]] در موارد بسیاری تنها به اظهار [[شگفتی]] میپردازد و هیچ توضیحی بیان نمیکند. برای نمونه سخن سید رضی را بنگریم که پس از [[حکمت]] ۸۸ نهجالبلاغه میگوید: {{عربی|وَ هَذَا مِنْ مَحَاسِنِ الْاِسْتِخْرَاجِ وَ لَطَائِفِ الْاِسْتِنْبَاطِ}}، یعنی «و این از مواردی است که معنی را [[نیک]] بیرون آورند و لطیف و ظریف [[استنباط]] کنند»، و یا آنجا که پس از بیان شیوای [[حضرت علی]]{{ع}} در حکمت ۸۱: {{متن حدیث|قِيمَةُ كُلِّ امْرِئٍ مَا يُحْسِنُهُ}}؛ «[[ارزش]] هر کس بر آن چیزی است که [[نیکو]] میداند»، مینویسد: «و این کلمهای است که آن را بها نتوان گذارد و حکمتی همسنگ آن نتوان یافت و هیچ کلمهای را همتای آن نتوان نهاد». | |||
در موارد بسیاری افزون بر اظهار شگفتی، به شرح یا توضیح واژههای ناآشنا میپردازد که در این فصل به مواردی از آنها خواهیم پرداخت. | |||
از مقدمه [[شریف رضی]] و نیز از مطالعه چندباره نهجالبلاغه برمیآید که محور اصلی گردآوری گفتار [[امام]]، فصاحت و بلاغت بوده است و نیز میتوان فهمید که نگرشی اینگونه، در برخی موارد کاستیهایی را در پی داشته است. شریف رضی که با نظر به [[فصاحت]] و [[بلاغت]] سخن، به [[گزینش]] چنین مجموعهای دست زده است در مواردی قسمتی از [[کلام]] را میآورد و قسمتی دیگر را وا میگذارد، در نتیجه محتوای کلام از هم گسسته میشود و مفهوم صحیح سخن به خواننده منتقل نمیشود<ref>در مباحث پیش رو به این موضوع خواهیم پرداخت.</ref>. | |||
او در [[ستایش]] کلام امام{{ع}} میگوید: «[[امیرالمؤمنین]] سرچشمه و آبشخور [[فصاحت]] و منشأ و مولد [[بلاغت]] است و راز این دو، در [[کلام]] او آشکار گردیده و قواعدش را از کلام او اقتباس کردهاند. هر گوینده و سخنوری بدو [[اقتدا]] کند و هر [[واعظ]] بلیغی در سخن خود از او [[یاری]] جوید. علی گوی [[سبقت]] از همگان در ربوده و آنان هر چند کوشیدهاند به او نرسیدهاند. او پیش افتاده بود و آنان واپس مانده بودند؛ زیرا در کلام آن حضرت جلوهای است از [[کلام الهی]] و بویی از سخن [[رسول الله]]»<ref>نهجالبلاغه، ترجمه عبدالمحمد آیتی، مقدمه سید رضی.</ref>.<ref>[[احمد غلامعلی|غلامعلی، احمد]]، [[شناختنامه نهج البلاغه (کتاب)|شناختنامه نهج البلاغه]]، ص ۵۶.</ref> | |||
== محتوای نهج البلاغه == | == محتوای نهج البلاغه == | ||