بحث:آیه تطهیر: تفاوت میان نسخه‌ها

* این [[آیه]] با {{متن قرآن|إِنَّمَا}} که به تصریح لغویان، برای حصر است، آغاز شده و انحصار [[اراده الهی]] به آنان را بیان می‌کند. تقدیم جار و مجرور {{متن قرآن|عَنكُمُ}} برمفعولٌ به {{متن قرآن|الرِّجْسَ}} و نیز [[اعراب]] [[نصب]] {{متن قرآن|أَهْلَ الْبَيْتِ}} که مفید اختصاص است، بر این تأکید می‌افزاید. تعبیر {{متن قرآن|يُطَهِّرَكُمْ}} در پی {{متن قرآن|لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ}} تأکیدی بر [[طهارت]] و پاکیزگی به دنبال دور شدن پلیدی‌ها است و {{متن قرآن|تَطْهِيرًا}} که مفعول مطلق است نیز تأکیدی دیگر برای [[طهارت]] به شمار می‌رود. {{متن قرآن|الرِّجْسَ}} که با الف و لام جنس  است، هرگونه [[پلیدی]] [[فکری]] و عملی اعمّ از [[شرک]]، [[کفر]]، [[نفاق]] و [[جهل]] و [[گناه]] را در برمی‌گیرد<ref>المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۲.</ref><ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>.

* این [[آیه]] با {{متن قرآن|إِنَّمَا}} که به تصریح لغویان، برای حصر است، آغاز شده و انحصار [[اراده الهی]] به آنان را بیان می‌کند. تقدیم جار و مجرور {{متن قرآن|عَنكُمُ}} برمفعولٌ به {{متن قرآن|الرِّجْسَ}} و نیز [[اعراب]] [[نصب]] {{متن قرآن|أَهْلَ الْبَيْتِ}} که مفید اختصاص است، بر این تأکید می‌افزاید. تعبیر {{متن قرآن|يُطَهِّرَكُمْ}} در پی {{متن قرآن|لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ}} تأکیدی بر [[طهارت]] و پاکیزگی به دنبال دور شدن پلیدی‌ها است و {{متن قرآن|تَطْهِيرًا}} که مفعول مطلق است نیز تأکیدی دیگر برای [[طهارت]] به شمار می‌رود. {{متن قرآن|الرِّجْسَ}} که با الف و لام جنس  است، هرگونه [[پلیدی]] [[فکری]] و عملی اعمّ از [[شرک]]، [[کفر]]، [[نفاق]] و [[جهل]] و [[گناه]] را در برمی‌گیرد<ref>المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۲.</ref><ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>.

*در اینکه [[اهل بیت]] چه کسانی هستند سه [[رأی]] وجود دارد: در [[نقل]] از [[عکرمه]]، وی با استناد به [[آیات]] قبل و بعد این [[آیه]] می‌گوید مقصود از [[اهل‌ بیت]] فقط [[همسران]] [[پیامبر]] است<ref>مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۵۹‌.</ref>؛ ولی گویا این [[رأی]] غیر قابل استفاده باشد؛ زیرا همه ضمایر در جمله‌های قبل و بعد [[آیه]]، مؤنث است و ضمیر فقط در این بخش [[آیه]] تغییر یافته و به صورت جمع مذکر آمده است و اگر خطاب به [[همسران]] بود، تغییر در ضمیر و سیاق وجهی نداشت. افزون بر این، این نظر فقط از [[عکرمه]] [[نقل]] شده که از [[خوارج]] و [[منحرفان]] در [[دین]] به شمار می‌آید<ref>الطبقات، ج‌۵‌، ص‌۲۲۴.</ref>. نظر دوم که در میان [[اهل سنت]] شهرت دارد، این است که [[اهل بیت]]، افزون بر [[همسران]]، شامل [[پیامبر]]{{صل}}، [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]{{عم}} نیز می‌شود <ref>ابن کثیر، ج‌۳، ص‌۴۹۲.</ref>. آنان برای اثبات نظر خود، به سیاق [[آیات]]، [[استدلال]] کرده‌اند؛ زیرا [[آیات]] پیش از آیه تطهیر و [[آیه]] پس از آن، به [[همسران]] [[پیامبر]]{{صل}} مربوط است؛ در عین حال، ضمیر {{متن قرآن|عَنكُمُ}} نشان می‌دهد که تعدادی از مردان نیز در [[اهل بیت]] داخلند. در پاسخ به این [[استدلال]] گفته‌اند: با توجّه به این‌که انطباق ترتیب [[نزول]] با ترتیب کنونی [[قرآن]] محرز نیست، واقع شدن یک [[آیه]] به دنبال [[آیه]] قبل، موجب انعقاد سیاق نمی‌شود؛ افزون بر این‌که تأمّل در [[آیه]] نشان می‌دهد که سیاق آیه تطهیر با سیاق [[آیات]] قبل و بعدِ آن، دو سیاق است؛ زیرا تغییر ضمایر از جمع مؤنّث مخاطب که در مجموع ۲۲ ضمیر است به جمع مذکر مخاطب، نشان دهنده تغییر سیاق است؛ گذشته از این‌که آیه تطهیر، [[شأن]] نزولی مستقل از [[آیات]] مربوط به [[همسران]] [[حضرت]] دارد؛ هم‌چنین سیاق مربوط به [[آیات]] [[همسران]] [[پیامبر]]، سیاقی همراه با [[عتاب]] است و هیچ‌گونه ستایشی در آن نیست؛ در حالی که سیاق آیه تطهیر، سیاق [[تمجید]] است<ref>مجمع البیان، ج‌۷ و ۸‌، ص‌۵۶۰‌.</ref>. نظر سوم، دیدگاه [[شیعه]] است که مقصود از [[اهل بیت]]{{عم}}؛ [[پیامبر]]{{صل}}، [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]{{عم}} هستند و [[همسران]] [[پیامبر]]{{صل}} به هیچ وجه در آن داخل نیستند؛ زیرا چنان‌که گفته شد، از [[آیه]]، [[عصمت]] و [[مصونیت]] [[تکوینی]] [[اهل بیت]] از [[گناه]] استفاده می‌شود که به [[اعتقاد]] [[شیعه]]، [[خمسه طیبه]] چنین هستند؛ ولی کسی درباره [[همسران]] [[پیامبر]]، چنین ادّعایی نکرده است؛ البتّه مهم‌ترین [[دلیل]] این نظر، [[روایات]] فراوان [[نقل]] شده از طریق [[شیعه]] و [[سنّی]] است که [[اهل بیت]] به [[خمسه طیبه]] [[تفسیر]] شده است. [[حسکانی]] از [[عالمان]] [[اهل سنت]]، در شواهد التنزیل، پانزده تن از [[صحابه]] را نام می‌برد که این [[حدیث]] را [[نقل]] کرده‌اند. این [[صحابه]] عبارتند‌از: [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]{{س}}، [[امام حسن|حسن بن علی]]{{ع}}، [[انس‌ بن‌ مالک]]، [[براء بن عازب انصاری]]، [[جابر‌بن عبدالله انصاری]]، [[سعد‌ بن‌ابی وقّاص]]، [[سعد بن مالک]]، [[عبدالله بن عباس]]، [[عبدالله بن جعفر طیار]]، [[عایشه]]، [[ام سلمه]]، [[عمر بن ابی سلمه]]، [[واثلة‌ بن اسقع]] و [[ابی‌ الحمراء]]<ref>شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۱۸.</ref> در منابع [[اهل سنت]] مانند صحیح‌ [[مسلم]]<ref>صحیح مسلم، ج‌۸‌، ص‌۲۷۶ و ۲۷۷.</ref>، [[صحیح ترمذی]]<ref>سنن ترمذی، کتاب التفسیر، ج‌۶‌، ص‌۲۸۹.</ref>، [[مسند]] احمد‌ بن‌ حنبل<ref>مسند احمد، ج‌۱، ص‌۵۴۴.</ref>، المستدرک [[علی]] الصحیحین<ref>المستدرک علی الصحیحین، ج‌۲، ص‌۴۵۱.</ref>، [[تفسیر]] [[طبری]]<ref>جامع‌البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۹.</ref>، و [[تفسیر]] الدّرالمنثور<ref>الدّرالمنثور، ج‌۶‌، ص‌۶۰۴‌.</ref>، [[سیوطی]] نیز این [[روایات]] [[نقل]] شده است. این [[روایات]] به قدری فراوان است که برخی پژوهش‌گران، آن را [[متواتر]] می‌دانند<ref>نمونه، ج‌۱۷، ص‌۳۰۲.</ref>. در شرح احقاق‌الحق، بیش از هفتاد منبع از منابع معروف [[اهل سنت]] گردآوری شده و منابع [[شیعه]] در این زمینه، از هزار هم می‌گذرد<ref>احقاق الحق، ج‌۲، ص‌۵۰۲‌.</ref>. [[حسکانی]] در شواهدالتنزیل، بیش از صد و سی [[حدیث]] در این زمینه [[نقل]] کرده است<ref>شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۳۳ ـ ۱۳۹.</ref>. در مضمون بسیاری از این [[احادیث]] آمده است که [[پیامبر]]{{صل}}، [[امام علی|علی]]، [[فاطمه زهرا|فاطمه]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]{{عم}} را زیر کسا "پوششی" قرار داد و آیه تطهیر نازل شد<ref>صحیح مسلم، ج‌۸‌، ص‌۲۷۶؛ جامع‌البیان، مج‌۱۲، ج‌۲۲، ص‌۱۲.</ref>؛ البتّه در برخی از این [[احادیث]] آمده است که [[رسول خدا]]{{صل}} پس از [[نزول]] [[آیه]]، آنان را جمع کرد و بر آنان کسایی قرار داد و فرمود:{{عربی|"اللَّهُمَ‏ هَؤُلَاءِ أَهْلُ‏ بَيْتِي‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"}}. این [[روایات]]، به [[حدیث]] کسا شهرت یافته‌اند<ref>سنن ترمذی، ج‌۶‌، ص‌۲۸۹؛ مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۵۹‌.</ref>. از جمله این [[روایات]]، روایاتی است که از [[ام سلمه]] و [[عایشه]] [[نقل]] شده که بر اساس آن‌ها، وقتی از [[پیامبر]]{{صل}} می‌پرسند: آیا ما نیز جزو [[اهل بیت]] هستیم؟ [[حضرت]] آنان را مشمول [[آیه]] نمی‌داند<ref>مسند احمد، ج۷، ص۵۶‌؛ مجمع‌البیان، ج۸‌، ص۵۵۹‌؛ المستدرک علی الصحیحین، ج‌۲، ص‌۴۵۱.</ref>. تعداد دیگری از این [[احادیث]] بیان‌ می‌دارد که پس از [[نزول]] [[آیه]] پیشین، [[پیامبر]]{{صل}} مدّت شش [[ماه]] هنگامی که برای [[نماز صبح]] از کنار خانه [[فاطمه زهرا|فاطمه]]{{س}} می‌گذشت، صدا می‌زد: {{عربی|"الصّلوة يا اهل‏ البيت‏! إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرا‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏"}} این مدّت، شش‌ و‌هفت ماه<ref>جامع البیان، مج۱۲، ج۲۲، ص۹ و ۱۰؛ شواهدالتنزیل، ج۲، ص۷۸.</ref>، هشت ماه<ref>الدّرالمنثور، ج‌۶‌، ص‌۶۰۶‌؛ شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۸۱‌.</ref>، نُه ماه<ref>شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۷۸.</ref> و حتّی هفده‌ ماه<ref>شواهد التنزیل، ج‌۲، ص‌۷۸.</ref> نیز نقل شده است. در پاسخ این پرسش که چگونه در اثنای وظایف زنان [[پیامبر]]{{صل}} مطلبی گفته شده که شامل زنان [[پیامبر]] نمی‌شود، [[طبرسی]] گفته که این گونه سخن گفتن، در روش فصیحان عرب، شناخته شده است و در قرآن به آیات فراوان بر می‌خوریم که در کنار هم قرار دارند؛ ولی از موضوعات گوناگونی سخن می‌گویند<ref>مجمع البیان، ج‌۸‌، ص‌۵۶۰.</ref>. [[علامه طباطبایی]] هم گفته است: ما هیچ دلیلی نداریم که جمله {{متن قرآن|إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ }} همراه این آیات نازل شده؛ بلکه از روایات استفاده می‌شود که این بخش جداگانه فرود آمده؛ ولی  هنگام گردآوری [[قرآن]] در کنار هم قرار داده شده است<ref>المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۱.</ref>؛ حتّی در یک روایت هم نیامده که این آیه، در ضمن آیات زنان [[پیامبر]]{{صل}} نازل شده است<ref>المیزان، ج‌۱۶، ص‌۳۱۱.</ref><ref>[[علی خراسانی|خراسانی، علی]]، [[دائرةالمعارف قرآن کریم ج۱ (کتاب)|دائرةالمعارف قرآن کریم]]، ج۱، ص۴۲۲ - ۴۲۵.</ref>.

*[[آیۀ تطهیر]]، هم [[دلیل]] بر [[عصمت]] [[اهل بیت]] و [[أئمه]]{{عم}} است، هم [[دلیل]] بر [[امامت]] [[امام علی|علی]]{{ع}} و [[أئمه]]{{عم}} دیگر. [[آیه]] چنین است: {{متن قرآن|إِنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَيُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيرًا}}<ref>احزاب آیه ۳۳</ref>، [[خداوند]] [[اراده]] کرده است که از شما [[خاندان]]، [[پلیدی]] را ببرد و شما را به نحو کامل [[پاک]] سازد. این [[اراده]]، ارادۀ [[تکوینی]] [[خداوند]] است که موهبت [[عصمت]] را می‌رساند. از آنجا که این [[فضیلت]] مهم برای [[خاندان]] [[پیامبر]] مورد تصریح [[قرآن]] قرار گرفته است، [[معاندان]] و [[حسودان]] و [[مخالفان]] [[اهل بیت]]، تلاش بسیار کرده‌اند که آن را از اعتبار بیندازند و بحث‌های فراوان کرده‌اند که مقصود از [[اهل بیت]]، [[زنان]] [[پیغمبر]] است، یا [[پیامبر]] و [[همسران]] اوست و اینکه معنای [[تطهیر]] چیست. امّا قول راست آن است که [[آیه]] دربارۀ [[پیامبر]]، [[حضرت زهرا|حضرت فاطمه]]، [[امام علی|حضرت علی]] و [[حسنین]]{{عم}} نازل شد که [[پیامبر خاتم|رسول خدا]] آنان را زیر کسا و عبایی جمع کرده بود و از [[خدا]] خواست که: {{عربی|اللّهمّ هؤلاء أهل بیتی و خاصّتی، فاذهب عنهم الرّجس و طهّرهم تطهیرا}}(یا عبارات دیگری که در منابع به صورت‌های مختلف آمده است) .<ref>نفحات الأزهار، ج ۲۰ ص ۷۸</ref> [[راویان]] بسیاری [[نزول]] [[آیۀ تطهیر]] را دربارۀ [[اصحاب کساء]] و [[پنج تن]] [[پاک]]، [[نقل]] کرده‌اند و علمای [[اهل سنت]] نیز به صحّت [[حدیث کساء]] اعتراف دارند.<ref>ر. ک: شیعه‌شناسی و پاسخ به شبهات، ج ۲ ص ۵۳</ref> در موارد متعددی نیز برای بیان [[فضیلت]] [[اصحاب کساء]] و [[خاندان]] [[پیامبر]]، به این [[آیه]] [[احتجاج]] و [[استدلال]] شده است.<ref>همان، ص ۵۹</ref> این افتخار و [[فضیلت]] ابدی، برای [[شیعیان]] نیز مایۀ افتخار است که پیرو امامانی‌اند که [[خداوند]] آنان را از هرخطا و گناهی [[پاک]] و مصون داشته است. در [[زیارت جامعه]] می‌خوانیم: {{عربی|عصمکم اللّه من الزّلل و آمنکم من الفتن و طهّرکم من الدّنس و اذهب عنکم الرّجس و طهّرکم تطهیرا}}<ref>من لا یحضره الفقیه، ج ۲ ص ۶۱۱</ref> [[پیامبر خاتم|پیامبر خدا]]{{صل}} نیز فرمود: {{عربی|نحن اهل بیت طهّرهم اللّه}}<ref>اهل البیت فی الکتاب و السنّه، ص 112</ref> خود این  [[طهارت]] و [[عصمت]] از [[گناه]]، [[دلیل]] آن است که [[خداوند]]، [[اطاعت]] آنان را [[واجب]] ساخته است.<ref>به منابع بحث در کتب اهل سنت، در المراجعات، ص۳۳۴، تعلیقۀ ۶۹ مراجعه شود. نیز اهل بیت در آیۀ تطهیر، جعفر مرتضی، دائرة المعارف تشیّع ج ۲ص ۶۰۵، آیة التطهیر فی مصادر الفریقین، علامه مرتضی عسکری، آیة التطهیر، محمّد مهدی آصفی، فصلنامۀ طلوع، شمارۀ ۸-۹ مقاله تفسیر تطبیقی آیۀ تطهیر و احقاق الحق، ج ۲ ص ۵۰۱، ج ۸ ص ۲ و ج ۱۴ ص ۴۰، فضائل الخمسة من الصحاح السته ج ۱ ص ۲۲۴</ref><ref>[[جواد محدثی|محدثی، جواد]]، [[فرهنگ غدیر (کتاب)|فرهنگ غدیر]]، ص۳۵.</ref>

ثانیاً [[نقل]] مورد [[تمسک]] آنان علاوه بر [[ضعف]] و عدم اعتبار<ref>ر.ک: اهل البیت فی آیة التطهیر، ص ۱۵۹.</ref> در برابر [[روایات]] [[متواتر]] نزد [[فریقین]] که دلالت بر اختصاص به [[خمسه طیبه]] دارد قابل مطرح شدن نیست. در منابع معتبر [[فریقین]] [[روایات]] فراوانی از [[نبی اکرم]]{{صل}} رسیده است که به صراحت [[اهل بیت]] در [[آیه]] را مختص [[خمسه طیبه]] دانسته و از [[زنان پیامبر]]{{صل}} سلب می‌کند<ref>ر.ک: غایة المرام، ج۳، ص ۱۷۳.</ref>.

ممکن است تصور شود که [[اراده تکوینی]] موجب یک نوع [[جبر]] است و در این صورت [[معصوم]] بودن، [[فضیلت]] و افتخاری نخواهد بود.